خودکفایی در زنجیره تامین آبزیان آب شیرین

آبزی پروری به عنوان یک فعالیت اقتصادی پایدار و نوآورانه، در دنیای امروزی به یکی از محورهای مهم تامین امنیت غذایی تبدیل شده است. با افزایش جمعیت و نیاز به منابع پروتئینی سالم و باکیفیت، این صنعت به طور فزاینده ای موردتوجه قرار گرفته است. تولید و پرورش آبزیان نه تنها به تامین پروتئین موردنیاز جامعه کمک می کند، بلکه فرصت های شغلی جدیدی ایجاد می نماید و به توسعه پایدار مناطق ساحلی و کاهش فشار بر منابع طبیعی نیز می انجامد. به عنوان یک راه حل کلیدی در بهبود وضعیت تغذیه، توسعه این صنعت ضروری است و باید به چالش ها و موانع پیش ‎روی آن پرداخته شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

آبزی پروری به عنوان یکی از شاخه های مهم کشاورزی نوین، نقش کلیدی در تامین امنیت غذایی و افزایش سرانه مصرف پروتئین دارد. این صنعت نه تنها تامین کننده گوشت و محصولات آبزی باکیفیت است، بلکه ظرفیت بالایی برای تولید پروتئین موردنیاز دیگر بخش ها دارد. توسعه آبزی پروری زنجیره غذایی کشور را تقویت کرده و وابستگی به منابع محدود را کاهش می دهد. همچنین، افزایش تولید آبزیان به تنوع سبد غذایی مردم کمک کرده و وابستگی به منابع سنتی پروتئین را کاهش می دهد. باوجود تاکید بر خودکفایی در تولید آبزیان، هنوز اهداف تعیین شده محقق نشده است و چالش های مختلفی در زنجیره تولید وجود دارد؛ لذا بررسی این چالش ها و یافتن راهکارهای مدیریتی و فناورانه ضروری است. شناخت دقیق مسائل این حوزه و ترسیم زنجیره تامین آبزیان، گام اول در ارائه راهکارهای موثر است. از همین رو پژوهش حاضر ضمن بررسی چالش های این حوزه به ارائه راهکارهایی برای رفع آن ها پرداخته است.

عوامل موثر بر رسیدن به خودکفایی تولید آبزیان

ضریب خودکفایی در تامین محصولات پروتئینی یکی از شاخص های مهم امنیت غذایی است که نقش آبزیان در آن حائز اهمیت است. ایران باوجود ظرفیت بالای خود در صنعت آبزی پروری، با چالش هایی نظیر کمبود منابع آبی، وابستگی به واردات تجهیزات و ضعف در فراوری مواجه است. نوسانات قیمت و هزینه های تولید نیز مانع دستیابی به خودکفایی می شوند. برای تحقق خودکفایی، کل زنجیره تامین شامل تامین نهاده ها، تولید، فراوری، ذخیره سازی، توزیع و مصرف باید به صورت هماهنگ موردبررسی قرار گیرد. تمامی حلقه ها بر قیمت و کیفیت نهایی محصولات تاثیر دارند و توجه به همه آن ها ضروری است. در ادامه به توضیح برخی از این حلقه ها پرداخته می شود:

