سازوکار پیگیری حقوقی سانسور ایرانیان در رسانه های اجتماعی آمریکایی

اتفاقات رخ داده در سال های اخیر به خصوص پس از شهادت سردار سلیمانی نشان داد که آمریکا هرگاه که بخواهد می تواند دست به سانسور ایرانیان در پلتفرم ها و رسانه های اجتماعی آمریکایی بزند. پاک کردن پست ها و استوری های مربوط به سردار سلیمانی نشانه بارز این اقدام است. همچنین تا سال 2022، دامنه 158 سایت نیز در ایران بسته شده است. این اقدامات در این سال ها باعث شده است که رسانه های کشور در اینستاگرام محدود شوند و بالعکس رسانه های فارسی زبان لندنی بتوانند فضای اینستاگرام را در دست بگیرند. از همین رو لازم است تا پیگیری های حقوقی لازم به منظور احقاق حق ایرانیان در این زمینه صورت گیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

حوادث سال 1401 در ایران (اغتشاشات پس از فوت مهسا امینی) بیش از هر زمان دیگری نشان داد که کشور تا چه میزان تحت هجمه دشمنان است و جریان رسانه ای عظیمی علیه کشور فعالیت می کند. با این حال شواهد نشان می دهد که در این شرایط، کشور بی دفاع است و پلتفرم های آمریکایی هرچه که بخواهند علیه کشور انجام می دهند. در این راستا 3 نگاه مسموم وجود دارد. نگاه اول مربوط به دولت یازدهم و دوازدهم است؛ آقایان روحانی و آذری جهرمی نسبت به مسائل این حوزه بی اعتنا بودند و صرفا از فضای مجازی برای انتخابات استفاده می کرند و نگاه ملی نداشتند. نگاه دوم این است که راه حل مسائل در فضای مجازی را در فیلترینگ می داند که این هم به نوبه خود ناکارآمدی اش را نشان داده است و آسیب های فیلترینگ به لحاظ اجتماعی باید مورد توجه قرار گیرد. نگاه سوم دغدغه و انگیزه دارد، ولی تصور می کند که یک بن بست وجود دارد و چاره ای جز پذیرش زورگویی پلتفرم های آمریکایی نیست. لذا با توجه به ضرورت احقاق حق ایرانیان در این زمینه و جلوگیری از مسدودسازی های بی مورد و آسیب زا، ضروری است تا راه های پیگیری حقوقی در این راستا مورد توجه قرار گیرد. از همین رو گزارش حاضر با دسته بندی محدودیت ها و سانسور علیه ایرانیان به بررسی مقابله با آن ها پرداخته است.

دسته بندی محدودیت و سانسور علیه ایرانیان

محدویت های آمریکا علیه ایران در حوزه فضای مجازی در چهار بخش قابل دسته بندی است:

• دسته نخست محدودیت هایی است که برای کاربران ایرانی ایجاد می کند و بر خلاف شعارهای خود دسترسی های بسیاری را از کاربران ایرانی می گیرد. کاربران ایرانی به خاطر محدودیت های آمریکا به نیمی از اپلیکیشن های پرکاربرد دسترسی ندارند؛
• دسته دوم حذف صدای اشخاص و رسانه های ایرانی از پلتفرم هاست. از سال ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ نمونه هایی در این زمینه وجود داشت و به صورت موردی حذف برخی حساب های کاربری رخ داد، ولی از زمان روی کار آمدن ترامپ مشاهده شد که حساب ها به شکل گسترده حذف شدند. برای نمونه اکانت های پرس تی وی با ۴ میلیون فالوئر و العالم با ۶ میلیون فالوئر در این دوره مسدود شدند؛
• دسته سوم محدودیت های مصادره غیرقانونی دامنه های اینترنتی با سواستفاده آمریکا از نهاد آیکان است. این نهاد تحت سلطه وزارت بازرگانی آمریکاست. آن ها البته تلاش می کنند که برای خدشه دار نشدن اعتبارشان از این نهاد سواستفاده زیادی نکنند؛ ولی شواهد نشان می دهد که وقتی پای ایران در میان باشد، آمریکایی ها از هیچ ظرفیتی برای ساکت کردن ایرانیان دریغ نمی کنند. بر اساس بررسی ها تا ژوئن سال ۲۰۲۲، دامنه ۱۵۸ سایت در ارتباط با ایران محدود شده است؛
• دسته چهارم محدودیت های سانسور گسترده پس از شهادت حاج قاسم است. وضعیتی که محتوا و حساب های کاربرانی ایرانی اینستاگرام حذف می شود. زمانی که آمریکا سپاه را در زمره سازمان های تروریستی قرار داد، دستاوردی جدیدی به دست نیامد؛ لذا در اولین اقدام صفحه سردار سلیمانی از اینستاگرام حذف شد.

