ریسک متانول، متغیر های سیاسی اقتصادی

متانول با بازاری به حجم 86 میلیون تن در سال، یکی از محصولات پایه اصلی صنعت پتروشیمی است. کشور ایران با 9 مجتمع و بیش از 12 میلیون تن ظرفیت اسمی تولید متانول، یکی از بزرگ ترین عرضه کنندگان و صادرکنندگان متانول در دنیا است. بر اساس برنامه ریزی های صورت گرفته، ظرفیت اسمی تولید متانول ایران تا 5 سال آتی به بیش از 20 میلیون تن افزایش خواهد یافت که عمده آن همچنان به صادرات اختصاص خواهد یافت. افزایش قیمت گاز سوخت و خوراک مجتمع های متانول در سال 1400 حاشیه های زیادی برای زنجیره تولید متانول در کشور ایجاد کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در ادبیات مالی، ریسک را می توان به صورت رویدادهای غیرمنتظره ای که در ارزش دارایی ها یا بدهی ها اثر می گذارد، تعریف کرد. درواقع ریسک به معنای اختلاف ارزش فعلی و آتی می باشد. متانول یکی از محصولات اصلی و بالادستی در صنعت پتروشیمی است. با توجه به تجارت پذیری آسان متانول و عدم تقارن زیاد میان مناطق تولیدکننده و مصرف کننده این ماده، حدود 40 درصد از متانول تولیدی در دنیا بین کشورها تجارت می شود. با فرض قیمت 300 دلار به ازای هر تن متانول، گردش مالی سالانه متانول در دنیا برابر 26.1 میلیارد دلار است. لذا هدف این گزارش کاهش تقارن اطلاعات و شناسایی ریسک ها برای فعالان بازار متانول در جهت کاهش ضرر احتمالی و افزایش سودآوری صنایع است.

تاثیر وضعیت کلان اقتصادی جهان و ایران بر تجارت متانول

اقتصاد رو به رشد جهان با شیوع کرونا با افت قابل توجهی رو به رو شد؛ به این صورت که بسیاری از فعالیت های زنجیره ارزش و تامین جهانی تعلیق شد و تقاضای نهایی برای بسیاری از محصولات کاهش یافت. از آنجا که متانول، هم به عنوان یک ماده پتروشیمی و هم به عنوان یک سوخت (تقریبا منحصرا در چین) مورد استفاده قرار می گیرد، تقاضای آن در هر دو بخش متاثر از همه گیری کرونا شد. با پایان پاندمی کرونا و مثبت شدن رشد اقتصادی جهان، مجددا بازار جهانی مطابق قبل، متقاضی متانول تولیدی پتروشیمی ها برای بکارگیری در صنایع تکمیلی و سوخت خودروها است. تغییرات اقتصادی ایران نیز از لحاظ تقاضا، تاثیر بسزایی در فروش متانول ندارد و صرفا از حیث تلاطمات وارده به صنعت پتروشیمی دارای اهمیت است.

وضعیت بالادست و پایین دست زنجیره متانول

در این بخش به بررسی وضعیت بالادست و پایین دست متانول پرداخته شده است:

وضعیت بالادست زنجیره متانول

متانول از گاز سنتر (CO+H₂) تولید می شود. گاز سنتز را عمدتا می توان از گاز طبیعی (CH₄) یا زغال سنگ به دست آورد. در کشور چین، بعضا از گاز تولیدی واحدهای کک سازی صنایع فلزی (Coke oven) که دارای گاز سنتز است برای تولید متانول استفاده می کنند. توجیه اقتصادی تولید متانول در سطح دنیا، بستگی به قیمت خوراک دارد. کمترین هزینه تولید متانول در دنیا متعلق به خاورمیانه (به ویژه ایران) است. افزایش قیمت جهانی گاز طبیعی در سال 2021 میلادی سبب شد تا قیمت جهانی متانول تا حدی افزایش پیدا کند و توجیه اقتصادی تولید متانول در بسیاری از مجتمع ها به ویژه مجتمع های اروپایی از بین برود.

