انرژیبررسی و تحلیل

بررسی وضعیت اصلاح نظام تعرفه ‌گذاری آب و حامل ‌های انرژی

ارزیابی نظام تعرفه‌ گذاری آب و حامل‌ های انرژی و بررسی روش ‌های اصلاحی

میزان مصرف آب و حامل ‌های انرژی در ایران بسیار دور از مصرف بهینه است. نظام تعرفه ‌گذاری انرژی به گونه ‌ای است که به تمام مصرف‌ کنندگان یارانه تعلق می‌ گیرد و با افزایش میزان مصرف مشترکین، میزان یارانه پنهان دریافتی نیز افزایش می ‌یابد. به این ترتیب، انگیزه ‌ای برای کاهش مصرف در بین مشترکین پرمصرف انرژی وجود نخواهد داشت. یارانه پنهان باعث تحمیل هزینه ‌های هنگفت به دولت می ‌شود. طرح هدفمندسازی یارانه ‌ها که در سال ۱۳۸۹ اجرایی گردید، در گام اول توانست تا حدودی مصرف ‌های بی‌ رویه را کاهش دهد. با این وجود، اصلاح نظام تعرفه‌ گذاری حامل ‌های انرژی و آب تنها راهکار برای مدیریت و کاهش مصرف است.

ضرورت و اهداف پژوهش

در ایران به دلیل یارانه ‌ای بودن قیمت حامل ‌های انرژی، میزان دریافت یارانه با افزایش مصرف مشترکین بیشتر می ‌شود. این وضعیت منجر به شکل ‌گیری الگوی مصرف مسرفانه در مصرف انرژی شده که صرف هزینه ‌های گزاف و هدررفت سرمایه‌ های ملی را موجب می‌ گردد. به منظور کاهش شدت انرژی کشور و همچنین حفظ منابع طبیعی، لازم است که نظام تعرفه ‌گذاری حامل ‌های انرژی اصلاح شود. در واقع، هدف از تعرفه ‌گذاری حامل‌ های انرژی، سیاست ‌گذاری در چگونگی تخصیص این منابع ملی به مردم است. به طوری که متناسب با مقتضیات زمانی باشد و در عین حال نیازهای معیشت و رفاه مردم را تامین کند.

بررسی نتیجه اصلاح نظام تعرفه ‌گذاری انرژی

به منظور بررسی تاثیر اصلاح نظام تعرفه ‌گذاری انرژی، لازم است که این تاثیر به ازای هر حامل انرژی مورد بررسی قرار گیرد.

برق

اصلاح تعرفه ‌گذاری باعث کاهش مصرف برق در کشور خواهد شد. به این ترتیب، ضمن کاهش شدت انرژی، بخشی از بدهکاری ‌های وزارت نیرو نیز جبران می ‌گردد. افزایش قیمت برق در شرایط کنونی کشور برای همه بخش ‌ها و همه دهک ‌های درآمدی جامعه، آثار اجتماعی نامطلوبی دارد، لذا واقعی ‌کردن قیمت و حتی جریمه برای مشترکینی پرمصرف الزامی است. همچنین یکی از نیازهای وزارت نیرو کوچک کردن شبکه عظیم برق رسانی است. به عنوان مثال، رساندن برق به یک روستای کم‌ جمعیت در بخش کم ‌تراکم کشور، هزینه خط انتقال بالایی دارد، به علاوه تلفات زیاد برق در این مسیر همواره وجود خواهد داشت. اما می‌توان با اعمال سیاست‌ های صحیح و استفاده از انرژی ‌های تجدید پذیری مانند خورشیدی، بادی و زیست توده، برق این روستا را تامین نمود. مزیت دیگر انرژی ‌های تجدیدپذیر، عدم تولید گازهای آلاینده هوا است.

