بررسی وضعیت مهارت آموزی در کشور برای ایجاد و توسعه مشاغل

بیکاری یکی از بزرگ ترین معضلات کشورهای در حال توسعه است. نرخ بالای بیکاری در کشور نشان دهنده لزوم توجه به این عرصه است. بیکاری عوامل اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی و آموزشی-مهارتی مختلفی دارد؛ چراکه به اذعان صنعتگران، فرصت های شغلی متعددی در کشور وجود دارد، اما نیروی کاری که مهارت نقش آفرینی در این جایگاه ها را داشته باشد، بسیار محدود است. هدایت تحصیلی نادرست در مدارس، فقدان آموزش جوار کارگاهی، پایین بودن جایگاه اجتماعی مشاغل مهارتی و ضعف در نظام آموزش مهارت، مهمترین عوامل کمبود مهارت در نیروی کار هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

بیکاری یکی از مهم ترین مشکلات جوامع و دولت های امروزی مخصوصا بعد از گذر از دوره ویروس کرونا است. از طرفی نیروی انسانی متخصص، موتور پیشران صنعت و اقتصاد هر کشوری است؛ چراکه تبعات اقتصادی – اجتماعی زیادی از جمله بالارفتن میزان فقر و نابرابری را برای جوامع در پی دارد که خود، منشا آسیب های اجتماعی هستند و به بی ثباتی در جامعه دامن می زند. بنابراین توجه به این معضل حائز اهمیت بوده و می بایست یکی از اصلی ترین مسائل حاکمیت، رفع این پدیده باشد تا سطح رفاه جامعه افزایش یابد و در راستای پیشبرد روند توسعه کشور گام های موثری برداشته شود. در کشور ایران نیز نرخ بیکاری نشان دهنده لزوم توجه به این عرصه است. با توجه به این مهم، در این پژوهش عوامل کمبود مهارت در نیروی کار در ایران بررسی شده و با سایر کشورها مقایسه شده است.

روش شناسی پژوهش

در این پژوهش به روش کتابخانه ای و مصاحبه نیمه ساختاریافته، عوامل کمبود مهارت در نیروی کار بررسی شده و با روش های 1. اولویت بندی مشکلات بر اساس فراوانی مشکلات در اسناد 2. اولویت بندی مشکلات بر اساس تکرار مشکلات در گفتارپژوهی و 3. اولویت بندی مشکلات بر مبنای اعتبار اسناد و گفتارها با روش رتبه بندی سلسله مراتبی (AHP)، به تحلیل و بررسی شبکه مسائل این حوزه پرداخته شده است.

وضعیت موجود ایران در زمینه مهارت آموزی

در ایران ارائه دهندگان آموزش و متولیان تربیت مهارتی و فنی در سطوح مختلف بسیار متنوع و گسترده هستند و در سه قالب رسمی، غیررسمی و سازمان نایافته، قابل دسته بندی اند. وجود یک نظام منسجم و پویا در حوزه آموزش مهارتی و تربیت حرفه ای به همراه یک نهاد هماهنگ کننده از الزامات تامین کیفیت و ارتقای جایگاه این آموزش ها در کشور است. علیرغم تاکید بر جایگاه این آموزش ها و همچنین تشکیل نهاد هماهنگ کننده آموزش های مهارتی مطابق مفاد قانونی، هنوز این نظام و نهاد استقرار نیافته است، کما اینکه در بند 1 و 2 سیاست های کلی اشتغال، ابلاغی مقام معظم رهبری، مجددا بر تشکیل یک نظام کارآمد متناسب تاکید شده است. دلایل متعددی از جمله تصویر نادرست از آموزش های مهارتی، ضعف مربیان این حوزه و عدم انطباق مواد آموزشی با نیاز روز بازار کار دست به دست هم داده اند تا کشور در حوزه مهارت های اشتغال آفرین، پیشرفت لازم را نداشته باشد و گفتمان مدرک گرایی و دانشگاه گرایی ترویج شود.

