برنامه پیشنهادی برای گسترش دیپلماسی گردشگری

حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در ایران از ظرفیت های بسیار بالا و متکثری برخوردار است و این حوزه می تواند مساعدت های شایانی را به اقتصاد کشور و مقولات آموزشی و تربیتی داشته باشد. حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در مقوله دیپلماسی عمومی نیز می تواند منشا اثر باشد و اهمیت این موضوع با عنایت به پروژه دشمنان در ایران هراسی، بیشتر احساس می شود؛ در واقع حوزه میراث فرهنگی و گردشگری قابلیت دفع شر دشمن را نیز داراست. از این رو هر چه زیرساخت های حوزه میراث فرهنگی و گردشگری بیشتر و گسترده تر تقویت شود، عواید فراوان تری را نصیب کشور می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

میراث فرهنگی و ذخایر تمدنی ایران ظرفیت مناسبی برای افزایش و تعمیق روابط دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران و دیگر دولت ها هستند. علاوه بر آن، میراث ملموس و ناملموس فرهنگی ایران می تواند ابزاری برای گسترش روابط میان ملل باشد. آیین های ملی و مذهبی، زیارتگاه ها و اماکن مذهبی و اعتقادات و باورهای مشترک میان ایرانیان و ملل منطقه، می تواند پیوند و پلی میان ملت ایران و ملل منطقه شود. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی می تواند با همکاری وزارت امور خارجه و سایر نهادهای مربوطه، دیپلماسی فرهنگی، دیپلماسی علمی و دیپلماسی گردشگری را توسعه بدهد و فرصت های فرهنگی و ذخایر تمدنی ایران را به قدرت نرم جمهوری اسلامی را بدل کند. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت و ارائه برنامه هایی به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در حوزه دیپلماسی گردشگری پرداخته شده است.

میراث فرهنگی

ایران به دلیل داشتن سبقه ای تاریخی و به دلیل قرارگیری در یکی از کانونی ترین نقاط شکل گیری تمدن در تاریخ بشریت، کشوری تاریخی، فرهنگی و متمدن است. 25 میراث ملموس فرهنگی و 24 میراث ناملموس فرهنگی ایران ثبت جهانی شده است. علاوه بر این 2 میراث طبیعی جهانی، بیش از 32 هزار اثر تاریخی- فرهنگی ثبت ملی، بیش از 570 میراث طبیعی ثبت ملی و صدها و هزاران میراث فرهنگی، تاریخی و طبیعی ملی و جهانی دیگر، بخشی از ذخایر تمدنی ایران هستند. همچنین ایران به لحاظ بالقوه ظرفیت های بسیاری برای ظهور و بروز در عرصه جهانی دارد. این میراث، هویت بخش و عامل انسجام و وحدت ایران هستند.

در ادامه به برنامه های این بخش در جهت گسترش دیپلماسی گردشگری اشاره شده است:

• افزایش همکاری ها و مشارکت های علمی و تخصصی با دانشگاه ها، اندیشکده ها، فرهنگستان ها، پژوهشکده ها و سایر مراکز علمی-تحقیقاتی؛
• تربیت و انتصاب مدیران کارآمد، باتجربه و دارای توان علمی و اجرایی به جای مدیران غیرمتخصص سیاسی؛
• شناسایی و حمایت از میراث فرهنگی حوزه فرهنگی ایران در کشورهای همسایه؛
• تولید محتوا و برندینگ میراث فرهنگی و ملی ایران در سطح بین المللی برای مقابله با ایران هراسی و اسلام هراسی؛
• توسعه و تقویت یگان حفاظت میراث فرهنگی و همکاری با ضابطان قضایی و انتظامی برای مقابله با آسیب و سرقت میراث ملی؛
• شناسایی آثار تاریخی ثبت نشده و ثبت جهانی و ملی؛
• افزایش پیوند صنعتگری و میراث فرهنگی و توسعه گردشگری تاریخی و فرهنگی.

گردشگری

امروزه صنعت گردشگری به عنوان یکی از سه صنعت برتر در جهان به لحاظ درآمدزایی قرار دارد. این صنعت از نظر صادرات خدمات گردشگری در 150 کشور جهان در ردیف 5 کالای صادراتی است و در حداقل 60 کشور، رتبه اول صادرات را به خود اختصاص داده است؛ همین نکته به تنهایی نشان دهنده جایگاه ویژه اقتصادی این صنعت در دنیا است. همچنین بنا بر اعلام سازمان جهانی گردشگری در حال حاضر از هر 11 شغل در جهان، یکی به صورت مستقیم با گردشگری مرتبط بوده و پیش بینی می شود تا سال 2030 گردش مالی این صنعت از 2000 میلیارد دلار فراتر رود.