گاز

قیمت پایین این حامل انرژی باعث می ‌شود انگیزه‌ ای برای رعایت ملاحظات انرژی در صنعت ساختمان وجود نداشته باشد. در حال حاضر، بیش از ۷۰% سبد مصرف انرژی را گاز تشکیل می‌ دهد، در حالی که لازم است سبدی از سوخت ‌ها استفاده شود. کاهش مصرف باید در بخش‌های خانگی و تجاری تا حدود ۳۰% و در بخش نیروگاهی تا حدود ۱۵% صورت گیرد. از طرفی دیگر، گاز طبیعی یک کالای استراتژیک است و می‌تواند در صادرات غیرنفتی کشور موثر باشد.

بنزین

اختلاف قیمت بنزین داخل کشور با کشورهای همسایه، زمینه قاچاق بنزین را فراهم کرده است. همچنین نیمی از یارانه بنزین به دهک ‌های ثروتمند جامعه اختصاص می ‌یابد و هزینه هنگفتی برای دولت دارد. با اصلاح قیمت بنزین و سهمیه‌ بندی آن، هزینه ‌های دولت در این زمینه کاهش یافته و قاچاق سوخت به حداقل می ‌رسد.

آب

بر اساس معیارهای جهانی برای رسیدن به یک کشور پایدار، حداکثر استفاده از منابع آب تجدیدپذیر ۴۰% است. اما در ایران بیش از ۸۰% این منابع استفاده می‌ شوند. بر اساس آمار سال‌های گذشته، حدود ۹۲% از منابع آب کشور برای بخش کشاورزی رهاسازی شده است. بنابراین طبیعی است لزوم توجه به مصرف صحیح آب، بیشتر متوجه حوزه کشاورزی باشد. با وجود اینکه نظام تعرفه ‌گذاری آب در بخش خانگی به صورت پلکانی افزایش می ‌یابد، اما همچنان در پله‌ های بالاتر، یارانه پنهان وجود دارد.

اقدامات صورت ‌گرفته در تعرفه‌ گذاری انرژی در ایران

برق

با اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ‌ها در سال ۱۳۸۹، رشد مصرف برق در سال ۱۳۹۰ متوقف شد. در این سال سرانه مصرف برق به ازای هر مشترک خانگی، نسبت به سال قبل ۷.۱۱ درصد کاهش یافت. بعد از اجرای گام اول هدفمندسازی یارانه‌ ها، گام‌های بعدی این طرح به طور صحیح اجرا نگردید و به جای مدیریت صحیح سالانه تعرفه ‌های برق و نحوه تخصیص یارانه، تقریبا هر سال بر قیمت برق بخش خانگی به طور یکسان برای همه مصرف ‌کنندگان افزوده شد.

گاز

همه بخش ‌های مصرف ‌کننده گاز طبیعی از سوی دولت یارانه پنهان دریافت می ‌کنند. در این میان بیشترین یارانه به ترتیب به نیروگاه‌ ها، صنعت و بخش خانگی تعلق می ‌گیرد. تا قبل از اجرای طرح هدفمندی یارانه ‌ها در سال ۱۳۸۹ و پلکانی شدن تعرفه گاز خانگی، قیمت گاز به صورت تک نرخی با یارانه زیادی برای مشتری خانگی محاسبه می ‌شد. بعد از هدفمندی یارانه‌ ها تا کنون اگرچه تعرفه به صورت پلکانی معین گردیده است، اما همچنان متوسط هزینه دریافتی از مشترک خانگی به ازای هر متر مکعب گاز طبیعی اختلاف زیادی حتی با قیمت وارداتی آن داشته است.

بنزین

با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ ها از اواخر سال ۱۳۸۹، نوسازی تدریجی و بهبود شاخص مصرف ویژه سوخت خودروهای سواری کشور، و احداث جایگاه‌ های سوخت CNG، روند مصرف بنزین نزولی گردید. از سال ۱۳۸۷ با اجرا شدن سهمیه بندی، بنزین به صورت دو نرخی عرضه شد. در اوایل سال ۱۳۹۴ در هیات دولت، تک‌نرخی شدن بنزین به مبلغ ۱۰۰۰ تومان تصویب شد.