• تامین نهاده ها: تامین نهاده ها از جمله آب، منابع ژنتیکی، خوراک و تجهیزات، پایه ای برای پایداری صنعت آبزی پروری است. محدودیت منابع آب شیرین و آلودگی آن ها از چالش های اصلی توسعه پایدار این صنعت در ایران است. رقابت بر سر منابع آب نیازمند مدیریت بهینه است و روش های نوینی مانند سیستم های بازچرخانی و ترکیب آبزی پروری با کشاورزی مطرح شده اند. همچنین، وابستگی به واردات منابع ژنتیکی مانند تخم چشم زده، به ویژه در قزل آلا، چالش های جدی دارد. ایجاد بانک های ژنتیکی ملی و سرمایه گذاری در پژوهش های ژنتیکی برای امنیت غذایی ضروری است؛
• تولید: تولید اقتصادی آبزیان شامل مراحل تکثیر، پرورش و برداشت است. در ایران، گونه های مهم پرورش یافته شامل کپور، قزل آلا و خاویار هستند. توجه صرف به حلقه تولید در برنامه ریزی ها و سرمایه گذاری ها باعث وابستگی بخش های دیگر زنجیره، به ویژه در زمینه نهاده ها شده است؛
• فراوری: فراوری آبزیان شامل پاک سازی، جداسازی احشا، قطعه بندی و انجماد است. فراوری در ایران عمدتا به بسته بندی ساده و تولید کنسرو محدود می شود که کیفیت را تضمین نمی کند. بهبود وضعیت نیازمند توسعه زنجیره ای از فراوری نوین و ایجاد زنجیره سرد استاندارد است که شامل سردکردن فوری، نگهداری در دمای کنترل شده، بسته بندی بهداشتی و حمل ونقل سرد باشد. استفاده از فناوری هایی مانند بسته بندی وکیوم و ردیابی محصولات می تواند ارزش افزوده ایجاد کرده و جایگاه صنعت آبزیان کشور را بهبود بخشد. همچنین روی آوردن به محصولات جدید و متفاوت مانند سوسیس ماهی کپور و حتی پفک ماهی می تواند سرانه مصرف آبزیان را تا حد خوبی بالا ببرد.

وضعیت خوراک آبزیان آب شیرین

خوراک و مکمل ها یکی از عوامل اساسی در رشد و بهره وری پرورش آبزیان به شمار می روند. کیفیت و ترکیب صحیح خوراک تاثیر زیادی بر عملکرد مزارع دارد و بهینه سازی این بخش می تواند هزینه ها را کاهش و سودآوری را افزایش دهد. خوراک معمولاً شامل پروتئین های گیاهی و حیوانی، چربی ها، ویتامین ها و مواد معدنی است که بر اساس نوع و مرحله رشد گونه تنظیم می شود. در ایران، وابستگی به واردات مواد اولیه باعث افزایش هزینه خوراک (که حدود 60 درصد از هزینه نهایی تولید آبزیان را تشکیل می دهد) شده است. تولیدکنندگان برای کاهش هزینه ها به دنبال بهینه سازی جیره غذایی، استفاده از جایگزین های محلی و فناوری های نوین هستند. تامین خوراک باکیفیت و پایدار، به ویژه باوجود نوسانات ارزی و محدودیت های واردات، یک چالش جدی است. مدیریت دقیق جیره غذایی و نظارت بر کیفیت خوراک می تواند بهره وری را افزایش و بیماری ها را کاهش دهد که در نهایت به بهبود کیفیت محصول نهایی منجر می شود.

آمار ایران در تولید خوراک آبزیان

رئیس سازمان شیلات در سال 1401 اعلام کرده است که نیاز کشور به خوراک و نهاده های آبزیان 475 هزار تن است، در حالی که ظرفیت اسمی تولید بیش از یک میلیون و 200 هزار تن است. با این حال، بررسی ها نشان می دهد که کشور در تامین مواد اولیه خوراک آبزیان وابسته به واردات است و پروتئین ها و دیگر مواد موردنیاز برای تولید خوراک آبزیان داخلی تولید نمی شوند. همچنین، آمارهای گمرک نشان می دهد که واردات خوراک آماده آبزیان از سال 1396 به بعد کاهش یافته و در عوض مقدار پروتئین خام وارداتی افزایش یافته است.

واردات مواد اولیه خوراک آبزیان و چالش های وابستگی

در ایران، بخش بزرگی از مواد اولیه خوراک آبزیان وابسته به واردات است. بررسی ها نشان می دهد که سالانه حدود ۱.۲ میلیارد دلار کنجاله و ۳.۲ میلیارد دلار ذرت دامی عمدتا از امارات و ترکیه وارد کشور می شود و در بندر ویژه امام خمینی ذخیره می شود. این وابستگی بالا به چند کشور خاص و تمرکز مسیرهای وارداتی در یک بندر، ریسک های جدی را به همراه دارد. هرگونه اختلال ناشی از تحریم ها، مشکلات ارزی یا بحران های منطقه ای می تواند زنجیره تامین پروتئین کشور را با مشکل مواجه سازد. همچنین، تمرکز واردات در یک بندر خاص می تواند در صورت بروز بحران تهدیدات، چالش های بزرگی به وجود آورد؛ لذا برای تامین پایدار پروتئین و کاهش وابستگی به واردات، ضروری است که به توسعه ظرفیت های داخلی و تنوع بخشی به منابع جایگزین توجه شود.