در کشور ایران به دلیل قطع زمستانی گاز بسیاری از صنایع، مخصوصا پتروشیمی ها، امنیت عرضه گاز طبیعی برای مجتمع های متانولی کاملا در خطر است و نرخ بهره برداری را در این مجتمع ها کاهش داده است. به نظر نمی رسد که این موضوع در کوتاه مدت مرتفع شود و قطع زمستانی گاز، احتمالا میهمان هرساله بخشی از صنایع ایران خواهد بود. از طرفی در کشور ایران افزایش قیمت خوراک و سوخت گازی مجتمع های پتروشیمی منجر به کاهش سود آن ها شده است؛ زیرا قیمت سوخت تابع قیمت خوراک قرار داده شده و قیمت خوراک نیز که خود تابع قیمت هاب های جهانی است، با افزایش قیمت هاب TTF هلند و NBP انگلیس افزایش چشمگیری نسبت به گذشته یافته است.

بازار متانول و پایین دست زنجیره آن

تولید و مصرف متانول در مناطق مختلف دنیا به صورت غیر متوازن توزیع شده است و عمده تولید و مصرف متانول منحصر به شمال شرق آسیا است. متانول مصارف مختلفی دارد، اما به طور کلی می توان مصارف آن را به سه دسته کلی تولید مواد شیمیایی، تبدیل متانول به الفین (MTO) و سوخت تقسیم بندی کرد. بیش از نیمی از مصرف متانول (بیش از 40 میلیون تن) برای تولید مشتقات شیمیایی است. 15 میلیون تن نیز در واحدهای تبدیل متانول به الفین استفاده می شود. مصرف متانول به عنوان سوخت نیز بازار بسیار بزرگی در حد 23 میلیون تن دارد.

اثرات فناوری اثرگذار بر بازار متانول

موضوع فناوری یکی از بردارهای مهم و موثر بر بازار مواد شیمیایی است. یکی از اثرات آن می تواند توسعه روش های تولید مواد شیمیایی بر پایه متانول باشد؛ کما اینکه روش MTO نیز به دلیل دسترسی کشور چین به منابع زغال سنگ و نیاز وافر به خوراک اتیلن توسعه داده شد. لذا ممکن است که در آینده، کشور چین مبتنی بر منابع زغال سنگ و دسترسی به گاز سنتر حاصل از آن، روش های دیگری مشابه MTO توسعه دهد که از خوراک متانول برای تولید مواد شیمیایی دیگر استفاده می کنند.

مورد دومی که عامل فناوری می تواند بر بازار متانول اثر بگذارد، گسترش یا عدم گسترش کاربرد متانول به عنوان سوخت است. چنانچه کشورها سیاست خودروهای با سوخت 100 درصد متانول (M100) را با جدیت دنبال و مسائل مربوط به آلایندگی مخصوص به این خودروها را به طور کامل حل کنند، بازار رو به رشدی برای متانول در حوزه سوخت های مایع متصور خواهد بود. در این زمینه، توسعه موتورهای کشتی با سوخت متانول و بانکرینگ متانول تا حدودی توسعه پیدا کرده است و ممکن است فراگیر شود.

مورد سومی که ممکن است بردارهای فناورانه محیطی بر بازار متانول اثر خواهند گذاشت، مربوط به توسعه هیدروژن سبز و آبی می شود. درواقع هیدروژن یا حامل های اصلی آن یعنی متانول (CH₄O) و آمونیاک (NH₃)، در روش های جدید می توانند مبتنی بر برق تجدیدپذیر از طریق ریفرمینگ متان بدون انتشار کربن دی اکسید (روش تولید هیدروژن آبی) یا الکترولیز آب (روش تولید هیدروژن سبز) تولید شوند. این موضوع که با هدف ذخیره سازی انرژی تجدیدپذیر دنبال می شود، می تواند در دینامیک بازار، فرصت های بزرگی برای فروش متانول تولید شده از منابع فسیلی خاورمیانه و سایر مناطق مهیا کند.

