کارکردها، مسائل و جایگاه اجتماعی مسجد در ایران

مسجد در طول تاریخ علاوه بر کارکرد عبادی و معنوی، کارکردهای اجتماعی، سیاسی، آموزشی و قضایی برای جوامع مسلمان داشته است. در جنبش های سیاسی ایران، مساجد نقش مهمی در پیروزی انقلاب اسلامی سال 1357 ایفا کردند. مساجد به لحاظ اجتماعی، کانونی برای پیوندهای اجتماعی به ویژه در گستره محلی بوده است. مسجد هنوز هم کانون و محور پیوند مردم محلات برای یاری و همکاری با یکدیگر در تامین نیازهای مادی و معنوی و ارتباطی است؛ اما در حال حاضر برخی از شواهد نشان می دهد که مساجد کشور، ارتباط ارگانیک با همه بخش های اجتماعی برقرار نکرده و به سرمایه اجتماعی عمومی مطلوب نرسیده است. به دلیل همین مسئله است که بررسی وضعیت مسجد به لحاظ اجتماعی و فرهنگی ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

از نظر تاریخی در جهان اسلام و در ایران، یکی از مهم ترین دلایل نفوذ و اثرگذاری مساجد، کارکردهای اجتماعی و مدنی آن بوده است. مسجد علاوه بر محل برگزاری نماز، محل اجتماع مسلمانان، کانون اطلاع رسانی و مشورت در مورد موضوعات مهم روز، محل حل مشکلات اجتماعی مردم، پناهگاه مستعضفان و در راه ماندگان و محل نگهداری بیت المال بوده است. بسیاری از فعالیت های اجتماعی از قبیل فعالیت های امدادی، کمک ها و حمایت های مالی به شکل قرض الحسنه و یا رسیدگی به امور نیازمندان و… هنوز هم در مساجد انجام می شود. در همین راستا تقویت و احیای مساجد در هدایت ظرفیت های مردمی و مدنی به سمت اهداف دینی و اخلاقی و اجتماعی ضرورتی امروزی است. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت مساجد به لحاظ اجتماعی و فرهنگی و مسائل پیش روی کارکرد مساجد و ارائه راهکارهایی جهت حل این مسائل پرداخته شده است.

آمار مساجد در ایران

به لحاظ آماری در حال حاضر تعداد مساجد در ایران را بین 70 هزار تا 90 هزار باب تخمین می زنند. اکنون به ازای هر 3 هزار نفر یک مسجد در کشور وجود دارد. مقایسه آمار پیش رو از انقلاب اسلامی نشان از آن دارد که تعداد مساجد در کشور افزایش 3 برابری داشته است. علاوه بر تعداد، اقامه نماز جماعت در مساجد، یکی از شاخص های مهم ارزیابی عملکردی مساجد است. به نظر می رسد که یکی از مشکلات مساجد در کشور، کمبود امامان جماعت به نسبت جمعیت و تعداد مساجد کشور است. براساس یک برآورد، حدود 30 هزار مسجد در سراسر کشور فاقد امام جماعت است.

کارکردهای مساجد در کشور

 مسجد یکی از عناصر مهم و تاثیر گذار در شهرهای اسلامی محسوب می شود و در طول تاریخ شکل گیری شهرهای اسلامی، مساجد همواره به عنوان فضاهای عمومی مهم و مردمی دارای عملکردهای متعدد اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بوده اند. امروزه مسجد در شهری مانند تهران علاوه بر انجام و حفظ کار کردهای سنتی، با توجه به نیازهای کنونی، به انجام کارکردها و وظایف جدید نیز می پردازد. مسجد دارای کارکردهای متعددی است که مهم ترین آنها عبارت اند از:

• رویکرد عبادی: آیین های عبادی مانند برگزاری مجالس و خواندن دعا، انجام نذورات، مراسم احیا و… ؛
• کارکرد آموزشی و تربیتی: شکل دهی افکار عمومی، فرهنگ سازی و اطلاع رسانی در تمدن اسلامی؛
• کارکردهای اجتماعی: گردآوری کمک برای مستمندان، برگزاری مراسم ترحیم مردگان، برگزاری گردهمایی ها، اقامت موقت در راه ماندگان و… ؛
• سیاسی: شکل گیری جنبش های سیاسی و اجتماعی؛
• حقوقی، نظامی و اقتصادی: کارکردهای حقوقی (حل و فصل دعاوی)، کارکرد نظامی مانند پرداختن به امور نظامی وکارکردهای اقتصادی مانند نگهداری بیت المال.

مسائل مساجد در کشور

مسجد از معدود پایگاه های اجتماعی است که با تمامی اقشار مردم به نوعی در ارتباط است. اما در ایران مساجد با مشکلاتی مواجه هستند که باعث می شود کارکردهای مسجد به نحو احسن محقق نشود. در ادامه به برخی از مشکلات پیش روی مساجد اشاره شده است:

• نبود شورای سیاست گذاری و هماهنگی امور مساجد؛
• عدم تدوین و تصویب سند تحول مساجد در شورای عالی انقلاب فرهنگی؛
• نبود مرکزی واسط میان خدمت دهندگان فرهنگی و خدمات گیرندگان؛
• عدم تاسیس تشکیلات ثابت پشتیبان برای مساجد؛
• واسط نبودن مسجد در ارتباط خدمات اجتماعی برای نیازمندان؛
• متولی نبودن مسجد در خدمات اجتماعی به مردم.