راهکارهای جایگزین برای کاهش وابستگی به واردات خوراک آبزیان

باتوجه به سهم بالای خوراک در هزینه تولید آبزیان و وابستگی کشور به واردات مواد اولیه ای همچون کنجاله و ذرت، شناسایی و توسعه منابع جایگزین می تواند نقش کلیدی در افزایش پایداری تولید و کاهش هزینه ها داشته باشد. در این راستا مجموعه ای از راهکارهای فناورانه و نوآورانه به شرح زیر پیشنهاد می شود:

شناسایی آبزیان وحشی مناسب تغذیه آبزیان و پرورش آن ها به صورت صنعتی و خرد

برخی از گونه های آبزیان وحشی مانند ماهیان ریز یا بی مهرگان آبزی می توانند به عنوان منبع پروتئین برای تغذیه آبزیان پرورشی مورداستفاده قرار گیرند. پرورش صنعتی یا خرد این گونه ها علاوه بر کاهش فشار بر منابع وارداتی، می تواند یک زنجیره ارزش داخلی ایجاد کند.

توسعه پرورش جلبک های بومی خوراکی آبزیان در داخل کشور

جلبک ها یکی از غنی ترین منابع پروتئین ویتامین و اسیدهای چرب ضروری هستند. پرورش آن ها در استخرها و واحدهای تخصصی می تواند بخشی از جایگزین کنجاله سویا و ذرت وارداتی شود. همچنین به دلیل قابلیت رشد در محیط های غیرکشاورزی، تهدیدی برای منابع آب وخاک ایجاد نمی شود.

توسعه دانش فنی و تولید خوراک معلق در آب (رسوب ناپذیر)

یکی از چالش های مهم در مزارع پرورشی، هدررفت خوراک به دلیل رسوب در کف استخرهاست. تولید خوراک هایی که قابلیت ماندگاری بیشتر در آب داشته باشند، علاوه بر صرفه جویی در مصرف مواد اولیه باعث بهبود کیفیت آب و کاهش آلودگی می شود.

هیدرولیز ضایعات آبزیان و پر مرغ

ضایعات حاصل از صنایع شیلاتی و طیور می توانند با فناوری هیدرولیز به پروتئین های قابل هضم تبدیل شوند. این روش علاوه بر کاهش ضایعات و آلودگی محیطی یک منبع پایدار و ارزان قیمت پروتئین فراهم می کند.

جمع بندی

آبزی پروری به عنوان یکی از ارکان تامین امنیت غذایی و افزایش سرانه مصرف پروتئین، توسعه پایدار زنجیره غذایی کشور را تقویت می کند. با وجود ظرفیت های موجود، ایران با چالش هایی نظیر کمبود منابع آبی، وابستگی به واردات نهاده ها و ضعف در فراوری مواجه است. برای دستیابی به خودکفایی، هر حلقه زنجیره تامین از تامین نهاده ها تا فراوری باید به صورت هماهنگ موردبررسی قرار گیرد. مهم ترین مسئله در خودکفایی تولید آبزیان، وابستگی به واردات پروتئین و مواد اولیه خوراک آبزیان است. کاربرد راهکارهای جایگزینی نظیر پرورش آبزیان وحشی، توسعه جلبک های بومی و تولید خوراک معلق می تواند به کاهش وابستگی به واردات و افزایش پایداری زنجیره تامین کمک کند. در نهایت، شناخت دقیق مسائل این حوزه و استفاده از فناوری های نوین برای بهینه سازی عملکرد می تواند بهره وری را افزایش دهد و به بهبود کیفیت محصول نهایی منجر شود.

این مطالعه در خانه واکاوی امنیت غذایی نوین (خوان) با همکاری سجاد خواجه صالحانی و زهرا داوران در سال 1404 انجام شده است.