زنجیره های ارزش منطقه ای؛ مسیر اصلی توسعه مستمر صادرات صنعتی کشور

مطابق آمار سازمان های بین المللی معتبر حدود نیمی از تجارت جهانی از طریق زنجیره های ارزش جهانی محقق می شود. هر چند روند سریع جهانی شدن پس از جنگ جهانی دوم، در دهه 2010 کند و از اواخر این دهه تا حدی معکوس شده است، اما همچنان بخش مهمی از تبادلات تجاری کشورهای مختلف در قالب شبکه های تولید به هم پیوسته صورت می گیرد. متاسفانه در ایران، در نتیجه ضعف تاریخی در تولید صنعتی و از سوی دیگر تشدید فشارهای تحریمی، اقتصاد کشور تبدیل به اقتصادی متمرکز بر «تولید برای بازار داخل» و در عرصه خارجی «خام فروشی» شده است. این نوع تجارت باعث می شود که کشور از حضور در شبکه های تجاری که بخش بزرگی از بازار محصولات صنعتی در دنیا را در اختیار دارند، محروم بماند.

ضرورت و اهداف پژوهش

نگاهی به عملکرد تجاری کشور ایران گویای واقعیت های مهمی در خصوص پایین بودن صادرات و ارزش افزوده محصولات صادراتی است که اتفاقا تحقق همزمان هر دو هدف از طریق زنجیره های ارزش منطقه ای و جهانی شدنی به نظر می رسد. تحولات جهانی اخیر مانند بحران کرونا، جنگ اوکراین و رقابت چین و آمریکا بر سر فناوری های نوظهور، زنجیره های ارزش جهانی را به سمت و سوی منطقه گرایی سوق داده است. موج جدید منطقه گرایی در بیش از دو دهه اخیر در دنیا، فرصت های جدیدی برای تقویت زنجیره های ارزش منطقه ای ایجاد کرده است. در نتیجه زنجیره های ارزش منطقه ای قدرت گرفته و فرصتی نو ایجاد شده است. این امر برای کشورهایی همچون ایران که تا حد زیادی از مزایای جهانی شدن تولید محروم بوده اند، ولی قدرت و حوزه نفوذ منطقه ای قابل قبولی دارند، فرصت مهمی است. با این حال هنوز در مورد چگونگی استفاده از آن طراحی لازم صورت نگرفته است. از این رو در این پژوهش به بررسی پیمان های تجاری- اقتصادی و زنجیره های ارزش منطقه ای و ارائه پیشنهادهایی جهت تقویت زنجیره ارزش های منطقه ای در ایران پرداخته شده است.

تحولات زنجیره های ارزش جهانی و منطقه گرایی

دنیای ما دنیایی به هم وابسته است که با جریان های جهانی کالاها، خدمات، سرمایه، افراد، داده ها و ایده ها به هم مرتبط است. زنجیره های ارزش جهانی بر اساس این جریان ها ساخته شده اند و دنیایی مرفه تر را ایجاد کرده اند.

با این حال، با توجه به همه گیری، حمله روسیه به اوکراین، و سال ها تنش های فزاینده بین ایالات متحده و چین، برخی گمان می کنند که جهان هم اکنون در حال جهانی زدایی است. بنابراین ما در یک نقطه عطف تاریخی به سر می بریم. چراکه تجارت در حال تکه تکه شدن است؛ زیرا بسیاری از کشورها به نام «برون سپاری به کشورهای هم فکر»، «ریسک زدایی» و «اتکا به خود» موانعی را بر سر راه آن ایجاد می کنند.