اثرات محیطی اثرگذار بر بازار متانول

یکی از بردارهای محیطی که بر صنایع مختلف اثرگذار است، قوانین زیست محیطی هستند. قوانین زیست محیطی ملی و بین المللی از دو حیث می تواند بر بازار متانول تاثیر بگذارد:

1. محدودیت بر بکارگیری زغال سنگ می تواند از توسعه مجتمع های جدید بر پایه زغال سنگ در چین جلوگیری کند و نیز نرخ بهره برداری مجتمع های متانول زغال سنگی موجود را کاهش دهد؛
2. محدودیت های انتشار کربن می تواند هزینه بکارگیری سوخت های فسیلی را افزایش دهد و حاشیه سود مجتمع های متانولی را در بسیاری از مناطق متاثر کند. همچنین این موضوع می تواند سبب تسریع توسعه فناوری های نوین تولید متانول از منابع تجدیدپذیر شود.

علاوه بر موارد فوق ادامه یافتن جنگ روسیه و اوکراین نیز می تواند علاوه بر حذف متانول روسیه از بازار جهانی که حدود 2.5 درصد از بازار را در برمی گیرد، گاز مجتمع های پتروشیمی اروپا را نیز با محدودیت جدی مواجه کند.

در بعد داخلی، یکی از مسائل مهم اقتصادی که در سال جاری، گریبان گیر تولیدکنندگان متانول کشور خواهد شد، تداوم یا عدم تداوم معافیت های مالیاتی آن ها است. در حال حاضر حدود یک میلیارد دلار معافیت مالیاتی صادراتی و 300 میلیون دلار معافیت مالیاتی منطقه ای در صنعت پتروشیمی وجود دارد که حذف یا تغییر در اعمال آن ها قطعا بر مجتمع های پتروشیمی ایران و در نتیجه بازار جهانی موثر خواهد بود.

عدم قطعیت های پیش روی تولیدکنندگان متانول در ایران و ارائه پیشنهاد

مهم ترین عدم قطعیت های پیش رو برای متانول سازان ایرانی در عرصه داخلی و بین المللی، عبارتند از: افزایش اعمال مالیات کربن، تراز منفی گاز کشور و حذف معافیت های مالیاتی صادراتی. این سه عدم قطعیت دارای بیشترین احتمال وقوع است که در صورت وقوع، پیامدهای زیادی در پی خواهد داشت. پیامد افزایش اعمال مالیات کربن در راستای توافقات بین الدولی زیست محیطی، با در پی داشتن کاهش حاشیه سود رقبای جهانی و حذف برخی از آن ها، فرصت های جدیدی برای مجتمع های متانولی ایران در بازارهای جهانی خواهد داشت. از طرفی دیگر تراز منفی گاز کشور و حذف معافیت های مالیاتی صادراتی، حاشیه سود متانول سازان را قطعا نسبت به گذشته کاهش خواهد داد. لذا پیشنهاد می شود که مجتمع های متانولی برای جلوگیری از کاهش حاشیه سود در برابر عوامل محیطی پیش رو در آینده، به موضوع بهره وری و توسعه زنجیره ارزش محصولات خود بیش از پیش توجه کنند.

جمع بندی

ایران با 9 مجتمع و بیش از 12 میلیون تن ظرفیت اسمی تولید متانول، یکی از بزرگ ترین عرضه کنندگان و صادرکنندگان متانول در دنیا است. هدف این گزارش کاهش تقارن اطلاعات و شناسایی ریسک ها برای فعالان بازار متانول در جهت کاهش ضرر احتمالی و افزایش سودآوری صنایع کشور بود. متغیرهای اقتصاد کلان جهانی، وضعیت بالادست و پایین دست زنجیره جهانی، اثرات فناورانه و سایر اثرات محیطی بر آینده سودآوری مجتمع های متانولی کشور موثر هستند که در این گزارش مورد بررسی قرار گرفتند. در این راستا افزایش اعمال مالیات کربن، تراز منفی گاز کشور و حذف معافیت های مالیاتی صادراتی به عنوان مهم ترین عدم قطعیت های پیش رو برای متانول سازان ایرانی شناسایی شدند. تراز منفی گاز کشور و حذف معافیت های مالیاتی صادراتی، حاشیه سود متانول سازان را قطعا نسبت به گذشته کاهش خواهد داد. لذا پیشنهاد می شود که مجتمع های متانولی برای جلوگیری از کاهش حاشیه سود در برابر عوامل محیطی پیش رو در آینده، به موضوع بهره وری و توسعه زنجیره ارزش محصولات خود بیش از پیش توجه کنند.

این مطالعه در کانون مطالعات انرژی در سال 1401 انجام شده است.