شناسایی یارانه های بخش کشاورزی ایران
بررسی و مطالعه انواع و وضعیت یارانه های بخش کشاورزی در ایران و ارائه پیشنهادهای کاربردی
قیمت کالاهای کشاورزی و نهاده های تولید آن ها، به ویژه در دهه های اخیر در بیشتر کشورهای در حال توسعه، مستقیم یا غیرمستقیم تحت تاثیر سیاست های مداخل های دولت ها اعم از سیاست های حمایتی خاص و یا سیاست های کلان اقتصادی قرار داشته است. ویژگی محصولات بخش کشاورزی همچون نوسانی بودن قیمت آنها در مقایسه با کالاهای صنعتی، پایین بودن کشش قیمتی عرضه و تقاضا، نبود امکان ذخیره سازی زیاد و از همه مهم تر نقش و اهمیت این محصولات در تامین امنیت غذایی جامعه موجب شده که مداخله دولت در فرایندهای مختلف تولید، مصرف، بازاریابی و تجارت این محصولات جلوه خاصی داشته باشد.
ضرورت و اهداف پژوهش
با توجه به اهمیت بخش کشاورزی در تولید، اشتغال و ایجاد امنیت غذایی، همه کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه از راه های گوناگون به حمایت از این بخش می پردازند. حمایت از بخش کشاورزی ضرورتی اجتناب ناپذیر بوده که تحقق آن بر منافع همه بخش های جامعه تاثیرگذار است. پرداخت یارانه نمونه ای از مداخلات دولت در بخش کشاورزی است. اینکه مداخلات دولت در قالب پرداخت یارانه در بخش کشاورزی تا چه میزان اثربخش بوده است نیازمند بررسی و تحلیل یارانه های این بخش است. از این رو در این پژوهش به بررسی و تحلیل یارانه های کشاورزی در ایران پرداخته شده است.
یارانه های کشاورزی
با توجه به استانداردهای مختلف برای طبقه بندی یارانه ها، سیاست یارانه های کشاورزی به شیوه های مختلفی صورت می پذیرد. بر اساس مکانیسم کارکردی، یارانه های کشاورزی را می توان به پنج دسته درآمدمحور، هزینه محور، تکنولوژی محور، قیمت محور و متصدی محور طبقه بندی کرد:
- یارانه های کشاورزی درآمدمحور: اشاره به سیاست یارانه ای کشاورزی دارد که مستقیماً به کشاورزان برای افزایش درآمدشان یارانه می دهد و بدین ترتیب روی مخارج بودجه ای کشاورزی آن ها تاثیر می گذارد. یارانه های مستقیم دانه های خام و بسته (جو، حبوبات و غیره) و یارانه های منابع کشاورزی خام و بسته، متعلق به یارانه های درآمدمحور هستند.
- یارانه های کشاورزی هزینه محور: از طریق کاهش هزینه تولید غلات می توان اشتیاق کشاورزان را برای رشد غلات افزایش داد که درنهایت منجر به افزایش تولید غلات و افزایش سطح درآمد کشاورزان می شود. پرداخت یارانه مستقیم و غیرمستقیم نهاده ها، نمونه سیاست هایی هستند که در حوزه یارانه های هزینه محور قرار می گیرند.
- یارانه های کشاورزی تکنولوژی محور: اشاره به سیاست افزایش تولید کشاورزی از طریق محصولات و تکنولوژی های جدید دارد که باعث بهبود کارایی تولید محصولات کشاورزی می شوند. یارانه انواع بذرهای بهبود یافته، یارانه خرید ماشین آلات کشاورزی و غیره جزء یارانه های تکنولوژی محورکشاورزی هستند. همچنین حمایت از تحقیقات کشاورزی و ترویج ذیل این یارانه ها قرار می گیرند.
- یارانه های کشاورزی قیمت محور: اشاره به سیاست هایی دارد که تولید غلات را افزایش داده و از اشتیاق کشاورزان برای رشد غلات حفاظت کرده و درآمد کشاورزان از رشد غلات را از طریق ثبات یا تاثیرگذاری روی قیمت محصولات کشاورزی، حداقل قیمت خرید، خرید موقت و قیمت ذخیره و غیره تضمین می کند. برخی از سیاست های رایج این حوزه در دنیا شامل سیاست خرید تضمینی و سیاست قیمت تضمینی است.