برخورداری از تاریخ غنی و طبیعت شگفت انگیز، کشور ایران را در ردیف ده کشور برتر دنیا در زمینه ظرفیت های گردشگری قرار داده است. لذا پیمودن گام های پیشرفت با هدف افزایش درآمدهای ارزی و اشتغال زایی در کشور، یکی از اولویت های اساسی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. با این حال، سهم کشور ما از این صنعت سودآور چه به لحاظ تعداد و چه به لحاظ گردش مالی بسیار ناچیز و کمتر از 0/5 درصد است. این حوزه می تواند از نظر اقتصادی شرایط ایجاد اشتغال، کاهش بسیاری و افزایش درآمد را تسهیل کند. همچنین میزان سرمایه گذاری برای ایجاد یک فرصت شغلی در صنعت گردشگری بسیار پایین تر از دیگر صنایع است. بازآفرینی سبد محصولات صنایع دستی، برندسازی و مجدد و افزایش تبلیغات برای تغییر ذهنیت مشتریان و بازدیدکنندگان بین المللی برای جلب اعتماد تعداد بیشتری از مشتریان و گردشگران ضروری است.

در ادامه به اهداف و سرفصل برنامه های کشور در این حوزه اشاره شده است:

• تهیه نظام جامع آماری از گردشگری داخلی و خارجی و شناسایی تاسیسات گردشگری در اختیار دستگاه ها؛
• تسهیل و استفاده از ظرفیت مشارکت جوامع در ارائه خدمات و تسهیلات به گردشگران؛
• اعمال ملاحظات زیست محیطی در توسعه زیرساخت ها و امکانات گردشگری؛
• تسهیل فرایندهای موجود در محیط کسب و کارهای گردشگری و افزایش زمینه های مشارکت بخش خصوصی و سازمان های مردم نهاد؛
• توجه به گردشگری خانواده محور و تسهیل گردشگری داخلی.

صنایع دستی

صنایع دستی یکی از محورهای اقتصاد فرهنگی است. صنایع دستی ایرانی با زندگی و فرهنگ مردم ایران عجین است و برآمده از روح و عمق جامعه ایرانی است. می توان گفت صنایع دستی بخشی از حافظه تاریخی مردم ایران است. از 460 رشته صنایع دستی در جهان، 370 رشته در ایران موجود است. همین موضوع نشان دهنده ظرفیت بالای ایران در این حوزه است. توسعه صنایع دستی ارتباط تنگاتنگی با توسعه صنعت گردشگری و سایر حوزه های اقتصادی دارد. صادرات صنایع دستی ایرانی می تواند یکی از اصلی ترین محورهای اقتصاد مقاومتی و صادرات غیرنفتی باشد.

در ادامه به اهداف و سرفصل برنامه های کشور در این حوزه اشاره شده است:

• راه اندازی بازارچه های دائمی صنایع دستی با مشارکت شهرداری ها؛
• حمایت از فعالان حوزه صنایع دستی در روستاها و مناطق کم برخوردار؛
• استفاده از ظرفیت های گروه های مردم نهاد برای گسترش مهارت های حوزه صنایع دستی؛
• ایجاد سازوکارهای لازم برای ثبت مالکیت معنوی صنایع دستی.

جمع بندی

حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در ایران از ظرفیت های بسیار بالا و متکثری برخوردار است. این حوزه ظرفیت مناسبی برای افزایش و تعمیق روابط دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران و دیگر دولت ها دارد. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی می تواند با همکاری وزارت امور خارجه و سایر نهادهای مربوطه، دیپلماسی فرهنگی، دیپلماسی علمی و دیپلماسی گردشگری را توسعه بدهد و فرصت های فرهنگی و ذخایر تمدنی ایران را به قدرت نرم جمهوری اسلامی را بدل کند. لذا در این پژوهش پیشنهادهایی ازجمله شناسایی و حمایت از میراث فرهنگی حوزه فرهنگی ایران در کشورهای همسایه، تهیه نظام جامع آماری از گردشگری داخلی و خارجی و راه اندازی بازارچه های دائمی صنایع دستی را ارائه کرده است.

این مطالعه در اندیشکده دیپلماسی ملل در سال 1403 انجام شده است.