زنان، کسب و کارهای خانگی و خانوادگی

کسب و کار زنان نقش قابل توجهی در افزایش نرخ مشارکت اقتصادی، اشتغال و همچنین توسعه اقتصادی و اجتماعی دارد. از سوی دیگر باتوجه به نقش چندگانه زنان در خانواده و بازار کار و همچنین اثبات آثار مثبت توسعه مشاغل خانگی زنان بر افزایش عدالت جنسیتی و توانمندسازی زنان، لزوم انجام پژوهش‎ های علمی در این زمینه ضروری است. یکی از ارکان مهم در توسعه کشورها، نهادهای آموزشی و پژوهشی هستند که با بررسی علمی مسائل، می توانند در توسعه بنیان های نظری و سپس تدوین راهکارهای عملیاتی بسیار اثرگذار باشند. تمرکز بر مبانی علمی هر پدیده (در مورد کنونی مشاغل خانگی و خانوادگی) توسط نهادهای ایده پردازی همچون اندیشکده ها، می تواند منتج به سیاست گذاری بهتر و کاراتر گردد.

ضرورت و اهداف پژوهش

توسعه مشاغل خانگی و خانوادگی، نیازمند بازنگری در نوع نگاه سیاست گذاران این حوزه و همچنین شاغلین این نوع کسب و کارها است. باتوجه به نقش بسیار مهم و پر اهمیت مشاغل خرد و متوسط در اقتصادهای ملی و محلی، لازم است دولت ها نقش فعالانه تری در حمایت و پشتیبانی از آن ها به عهده گیرند و بدون شک یکی از بنیادی ترین فعالیت ها در این زمینه، طراحی و تدوین برنامه ها و خط مشی ها است. اما تدوین این برنامه ها باید متناسب با شرایط قشر مخاطب صورت گیرد؛ به ویژه دررابطه با گروهی مانند زنان که به طور همزمان چندین نقش اعم از مادری، همسری و کاری را بر عهده دارند.

سیاست گذاری ها، مطالعات و پژوهش ها و همچنین برنامه های حمایتی از زنان کارآفرین و زنان صاحب کسب و کار زمانی اثربخش تر خواهند بود که مبتنی بر درک روشن از عدالت جنسیتی و وضعیت زنان در هر کشور باشند و این مسئولیت بر عهده فضای آکادمیک و پژوهشی هر کشور است تا از طریق انجام مطالعات عمیق و همه جانبه و درعین حال کاربردی، شرایط را برای تصمیم سازی های درست سیاست گذاران فراهم کند. انجام این کار می تواند زمینه های موردنیاز جهت مطالعات آینده را مشخص کرده و راه گشای محققان در انجام تحقیقات کاربردی و همچنین سیاست گذاران در جهت وضع قوانین بهتر و به روز دررابطه با مشاغل خانگی و خانوادگی بالاخص متمرکز بر زنان باشد.

روش تحقیق

مطالعه حاضر با روش مرور سیستماتیک به انجام رسیده است. در این روش، داده های پژوهش های مختلف به منظور ایجاد یک نتیجه گیری جدید در کنار هم قرار می گیرند. از آن جا که قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی در سال 1389 مصوب و پس از آن اجرایی گردید، انتظار می رود پس از این مدت و رسمی شدن فعالیت مشاغل خانگی در کشور، فضای آکادمیک نیز در این راستا به انجام تحقیقات علمی پرداخته باشد. بنابراین بازه زمانی ده ساله با مبدا سال 1391 جهت بررسی مقالات با موضوع مشاغل خانگی زنان در ایران، در نظر گرفته شد و 41 عنوان مقاله داخلی به صورت سیستماتیک بررسی شد. در پایان نیز با استفاده از نرم افزار مکس کیودا (2020) و بر اساس تکرار همزمان کلیدواژگان در مقالات محور مقالات مشخص شد.