آب

در سال ۱۳۸۹ با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ ها، قیمت آب برای مشترکان آب شهری و روستایی و قیمت خدمات دفع فاضلاب برای تمامی مشترکان افزایش یافت. البته آب کشاورزی در مرحله اول مشمول تعدیل قیمت نشد و تنها آب تصفیه ‌شده افزایش قیمت داشت. این افزایش قیمت که در ۹ پله مصرفی صورت گرفت، اولین تعرفه ‌گذاری پلکانی در تعرفه‌ گذاری حامل ‌های انرژی در بخش خانگی بود. در سال ۱۳۹۴ سازمان مدیریت و برنامه ‌ریزی، مصوبه شورای اقتصاد برای افزایش ۱۰ تا ۳۰ درصدی نرخ آب را از اول مهرماه آن سال برای مصارف مختلف ابلاغ کرد. اواخر سال ۱۳۹۶ «کارگروه ملی سازگاری با کم‌ آبی» به پیشنهاد وزارت نیرو و با مسئولیت وزیر نیرو و عضویت روسای سازمان‌ های برنامه و بودجه، حفاظت محیط‌ زیست و وزرای جهاد کشاورزی و صنعت، معدن و تجارت تشکیل گردید.

موانع اصلاح نظام تعرفه‌ گذاری انرژی در ایران

بر اساس نظر کارشناسان و مطالعات انجام ‌شده، موانعی که برای اصلاح نظام تعرفه ‌گذاری انرژی وجود دارد، موارد زیر را شامل می ‌شود:

  • ترس دولت ‌ها از ایجاد نارضایتی عمومی به واسطه کاهش رفاه و افزایش فشار اقتصادی در پی افزایش قیمت حامل‌ ها و آب شرب؛ این در حالی است که در طی سال ‌های گذشته قیمت بعضی از حامل ‌ها هر ساله برای همه دهک ‌های جامعه زیاد شده است. اولا این افزایش قیمت به اندازه قیمت واقعی نبوده و بنابراین در اصلاح مصرف تاثیرگذار نیست. دوما، همواره باعث افزایش فشار بر قشر ضعیف ‌تر جامعه شده است.
  • نبود زیرساخت ‌های لازم در بخش‌ های مختلف که منجر به کاهش مصرف و اصلاح مصرف شود؛ از جمله تجهیزات بهینه ارزان ‌قیمت، خودروهای کم ‌مصرف، ساخت و ساز متناسب با حفظ انرژی و …
  • به ‌روز نشدن سیاست ‌گذاری‌ ها و عدم وجود پشتوانه علمی و مطالعاتی جامع
  • داشتن دیدگاه اشتباه در مورد فراوانی نفت و گاز در کشور

جمع‌ بندی

بر اساس مطالعات انجام ‌شده و با توجه به نظر کارشناسان، تعرفه ‌های موجود برای حامل ‌های انرژی و آب در کشور به گونه ‌ای است که با افزایش مصرف، میزان یارانه پنهان دریافتی افزایش می ‌یابد. اگرچه تاکنون اقداماتی برای کاهش یارانه پنهان و در نتیجه اصلاح مصرف انرژی در کشور انجام شده است، اما از تاثیرگذاری کافی برخوردار نبوده ‌اند. موانعی که برای اصلاح تعرفه ‌گذاری انرژی وجود دارد را می ‌توان در ترس دولت ‌ها از نارضایتی مردم به دلیل افزایش قیمت و نیز نبود زیرساخت‌ های لازم برای مصرف بهینه انرژی جستجو کرد.

این مطالعه توسط شبکه تحلیلگران اقتصاد مقاومتی در سال ۱۳۹۷ انجام شده است.

امتیاز کاربر ۲ (۱ رای)
برچسب ها

اندیشکده اقتصاد مقاومتی

اندیشکده اقتصاد مقاومتی یک کانون تفکّر با ماموریت «اثرگذاری بر تصمیمات مسئولین و دستگاه‌ها به منظور تحقق الگوی اقتصاد مقاومتی در کشور» است. ورود به صفحه انديشکده

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن