تحلیل کیفی فعالیت مبلغین دینی و تبلیغ دینی در اینستاگرام

امروزه لوازم ارتباط جمعی مانند تلویزیون و اینترنت از مهم ترین ابزارهای زندگی هستند و از مهم ترین راه های کسب آگاهی و اطلاعات هستند. همچنین فراگیرترین، عمومی ترین و توانمندترین منابع شناخت به شمار می روند. این ابزار از مهم ترین ابزار تبلیغات به شمار می روند و همواره در تلاش هستند تا با تهیه و پخش برنامه های متنوع و جذاب و بهره گیری از احساسات و فطرت های انسانی افکار و نگرش مخاطبان خود را کنترل کنند. موضوع رسانه های نوین، عملکرد و آثار آن ها از مهم ترین موضوعات جامعه است لذا متولیان دین در جامعه باید به آن توجه کنند چراکه این پدیده نو می تواند در خدمت تبلیغات دینی قرار گیرد و اسلام نیز نسبت به بهره گیری حداکثری از آن تاکید دارد.

کلیدواژه: اینستاگرام، تبلیغ، رسانه های اجتماعی، مبلغین دینی، تبلیغ دین

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه با ظهور شبکه های اجتماعی و پیشرفت روزافزون گوشی های هوشمند، سبک زندگی افراد دگرگون شده است و فعالیت های دینی و غیردینی آن ها را تحت الشعاع قرار داده است. ویروس کرونا بر حضور افراد در اجتماعات تأثیرگذار بوده است و موجب تغییر فعالیت افراد از فضای واقعی به فضای مجازی شده است. این بحران باعث شد تا بسیاری از روحانیون و مبلغان مذهبی نیز به اجبار به دعوت و فعالیت در فضای مجازی روی بیاورند. فراوانی استفاده از اینستاگرام در ایران و پیوستگی آن با فعالیت های کاربران جهانی، جامعه اطلاعاتی جدیدی را برای ایرانیان ایجاد کرده است. احساس آزادی عمل، سادگی ابراز علایق و عواطف و بسیاری فرصت ها و امکانات دیگر اینستاگرام را به نخستین مقصد ایرانیان در شبکه ها و رسانه های اجتماعی تبدیل کرده است. لذا حضور تاثیرگذار مبلغان دینی در این جامعه اطلاعاتی گسترده، از ضروریات دوران جدید است. فعالان بسیاری این ضرورت را دریافته اند و به فعالیت و تولید پیام در این رسانه روی آورده اند؛ اما آیا طیف وسیع مبلغان دینی حاضر در اینستاگرام، به یک اندازه در تبلیغ امر دینی توفیق داشته اند؟ آیا تنها عامل تاثیرگذار در این عرصه، نحوه عمل آوری پیام ها و محتوا های بارگذاری شده است؛ یا تولید پیام های دینی جذاب در این رسانه، مستلزم شناخت و معرفتی شایسته درباره ماهیت ذاتی رسانه ای اجتماعی به نام اینستاگرام و نسبت آن با ماهیت پیام های دینی و عمل تبلیغ است؟ پژوهش حاضر برای پاسخ به این سؤالات به تحلیل حضور مبلغان دینی در 6 موضوع فراگیر پرداخته و در پایان نیز به ارائه پیشنهاداتی به منظور برنامه ریزی اثرگذار در این حوزه پرداخته است.

تحلیل حضور مبلغان دینی در 6 موضوع فراگیر در اینستاگرام

تحلیل فعالیت مبلغان دینی در اینستاگرام بر اساس بررسی ۱۰ پست اخیر ۸۰ فعال برتر، با دنبال کننده های از 5 هزار تا 3 میلیون نفر در 6 موضوع فراگیر اقتصاد، انقلاب اسلامی، حکمرانی، زن و خانواده، مشاوره و تعلیم و تربیت دینی صورت گرفته است.

اقتصاد و روحانی اجتماعی

به طور کلی مواجه مبلغان دینی اینستاگرام با مسائل اقتصادی را می توان در دو منظر کلان تحلیل کرد. اول، نقد عملکرد حاکمیت، به ویژه دولت مستقر در مدیریت اقتصادی کشور؛ منظر دوم نیز در مواجهه مشکلات اقتصادی، حضور میدانی و اقدام عملیاتی در محرومیت زدایی است. روحانیون فعال در اینستاگرام در تلاش هستند تا از شخصیت «روحانی سیاسی» و «روحانی علمی» عبور کرده و به عنوان «روحانی اجتماعی» و «روحانی مردم پسند» معرفی و شناخته شوند. چراکه روحانیون فعال در شبکه های اجتماعی در توضیح کارآمدی دو چهره کلاسیک سابق خود دچار بحران بوده و برای حل آن به «روحانی اجتماعی» پناه آورده اند.

انقلاب اسلامی و افسر جنگ نرم

پیوند ناگسستنی روحانیت و انقلاب اسلامی، ریشه در مبانی فقهی و کلامی، اندیشه سیاسی تشیع دارد. همین امر موجب می شود تا روحانیت، صیانت از حاکمیت را صیانت از مبانی اعتقادی خود قلمداد کند. ازاین رو، یکی از مضامین فراگیر در فعالیت مبلغان دینی در اینستاگرام «انقلاب اسلامی» است. تأکید بر گفتمان انقلاب اسلامی توسط کنشگران حوزوی در اینستاگرام را می توان در دو مضمون سازمان دهنده ولایت فقیه و مرزبندی با دیگری جمع بندی کرد.

حکمرانی و منتقد مطالبه گر

نقد حکمرانی میان مبلغان دینی اینستاگرام، می تواند خاستگاه های متفاوتی داشته باشد. صیانت از چهره اجتماعی خود در برابر کاستی ها و ناکامی های نظام سیاسی، نقد حکمرانی ظرفیت های گفتمانی انقلاب اسلامی و مفاهیم دینی نظیر امربه معروف و نهی از منکر، تظلم خواهی و عدالت خواهی و نسبت حاکمیت و دین داری میان مردم نمونه ای از این خاستگاه ها هستند.

زن و خانواده؛ روحانی فرهنگی

چهار مسئله عفاف و حجاب، حقوق زن، خانواده و مشکلات جنسی، مسائلی هستند در ذیل مضمون «زن و خانواده» بررسی می شوند. مسئله عفاف و حجاب از سه منظر، مبلغ دینی را به چالش می کشد. نخست منظر فرهنگی که ریشه در سنت دینی داشته و به واسطه امواج تجدد در حوزه های مختلف، به خصوص مسئله حجاب خود را در معرض تهدید می بیند. دوم منظر سیاسی که بی حجابی را نوعی تهدید ملی تلقی می کند. سوم منظر اجتماعی است که مواجهه با بدحجابی را آسیب شناسی کرده و آفت آن را متذکر می شود. حقوق زن از دیگر مضامین سازمان دهنده است که آن را نیز می توان در تقابل هویتی انقلاب اسلامی و تجدد تفسیر کرد. آنچه در این مضمون موردتوجه و تأکید مبلغان دینی قرارگرفته، دفاع از رویکرد انقلاب اسلامی و مشخصا آیت الله خامنه ای در احقاق حقوق بانوان است.

مشاوره و روحانی راهنما

استمداد مردم از روحانیون پیرامون بحران های روحی و معنوی خود یکی از بسترهای اصیل ارتباطی میان مردم و روحانیت بوده است. این امر با ورود روانشناسی به نهاد علم و پرورش مشاور و روانشناس توسط دانشگاه، تحت الشعاع قرار گرفت؛ اما همچنان به واسطه بافت دینی جامعه ایران و اعتمادی که به روحانیون وجود دارد، همچنان نقش راهنمای مبلغان دینی موردتوجه است. به همین جهت، مشاوره های رفتاری و پیام های انگیزه بخش از مضامین سازمان دهنده این بخش است. از دیگر مضامین مورداستفاده، طب سنتی است که غالب کنشگران ضمن دفاع از آن، رویکرد وزارت بهداشت را در تقابل با آن بازنمایی کرده اند. ازآنجایی که رویکرد وزارت بهداشت دولت مستقر در تقابل با طب سنتی و طب اسلامی تحلیل می شود، بخشی از تأکید بر ظرفیت های طب سنتی را می توان در رویارویی با دیدگاه حاکم بر وزارت بهداشت تفسیر کرد.

تعلیم و تربیت دینی

عالم دینی آخرین مضمون فراگیر تعلیم و تربیت دینی است که نیمی از فعالیت فعالان حوزوی در اینستاگرام را به خود اختصاص داده است. تولید محتوای گسترده در تمام حوزه های اعتقادی، فقهی و اخلاقی در ذیل این مضمون گنجانده می شود. حجم بالای این مضامین بیانگر آن است که حضور روحانیت در فضای مجازی متمرکز بر انتقال معارف دین است. به نظر می رسد غالب مبلغان دینی در اینستاگرام، این پلتفرم را صرفا بستری جهت انتقال و توزیع محتوای خام دینی می دانند؛ لذا مشاهده می شود که غالب محتوای منتشرشده از سوی فعالان حوزوی، فاقد جذابیت های هنری و رسانه ای بوده و در صفحه هایی که ملاحظات فنی و تکنیکی رعایت شده نیز حضور گروه های رسانه ای و مناسبات مالی محسوس است.

پیشنهاداتی در جهت برنامه ریزی اثرگذار مبلغان دینی در این عرصه

سیاستگذاری و طراحی اقدامات عملیاتی در مواجهه با مبلغان دینی فضای مجازی نیازمند آشنایی کامل با شبکه های اجتماعی و نسبت آن ها با زیست طلبگی است. لذا غفلت از این موارد موجب اقدامات ناکارآمد خواهد شد. با توجه به پژوهش و تحلیل مضامین پست های هشتاد نفر از مبلغان دینی فعال در رسانه ی اجتماعی اینستاگرام، نکات زیر جهت برنامه ریزی اثرگذار در این عرصه پیشنهاد می شود:

• برگزاری دوره های بلندمدت به جای دوره های کوتاه مدت: بیشترین کنشگری مبلغان دینی در اینستاگرام به اخلاق و تربیت دینی اختصاص دارد، اما این کنشگری بسیار انتزاعی و برگرفته از آموزه های کتابی است. مبلغان نتوانسته اند این محتوا را از قالب کتاب به قالب رسانه های اجتماعی منتقل کنند. لذا برنامه ریزی و اجرای دوره ای بلندمدت و حداقل یک ساله برای بسیاری از ایشان ضروری است؛
• افزایش سواد بصری: میزان کم استفاده از تصاویر گرافیکی نشان می دهد مهارت مبلغان مجازی در بهره گیری از نرم افزارهای گرافیکی و سواد بصری ایشان در سطح مطلوبی نیست. دوره های مهارت افزایی در این زمینه به صورت حضوری و مجازی موردنیاز است؛
• حمایت از صفحات موفق: به جای استخدام افرادی جهت تامین محتوای رسانه ای و یا تاسیس صفحاتی با هویت غیرواقعی، حمایت و پشتیبانی از صفحات موفق نظیر تامین سخت افزارها و نرم افزارهای موردنیاز ایشان، پشتیبانی آموزشی، شبکه سازی و … پرثمرتر و کارآمدتر است.

جمع بندی

امروزه با ظهور شبکه های اجتماعی و پیشرفت روز افزون گوشی های هوشمند، سبک زندگی افراد دگرگون شده است و فعالیت های دینی و غیردینی آن ها را تحت الشعاع قرار داده است. فراوانی استفاده از اینستاگرام در ایران و پیوستگی آن با فعالیت های کاربران جهانی، جامعه اطلاعاتی جدیدی را برای ایرانیان ایجاد کرده است. لذا حضور تأثیرگذار مبلغان دینی در این جامعه اطلاعاتی گسترده، از ضروریات دوران جدید است. تحلیل فعالیت مبلغان دینی در اینستاگرام ذیل شش موضوع فراگیر اقتصاد، انقلاب اسلامی، حکمرانی، زن و خانواده، مشاوره و تعلیم و تربیت دینی صورت گرفته است. همچنین پیشنهاداتی مانند برگزاری دوره های بلندمدت به جای دوره های کوتاه مدت، افزایش سواد بصری و حمایت از صفحات موفق در جهت تاثیرگذاری مبلغان دینی ارائه شد.

این مطالعه در پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی توسط محمدعلی روزبهانی و به سفارش سازمان تبلیغات اسلامی انجام شده است.