نتایج

نتایج این مطالعه نشان دادکه پژوهش های آکادمیک داخلی در حوزه مشاغل خانگی زنان در ایران به ترتیب بر شش موضوع زیر متمرکز بوده اند:

• شناسایی عوامل و موانع مؤثر بر توسعه مشاغل خانگی؛
• آثار اقتصادی و اجتماعی مشاغل خانگی؛
• اثر مشاغل خانگی بر توانمندسازی زنان؛
• اثر و نقش آموزش های فنی و حرفه ای و کارآفرینی بر مشاغل خانگی؛
• الگوی رشد کسب و کارهای کوچک و خانگی و
• راهکارها و حمایت های دولتی از مشاغل خانگی

همچنین مشخص شد که رویکرد غالب در این پژوهش ها، جوامع روستایی است. از زمان تصویب قانون حمایت و ساماندهی مشاغل خانگی در ایران در سال 1389، تحولات گسترده ای در فناوری های نوین در سطح جهان به وجود آمده است، به عنوان نمونه ظهور هوش مصنوعی، رمزارزها، توکن های غیرهمتا، اینترنت ماهواره ای، شبکه های اجتماعی و اپلیکیشن های مکان بازار و اثرات آن ها در تمامی زمینه های اجتماعی از جمله کسب و کارها نیز به چشم می خورد. با چنین شرایطی، نگرش به مشاغل خانگی و به ویژه مشاغل خانگی زنان با نگاهی ساده، روستا محور و با درآمد حداقلی امری اشتباه است. همچنین، نباید از نظر دور داشت که با وجود توسعه شبکه اینترنت و دردسترس بودن اینترنت حتی در جوامع روستایی، قطعاً ماهیت مشاغل خانگی زنان روستایی به ویژه در قشر زنان تحصیل کرده روستایی قابلیت تغییرات گسترده ای را دارد. تا زمانی که نهادهای دانشگاهی حضور پژوهشی مؤثری در ایجاد بنیان های نظری جهت توسعه یک پدیده و در مورد کنونی – مشاغل خانگی – نداشته باشند، نمی توان انتظار بهبود در وضعیت مشاغل خانگی را داشت.

نتایج این بررسی نشان داد در فضای آکادمیک ایران، رویکرد توسعه ای به ارائه الگوی رشد برای مشاغل خانگی وجود ندارد و تمرکز مقالات بیشتر بر شناسایی عوامل مؤثر رشد بدون ارائه راهکارهای عملیاتی و الگوهای رشد محور به منظور دوام کسب و کارهای خانگی بوده است. برای ورود و اقدام مؤثر در این بخش، در ابتدا لازم است بر اساس مبانی علمی مشخص شود که افق توسعه مشاغل خانگی در کشور تا کجا است و آیا بسترهای قانونی برای این موضوع در کشور فراهم است یا خیر.

اگر چه در ابتدای تصویب قانون ساماندهی مشاغل خانگی تاکید بر قشر زنان آسیب دیده و آسیب پذیر اجتماع بیشتر به چشم می خورد، اما در برنامه جامع توسعه امور زنان و خانواده در بخش امور معیشتی و اقتصادی، ارتقای زمینه های لازم برای اشتغال و کارآفرینی زنان با تاکید بر دختران تحصیل کرده و صاحب مهارت و خود تامین، مورد تاکید جدی قرار گرفته است. همچنین در این برنامه ساماندهی پژوهش در امور زنان و خانواده به عنوان یکی از محورهای اصلی مطرح شده است که با تعمیم این موارد به حوزه مشاغل خانگی زنان و در امتداد آن مشاغل خانوادگی، نیاز به تغییر نگاه به موضوع مشاغل خرد، فراتر از قشر زنان آسیب پذیر و لزوم پژوهش های کاربردی و مؤثر در این زمینه در فضای آکادمیک و پژوهشی کشور مطرح می شود.