- یارانه های متصدی محور: یارانه های پرداختی به وزارتخانه ها، شرکت ها و سازمان های دولتی غیرتحقیقاتی بخش کشاورزی در این بخش قرار می گیرند.
روش مطالعه
در این مطالعه با هدف شناسایی یارانه های تولید در بخش کشاورزی از قوانین بودجه سنواتی از روش دلفی تعدیل یافته استفاده شد. فرایند روش دلفی معمولی عبارت است از: تدوین سؤال تحقیق، طراحی، انتخاب مشارکت کنندگان، تدوین پرسشنامه دور اول دلفی، اجرای مطالعه پایلوت دلفی در صورت لزوم، تحلیل پرسشنامه دور اول دلفی، تدوین پرسشنامه دور دوم دلفی، تحلیل پرسشنامه دور دوم دلفی، تدوین پرسشنامه دور سوم دلفی، تحلیل پرسشنامه دور سوم دلفی و تصدیق و تعمیم و مستند سازی نتایج.
فرایند مطالعه
در دور اول مطالعه دلفی در گام اول، سؤال کلی «یارانه های مرتبط با بخش کشاورزی در بودجه سنواتی کشور کدام اند؟» مورد توجه پژوهشگر قرار گرفته است. سؤال از چهار نفر از پاسخ دهندگان در سازمان برنامه و بودجه کشور که در ابتدا با نمونه گیری هدفمند و سپس گلوله برفی انتخاب شدند، پرسیده شد. پس از جمع آوری و تحلیل پاسخ های دریافتی از مصاحبه ها، در گام دوم از پژوهش اسنادی استفاده می شود. در این راستا، اسناد قوانین بودجه سنواتی کشور طی سال های 1396، 1397، 1398، 1399 و 1400 به منظور شناسایی اعتبارات مصوب بخش کشاورزی از قوانین بودجه سنواتی کشور طی پنج سال و استخراج کامل آن ها با عناوین و ارقام مربوطه و تهیه جداول مرتبط به عنوان داده های ثانویه در پژوهش مورد استفاده قرار گرفت.
در دور دوم مطالعه دلفی، یک پرسشنامه ساختاریافته با مقیاس پنج تایی لیکرت برای جمع آوری پاسخ ها از پاسخ دهندگان بر اساس یافته های دور اول طراحی و مورد استفاده قرار گرفت. نتایج با استفاده از آمار توصیفی تحلیل و اعتباراتی که بر روی آن ها توافق وجود داشت، نهایی شدند. در گام سوم اعتبارات اعطایی دولت به بخش کشاورزی که از قوانین بودجه کشور در طی پنج سال شناسایی شدند در یک جدول جداگانه با توجه به نقاط اشتراک و افتراق آن ها یکپارچه گردید. در گام چهارم، ابتدا شناسایی منابع داخلی و بین المللی برای طبقه بندی اعتبارات اعطایی از قوانین بودجه سنواتی کشور در بخش کشاورزی صورت گرفت و سپس چارچوبی برای مقوله بندی آن ها انتخاب شد.