مقابله با سانسور ایرانیان با استفاده از قوانین آمریکا

طبق بررسی های صورت گرفته درباره نظام حقوقی آمریکا، آمریکا یک متمم در خصوص آزادی بیان دارد و همزمان متمم دیگری دارد که مطابق آن سانسور دولتی ممنوع و سانسور خصوصی آزاد است. ایده ای در آمریکا وجود دارد که مقوله سانسور، خصوصی سازی شده است؛ یعنی دولتی ها پشت چهره ها و پلتفرم های خصوصی پنهان شده اند. باید به این پلتفرم ها نگاهی دولتی صورت گیرد و سانسور آن ها از نوع دولتی و ممنوع است، اما فارغ از این ایده، بهانه دیگری برای محکوم کردن برخی از این سانسورها وجود دارد. به عنوان مثال جنس سانسور سپاه و سردار سلیمانی سانسوری دولتی است که برخلاف قوانین خود آمریکاست. نکته دیگر این است که قوانین ضد تروریستی آمریکا این میزان کشش را داشته است که سانسور دولتی داشته باشند یا خیر؛ سپاه مجموعه ای از تحریم ها را داشته که یکی از این تحریم ها دریافت برچسب SGDT است و هرکدام از این برچسب ها اثر متفاوتی با دیگر تحریم ها دارند. این برچسب بعد از ۱۱ سپتامبر مطرح شد و یک نظام تحریمی سنگین را آمریکا علیه گروه های تروریستی تصویب کرد که مستند به یک قانون به نام اختیارات اقتصادی در شرایط اضطراری است و تمام تحریم های ایالات متحده مستند به این قانون است. البته این قانون استثنائاتی دارد و یکی از آن ها این است که ارتباطات شخصی غیرقابل تحریم است. استثنا دیگر ورود اطلاعات و مواد اطلاعاتی است و می گوید که رئیس جمهور در این زمینه نمی تواند وارد عمل شود. ظرفیت های حقوقی فقط روی کاغذ نیست و بعضا در نظام حقوقی آمریکا منجر به صدور رای شده است. به عنوان مثال وقتی ترامپ تیک تاک را مسدود کرد پرونده ای در آمریکا از سوی تعدادی کاربر علیه ترامپ تشکیل شد و با استناد به استثنائات قوانین تحریمی آمریکا عنوان کردند که تیک تاک در آمریکا غیر قابل فیلتر است و قاضی فدرال دستور اجرایی ترامپ را باطل کرد. همچنین خود تیک تاک نیز در همین خصوص پیگیری هایی داشت و توانست از دادگاه های آمریکا رای بگیرد. متاسفانه ایران از این ظرفیت های موجود در نظام حقوقی آمریکا استفاده نکرده است.