از سال ۲۰۲۲، شواهد نشان می دهد که تجارت جهانی بیش از پیش تحت تاثیر شکاف های ژئوپلیتیکی قرار گرفته است. جریان های تجاری بین بلوک های رقیب به ویژه بین کشورهای غربی و هم پیمانان آنها با روسیه و چین کاهش یافته است. برای مثال، مبادلات تجاری بین چین و آمریکا پس از اوج خود در سال ۲۰۲۱ حدود ۲۰ درصد کاهش یافت و تجارت بین روسیه و اتحادیه اروپا به دلیل تحریم ها به یک چهارم سطح پیش از جنگ سقوط کرد. در مقابل، تجارت درون بلوک های ژئوپلیتیکی پایدارتر باقی ماند و حتی افزایش یافت. این تغییرات نشان می دهد که فشارهای ژئوپلیتیکی، تجارت جهانی را به سمت تکه تکه شدن سوق می دهد و کشورها در حال بازتعریف شرکای تجاری خود بر اساس ملاحظات سیاسی و استراتژیک هستند.

کشورها ممکن است دلایل معتبری مانند نیاز به تقویت امنیت ملی و ایجاد تاب آوری برای دنبال کردن این سیاست ها داشته باشند. برخی از ملت ها در کوتاه مدت ممکن است سود ببرند. بااین حال، اگر این روند ادامه یابد ممکن است به یک جنگ سرد جدید بیانجامد. هر چند محرک های تکه تکه شدن اقتصادی امروز شبیه به دوران جنگ سرد است (یعنی رقابت ایدئولوژیک و اقتصادی بین دو ابرقدرت)، اما این مرحله اساسا تفاوت هایی دارد.

به عنوان مثال، امروزه درجه وابستگی متقابل اقتصادی بین کشورها بالاتر است. امروزه اقتصادها بیشتر در بازار جهانی ادغام شده اند و زنجیره های ارزش جهانی نیز پیچیده تر هستند. این موارد احتمالا هزینه های تکه تکه شدن اقتصادی را افزایش می دهد. همچنین عدم اطمینان بیشتری در مورد اینکه چه کسی در کدام بلوک قدرت است وجود دارد. در طول جنگ سرد، کشورها تمایل داشتند تا به صراحت جانب داری خود از ایالات متحده یا اتحاد جماهیر شوروی را بروز دهند. امروزه، چرخش های مداوم در داخل کشورها در ایدئولوژی رهبران سیاسی آنها رایج تر است و تعیین جانب داری را دشوار می سازد.

تکه تکه شدن یا گسست ژئواکونومیک موجب می شود که زنجیره های تامین کوتاه شوند و تولید به کشورهای همسایه یا داخل کشورها منتقل شود، از طرفی به تقسیم بندی منطقه ای و شکل گیری بلوک های اقتصادی مستقل دامن می زنند و در این میان بحث واگرایی فناوری (مانند جنگ فناوری 5G میان چین و غرب) نیز پیش می آید.

تجارت با کشورهای همسایه؛ پلی به سمت زنجیره ارزش منطقه ای در ایران

ایران با داشتن مرز خاکی یا آبی با 15 کشور، دومین کشور دنیا از نظر تعداد همسایگان است. مجموع این 15 کشور، با جمعیتی بالغ بر 600 میلیون نفر، دارای بازارهای وارداتی به میزان 1719 میلیارد دلار در سال 2023 بوده اند که سهم ایران از این بازار حدود 6/1% بوده است. جالب آنکه ایران حداقل در پنج کشور مهم همسایه، در پنج سال منتهی به 2018 جزو بیست صادرکننده اول به آن کشورها نبوده است. طبق آمار، کشورهای امارت، روسیه و عربستان، بزرگترین واردکننده های همسایه در دهه های اخیر بوده اند که به تنهایی بیش از 75 درصد واردات همسایگان ایران را به خود اختصاص داده اند و سهم ایران از واردات کشورهای مذکور بسیار ناچیز است. این مسئله در شکل گیری مناسب زنجیره های ارزش منطقه ای نیز بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا پراکنده کردن تولید در صورتی ممکن است که کشورها تخصص های گوناگون و مزیت های متفاوتی داشته باشند. البته لازم به ذکر است تولید منطقه ای، علاوه بر تسهیل و توسعه تجارت میان کشورها، مستلزم سرمایه گذاری خارجی میان کشورها نیز می باشد که خود نیازمند کاهش موانع و افزایش همکاری هاست.