جایگاه اجتماعی مساجد در کشور

براساس داده های پیمایش های ملی، اعتقادات، تجربه ها و عواطف دیندارانه در جامعه ایران از میزان بالایی برخوردار است. اما رفتارهای مذهبی در مجموع و با یک شب ملایم در حال کاهش بوده است. اما در خصوص مناسک جمعی دینی نتایج متفاوت است. نتایج پیمایش های انجام شده موید این مطلب است مناسک جمعی با انعطاف کمتر (نماز جمعه و جماعت) نسبت به مناسک جمعی با انعطاف بیشتر (زیارت، روضه، راهپیمایی) با استقبال کمتری از سوی مردم مواجه شده اند. چنانکه میزان شرکت در نمازجمعه در طی سال های 1374 تا 1395 هیچ گاه به 40 درصد هم نرسیده است و در بیشترین حالت در سال 1394، 5/38 درصد از افراد اظهار کرده اند حداقل گاهی در نماز جمعه شرکت کرده اند. این اعداد و ارقام در خصوص نماز جماعت اندکی بیشتر از نماز جمعه است.

شرکت در مراسم روضه و عزاداری و همچنین زیارت اماکن مذهبی میزان مشارکت مردم بسیار بالاتر است. در مجموع می توان گفت که دین داری در حوزه باورها و عواطف دینی کاهش نداشته است، در حالی که به جا آوردن نماز، حضور در نماز جمعه و جماعت کاهش نشان می دهد، برخی شاخص های دیگر مانند حضور در مجالس روضه و همچنین حضور در اماکن زیارتی روبه افزایش بوده است. برخی شواهد تکمیلی نشان از افزایش حضور در آیین های دیگری همچون اعتکاف و راهپیمایی دارند.

سیاست های پیشنهادی

جهت ارتقای نقش و جایگاه مسجد به منظور «احیای نهضت بازگشت به مسجد» موارد زیر پیشنهاد می شود:

تشکیل شورای عالی مسجد تحت نظارت مقام معظم رهبری

تعیین راهبردها و خطوط کلی مسجد باید در قالب شورایی متشکل از نهادها و ارگان های تاثیرگذار خصوصا قوای سه گانه کشور انجام گیرد تا با بهره گیری از خرد جمعی و نیز استفاده اصولی از امکانات و ظرفیت های دستگاه ها و نهادهای مربوط بستری برای ایجاد وحدت رویه در موضوع مسجد فراهم آید.

کیفیت انتخاب امام مسجد

بی شک لازمه احیاء جایگاه مسجد در ایران و نهضت بازگشت به مسجد، توجه به نقش مهم امام مسجد است. فراگیری تعبیر اشتباه امام جماعت به جای امام مسجد باعث تنزل جایگاه وی گردیده است در حالیکه امام مسجد نقش های متعددی در محله دارد و اقامه نماز یکی از نقش های مذکور است.

تعیین تکلیف و تدقیق وظایف هیات امناء مسجد

هیات امنای مساجد عامل مهمی در ارتقاء یا رکود مساجد هستند و بدون شک عملکرد این لایه که مهمترین لایه تصمیم گیری، برنامه ریزی در مسجد است به احیاء مساجد کمک می کند.

ارتقاء کارکرد خدمات اجتماعی مساجد

کارکردهای اجتماعی مسجد از قبیل فعالیت های امدادی، کمک ها و حمایت های مالی به شکل قرض الحسنه و یا رسیدگی به امور نیازمندان و… از دلایل اثربخشی مساجد به عنوان نهادی اجتماعی و مدنی بوده است. احداث صندوق های قرض الحسنه و شناسایی خیران برای مساعدت به اقشار فرودست، در مساجد انجام می شده است.

جمع بندی

مساجد به لحاظ اجتماعی، کانونی برای پیوندهای اجتماعی به ویژه در گستره محلی بوده است اما در حال حاضر برخی از شواهد نشان می دهد که مساجد کشور، ارتباط با همه بخش های اجتماعی برقرار نکرده و به سرمایه اجتماعی عمومی مطلوب نرسیده است. به لحاظ آماری در حال حاضر تعداد مساجد در ایران را بین 70 هزار تا 90 هزار باب تخمین می زنند. با وجود نقش اجتماعی، عبادی، سیاسی، آموزش و تربیتی مساجد اما در ایران مساجد با مشکلاتی همچون نبود شورای سیاست گذاری و هماهنگی امور مساجد، عدم تاسیس تشکیلات ثابت پشتیبان برای مساجد و متولی نبودن مسجد در خدمات اجتماعی به مردم مواجه هستند. از این رو جهت حل مشکلات و مسائل مساجد تشکیل شورای عالی مسجد تحت نظارت مقام معظم رهبری، تعیین تکلیف و تدقیق وظایف هیات امناء مسجد و ارتقاء کارکرد خدمات اجتماعی مساجد توصیه می شود.

این مطالعه در مرکز رصد فرهنگی کشور و به سفارش دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی کشور در سال 1402 انجام شده است.