دولت ها و سیاست گذاران به طور بالقوه می توانند به دو شکل بر مشاغل خانگی اثرگذار باشند؛ از یک سو از طریق قانون گذاری و مقرراتی که به تصویب می رسانند و از سوی دیگر به حوزه حمایت های دولت از بخش مشاغل خانگی و کوچک بر می گردد. همچنین در این راستا نباید از کسب و کارهای خانوادگی نیز غافل شد. در سراسر جهان شرکت های خانوادگی نقش مهمی در ثبات، توسعه و پایداری اقتصادی ملی دارند و یکی از مهم ترین عوامل ایجاد ثروت و استخدام نیروی کار محسوب می شوند. در مقایسه با گذشته، امروزه زنان نقش بیشتری در کسب و کارهای خانوادگی دارند؛ اما زنان همچنان وضعیت پایین تری نسبت به مردان دارند.

ارائه راهکارها

تدوام و دیرپایی کسب و کارها از مهم ترین برنامه ها و چشم اندازهای هر کسب و کاری از جمله کسب و کارهای زنان در جهان است؛ لذا باید تلاش نمود تا این مشاغل به واسطه تاثیرات مثبت اقتصادی بیشترین بازدهی و دیرپایی را داشته باشند. برخی از راهکارهای بهبود این مشاغل خانگی و خانوادگی در کشور عبارتند از:

• پرداختن به کسب و کار خانگی و خانوادگی به عنوان یک کسب و کار جدی و رسمی
• برنامه ریزی برای آینده کسب و کارها از طریق حمایت از شبکه سازی و فراهم ساختن امکانات و زمینه های لازم برای برخورداری کارآفرینان از مشاوران متخصص
• تقویت برنامه­های علمی و پژوهشی جهت نظریه­پردازی و رسیدن به مدل بومی در حوزه مشاغل خانگی با کمک اندیشکده­ ها و پژوهشکده ­های زنان
• کاهش تعارض کار – خانواده از طریق از طریق ارتقای مشاغل خانگی به کسب­وکارهای خانوادگی و ترویج آن از طریق رسانه ها
• شناسایی نمونه­های موفق مشاغل خانگی و خانوادگی و معرفی آنان در سطح گسترده و برگزاری جشنواره­ها و اختصاص جوایز دائمی سالانه جهت تشویق و حمایت از زنان فعال در بخش مشاغل خانگی

جمع بندی

ایران به عنوان کشوری با نرخ مشارکت اقتصادی پایین و نرخ بیکاری بالای زنان، می تواند از مشاغل خانگی و خانوادگی به عنوان راهکارهای مناسب جهت خروج از این شرایط نگاه کند، اما برای رسیدن به چنین وضعیتی، الزامات پیشینی مرتبط با آن باید در فضایی علمی و آکادمیک مطالعه و تبیین گردد. مشاغل خانوادگی نیز از جمله مشاغلی هستند که به واسطه بازدهی اقتصادی برای رشد و پیشرفت هر کشوری ضروری بوده و در کشورهای توسعه یافته بخش مهمی از اقتصاد را تشکیل می دهد. در ایران نیز مشاغل خانوادگی در قالب کارآفرینی مورد تاکید است. التبه توجه به کارآفرینی زنان، کسب و کارهای خانوادگی در ایران با زمینه های خاص فرهنگی و اجتماعی آن دارای اهمیت خاصی است؛ چرا که اشتغال زنان در کسب و کارهای خانوادگی می تواند انعطاف پذیری بیشتری به زنان برای ایفای نقش های خانوادگی و شغلی داده که در نهایت منجر به بهره وری بالاتر زنان و توسعه در جامعه شود.

این مطالعه در اندیشکده بانوان جهاد دانشگاهی واحد الزهرا^(س) توسط الهام مروتی، زهرا نقی زاده و ریحانه شاه ولی در سال 1402 انجام شده است.