ارائه پیشنهادهایی جهت تقویت زنجیره ارزش های منطقه ای در ایران

در راستای تقویت زنجیره ارزش های منطقه ای و بهره گیری از مزایای آن بر توسعه صنعتی ایران، پیشنهادهای سیاستی و تکمیلی زیر می توانند نقش کلیدی ایفا کنند.

تقویت زیرساخت های لجستیکی و ارتباطی

• ایجاد کریدورهای اقتصادی و حمل ونقلی چندمنظوره: توسعه زیرساخت های ریلی، جاده ای و دریایی (مانند کریدور شمال-جنوب و شرق-غرب) برای اتصال ایران به بازارهای منطقه ای.
• ایجاد مراکز توزیع منطقه­ای: راه اندازی هاب های لجستیک در مرزهای کلیدی (مانند چابهار، رازی و بازرگان) برای تسهیل تجارت کالاهای صنعتی.

حمایت از شرکت های کوچک و متوسط و استارتاپ ها

• صندوق تضمین صادرات: ایجاد صندوق های دولتی یا مشترک با کشورهای منطقه برای کاهش ریسک مالی شرکت های ایرانی در بازارهای منطقه ای.
• شتاب­دهنده های بین المللی: راه اندازی برنامه های مشترک شتاب­دهی استارتاپ ها با مشارکت کشورهایی مانند امارات یا ترکیه برای توسعه فناوری های صنعتی.

توسعه پارک های صنعتی و فناوری مشترک

• ایجاد پارک های صنعتی مشترک: همکاری با کشورهای همسایه برای احداث پارک های صنعتی در مرزها (مثلا ایران-ترکیه یا ایران-عراق) با تمرکز بر صنایع تکمیلی مانند پتروشیمی، خودرو و فناوری اطلاعات.
• مناطق آزاد ویژه فناوری: گسترش مناطق آزاد تجاری (مانند کیش و چابهار) به عنوان پایگاه تولید و صادرات محصولات با فناوری بالا به منطقه.

سرمایه گذاری در آموزش و توسعه نیروی انسانی

• برنامه های آموزشی مشترک: راه اندازی دوره های آموزشی مشترک با دانشگاه های منطقه در حوزه های مهندسی صنایع، مدیریت زنجیره تامین و فناوری های نوین.
• حمایت از نخبگان منطقه ای: ارائه بورسیه های تحصیلی به دانشجویان کشورهای همسایه در رشته های مرتبط با صنایع ایران.

پیوند زنجیره ارزش با توسعه پایدار

• صنایع سبز: تشویق شرکت ها به استفاده از فناوری های کم کربن در تولید و همکاری با کشورهای منطقه برای پروژه های محیط زیستی.
• اقتصاد چرخشی: توسعه مدل های بازیافت و استفاده مجدد از منابع در صنایع ایران و صادرات این فناوری ها به منطقه.

جمع بندی

مطابق آمار سازمان های بین المللی معتبر حدود نیمی از تجارت جهانی از طریق زنجیره های ارزش جهانی محقق می شود که متاسفانه اقتصاد ایران، در نتیجه ضعف تاریخی در تولید صنعتی و از سوی دیگر تشدید فشارهای تحریمی، تبدیل به اقتصادی متمرکز بر تولید برای بازار داخل و در عرصه خارجی خام فروشی شده است. این نوع تجارت باعث می شود که کشور از حضور در شبکه های تجاری که بخش بزرگی از بازار محصولات صنعتی در دنیا را در اختیاردارند، محروم بماند؛ زیرا این همکاری های چند جانبه کشورها به عنوان یک رویکرد کلیدی به تقویت اعتماد و مشارکت در حوزه اقتصادی و امنیتی میان کشورها کمک می کند. از این رو جهت بهره گیری از مزایای این شبکه ها بر توسعه صنعتی ایران، تقویت زیرساخت های لجستیکی، حمایت از شرکت های کوچک و استارتاپ ها و سرمایه گذاری در آموزش و توسعه نیروی انسانی پیشنهاد می شود.

این مطالعه در اندیشکده توسعه صادرات ایران در سال 1403 انجام شده است.