یافته های حاصل از مطالعه دلفی
درنهایت 4 یارانه درآمد محور، 5 یارانه هزینه محور، 15 یارانه تکنولوژی محور، 9 یارانه قیمت محور و 5 یارانه متصدی محور در این مطالعه شناسایی شدند که به شرح زیر است:
یارانه درآمد محور
- یارانه سود تسهیلات تولید و صادرات زعفران
- یارارنه سود تسهیلات سرمایه گذاری و اشتغال
- افزایش سرمایه صندوق های حمایت از توسعه بخش کشاورزی
- یارانه کالاهای اساسی و هزینه های کنترل و تنظیم بازار
یارانه هزینه محور
- پرداخت یارانه نهاده ها و عوامل تولید کشاورزی
- اجرای سیاست های حمایتی توسعه کشت دانه های روغنی و چغندرقند و تامین سرمایه صندوق غیردولتی دانه های روغنی
- پرورش ماهی در قفس
- توسعه کشت دانه های روغنی
- حمایت از توسعه کشت گیاهان دارویی و باغات در اراضی شیب دار
یارانه تکنولوژی محور
- سیاست گذاری، تحقیق و پژوهش و فعالیت های اصلاح نژادی مرغ لاین
- یارانه سود تسهیلات سرمایه در گردش واخدهای نژاد آرین
- بهسازی آب بندها و سردهته های کشاورزی در استان های گیلان، مازندران و گلستان
- موسسه تحقیقات علوم باغبانی
- موسسه تحقیقات برنج کشور
- موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور
- موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال
- موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر
- موسسه تحقیقات علوم دامی
- موسسه تحقیقات گیاه پزشکی
- موسسه تحقیقات آب و خاک
- مرکز تحقیقات ابریشم کشور
- مرکز تحقیقات گندم و سایر غلات و حبوبات امام زاده جعفر
- پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری
- پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی
یارانه قیمت محور
- خرید تضمینی محصولات بخش کشاورزی
- پرداخت سود و زیان و یارانه سود خریدهای تضمینی محصولات کشاورزی
- یارانه خرید تضمینی گندم
- ساماندهی تولید و خرید تضمینی چای در کشور
- ساماندهی وضعیت تولید، فرآوری بازار و مصرف شیر و تشکیل صندوق حمایت از زنجیره صنعت شیر کشور
- پوشش بیمه اجباری کلیه دام ها در مقابل بیماری ای مشترک و واگیر
- خرید واکسن برای مایه کوبی دام
- خرید واکسن و واکسیناسیون دام
- پرداخت سهم دولت در پوشش بیمه محصولات کشاورزی
یارانه متصدی محور
- وزارت جهاد کشاورزی
- سازمان چای کشور
- سازمان حفظ نباتات کشور
- وزارت جهاد کشاورزی (مرکز نوغانداری)
- سازمان دامپزشکی کشور
پیشنهادهای کاربردی
باتوجه به مطالعات انجام شده توصیه می شود مسئولان و سیاستگذاران در حوزه یارانه در کشور در ابتدا یک تعریف واحد از یارانه را بپذیرند و این تعریف مطابق با استانداردهای بین المللی باشد، زیرا امکان انطباق تعاریف استاندارد با بافت های مختلف بسیار زیاد است و در مرحله بعد برای یارانه های کشاورزی سیاستگذاری کنند. به طور کلی این مطالعه می تواند مورد توجه دولت قرار گیرد که اعتبارات بخش کشاورزی را با چه هدفی اختصاص دهد؛ اگر هدف مشخص باشد و اعتبارات کشاورزی به منظور برآورده کردن اهداف تعیین شده در بودجه کشور مصوب کردند، آنگاه امکان ارزیابی آن ها براساس گزارش عملکرد وجود دارد. همچنین هر قدر هدف از پرداخت اعتبارات مشخص تر باشد، شفافیت بیشتر است که این امر به قابل اعتماد شدن بودجه کشور، حداقل در بخش کشاورزی در میان مدت کمک می کند. زیرا در نهایت امکان ارزیابی بر اساس گزارش عملکرد وجود دارد. بدین منظور بهتر است در برنامه های توسعه آتی کشور چنین مقوله بندی در خصوص بخش کشاورزی ایجاد شود.
جمع بندی
با توجه به اهمیت بخش کشاورزی در تولید، اشتغال و ایجاد امنیت غذایی، همه کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه از راه های گوناگون به حمایت از این بخش می پردازند. پرداخت یارانه نمونه ای از مداخلات دولت در بخش کشاورزی است. بر اساس مکانیسم کارکردی، یارانه های کشاورزی را می توان به پنج دسته درآمد محور، هزینه محور، تکنولوژی محور، قیمت محور و متصدی محور طبقه بندی کرد. در این مطالعه با استفاده از روش دلفی یارانه های بخش کشاورزی در این 5 گروه شناسایی شد. باتوجه به مطالعات انجام شده توصیه می شود مسئولان و سیاستگذاران در حوزه یارانه در کشور در ابتدا یک تعریف واحد از یارانه را بپذیرند و با تعیین اهداف مشخص نسبت به تخصیص یارانه ها اقدام کنند. همچنین هر قدر هدف از پرداخت اعتبارات مشخص تر باشد، شفافیت بیشتر است که این امر به قابل اعتماد شدن بودجه کشور در میان مدت کمک می کند.
این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط رومینا فرهادی نهاد در سال 1402 انجام شده است.