مقابله با سانسور ایرانیان با استفاده از مقررات داخلی پلتفرم ها

براساس سیاست های «متا» در طول سال های گذشته، ستایش، نمایندگی و… گروه هایی که برچسب FTO و SGDT داشته باشند، در اینستاگرام ممنوع است. البته سه استثنا در این مورد وجود دارد که متا آن ها را نیز در مواجهه با مسئله قاسم سلیمانی نقض کرد. نخست آن که اگر در خصوص فرد یا سازمانی که در فهرست متا قرار دارد بحث بی طرفانه صورت گرفته یا خبر منتشر شود، ممنوعیتی ندارد. حمایت مسالمت آمیز در راستای اهداف سیاسی مشخص نیز در این پلتفرم آزاد است و مهم تر از همه، صحبت از حقوق بشری این افراد و سازمان ها یا حتی دفاع از این حقوق در صورت نقض، آزاد است. ایران در مسئله سانسور با یک کوه یخ روبه رو است که دنیا از آن بی خبر است. عمادالدین باقی درباره شهید سلیمانی در پستی گفته بود که ترور شهید سلیمانی نقض قوانین حقوق بین الملل بود و متا این پست را حذف کرد. نشریه کدا در آمریکا گزارشی در این زمینه کار کرد و از فیسبوک علت این حذف را سوال کرد و فیسبوک اعلام کرد که اشتباه شده و پست را بازگرداند. طرح دعوای حقوقی فرصتی برای ایجاد موج رسانه ای است. در عالم حقوق، گاهی خود افراد می دانند که احتمالا شکایت آن ها به جایی نمی رسد، ولی باز از این فرصت استفاده می کنند که بتوانند حرفشان را به گوش بقیه برسانند.

تشکیل دیده بان فضای مجازی

تا زمانی که این موضوعات رسانه ای نشود و در سطح دنیا مطرح نشوند، نتیجه ای حاصل نخواهد شد؛ لذا باید در کشور دیده بانی وجود داشته باشد که مسدود کردن صفحات، پاک کردن پست ها و… را ثبت و گزارش کند تا امکان طرح جهانی پیدا کنند. متاسفانه راهکار حکمرانی فضای مجازی ایران صرفا فیلتر کردن است. فیسبوک در مقررات داخلی خودش علنا اعلام کرده است کسانی که در خلال اعتراضات دعوت به خشونت کنند باید صفحات آن ها مسدود شده و محتواهای آن ها پاک شود. حتی مصادیق آن را نیز ذکر کرده و گفته دعوت به آتش زدن دعوت به تخریب اموال دعوت آسیب رساندن به اشخاص و… همگی ممنوع اند. در همین حال رسانه های لندن نشین و برخی سلبریتی ها مانند علی کریمی به راحتی در اینستاگرام استوری و پست های متعدد تهدیدآمیز که دعوت آن ها به خشونت واضح است منتشر می کند. لذا ایران باید زمین بازی را عوض کرده و به جای اقدامات انفعالی، مطالبه گر شده و به دنبال این موضوع رود که دنیا بفهمد اینستاگرام مقررات خودش را رعایت نمی کند و به اغتشاشات دامن می زند.

جمع بندی

شواهد فیلترینگ و تحریم های سال های اخیر در فضای مجازی نشان می دهد که در این شرایط، کشور بی دفاع است و پلتفرم های آمریکایی هرچه که بخواهند علیه کشور انجام می دهند. محدودیت های آمریکا علیه ایران در حوزه فضای مجازی در چهار بخش قابل دسته بندی است. 1) محدودیت هایی ایجاد شده برای کاربران ایرانی؛ 2) حذف صدای اشخاص و رسانه های ایرانی از پلتفرم ها؛ 3) محدودیت های مصادره غیرقانونی دامنه های اینترنتی با سواستفاده آمریکا از نهاد آیکان و 4) محدودیت ها و سانسور گسترده علیه ایرانیان پس از شهادت حاج قاسم. بررسی ها نشان می دهد که می توان با استفاده از قوانین آمریکا و مقررات داخلی پلتفرم ها نسبت به پیگیری حقوقی این تحریم ها اقدام کرد. همچنین با تشکیل دیده بان فضای مجازی می توان با گزارش این تحریم ها در سطح جهانی به جای اقدامات انفعالی، مطالبه گر شده و به دنبال این موضوع رود که دنیا بفهمد اینستاگرام مقررات خودش را رعایت نمی کند و به اغتشاشات دامن می زند.

این گزارش در گروه زاویه توسط امین زاده حسین ویرانی در سال 1401 تدوین شده است.