درکنار این آموزش ها طرح هایی نیز در کشور اجرا شده اند که از مهم ترین طرح های مهارت افزایی اشتغال آفرین اجرا شده در ایران می توان به طرح ملی مدرسه تابستان مهارت (ایران مهارت)، مسابقه فن آورد، طرح بیست بیست، برنامه تلویزیونی میدون، برنامه تلویزیونی حرف حساب، رزقی نو، رویداد همت و مدارس تولید و مهارت اشاره کرد.

مسائل مهارت افزایی اشتغال آفرین در ایران

مهم ترین مسائل مهارت افزایی اشتغال آفرین در ایران عبارتند از:

فقدان علاقه و عدم فراگیری دانش مهارتی

این مورد خود شامل دو زیرشاخه می باشد که عبارتند از:

فقدان شناخت کافی: یکی از عوامل عدم اشتیاق افراد به مشاغل و رشته های مهارتی، عدم شناخت آن ها از این مشاغل و رشته ها است. بدین معنا که بعضی از مشاغل این حوزه و رشته های تخصصی آن به قشرهای مختلف جامعه، اعم از دانش آموزان قبل از انتخاب رشته تحصیلی دبیرستان یا قبل از انتخاب رشته تحصیلی دانشگاه و اقشار دیگر معرفی نشده است؛ بنابراین وقتی شناخت نسبت به یک پدیده ای وجود نداشته باشد امکان ایجاد علاقه و اشتیاق نیز طبیعتا وجود نخواهد داشت؛

فقدان انگیزه کافی برای ورود به رشته های مهارتی: از دیگر عوامل فقدان علاقه به منظور فراگیری رشته های مهارتی بعد از عدم شناخت کافی نسبت به آن ها، فقدان انگیزه برای ورود به این مشاغل و رشته ها است که این امر خود دارای سه عامل اصلی است:

1. ضعف در روحیه کارآفرینی افراد: درواقع ایجاد کسب وکار نیازمند روحیه کارآفرینی و ریسک پذیری دارد که در همه افراد این روحیه وجود ندارد و معمولا افراد مشاغل بدون ریسک حتی با درآمد پایین را به مشاغل با ریسک بالا ترجیح می دهند؛
2. تصویرسازی نامناسب از مشاغل مهارتی: معمولا افرادی که مشغول به مشاغل مهارتی هستند را با وضعیت و ظاهر نامناسب نشان داده اند و به گونه ای وانمود شده است که اگر کسی مجبور نباشد وارد این مشاغل نخواهد شد.
3. پایین بودن جایگاه اجتماعی مشاغل مهارتی؛

ضعف دانشی افراد شرکت کننده در فرایند آموزشی

ضعف دانشی افراد شرکت کننده در فرایند آموزشی خود شامل دو عامل مهم است که عبارتند از:

• ویژگی های فردی و شخصیتی: ضعف دانشی افراد شرکت کننده در فرایند آموزشی می تواند به دلیل ویژگی های فردی و شخصیتی افراد شرکت کننده در فرایند آموزشی باشد؛ درواقع ممکن است برخی از افراد شرکت کننده در این دوره ها در میانه کار از ادامه تحصیل منصرف شوند و یا انگیزه ورود آن ها به این دوره ها کسب دانش نباشد و با انگیزه های مختلفی همچون به تعویق انداختن خدمت سربازی برای پسران صورت گیرد؛
• ضعف در نظام تحصیلی و آموزشی: ممکن است تعداد کمی از افراد شرکت کننده در دوره های مهارتی به دلایل شخصیتی و فردی، مهارت های لازم را کسب نکنند، اما عمده این افراد باهدف اشتغال و استفاده از این دوره ها به فراگیری آن ها می پردازند.

اقدامات لازم اجرایی توسط دستگاه های متولی

برخی از اقداماتی که نهادهای مختلف باید در راستای مهارت افزایی اشتغال آفرین پیشنهاد می شود انجام دهند عبارتند از:

وزارت آموزش و پرورش

اقداماتی پیشنهادی به وزارت آموزش و پرورش عبارتند از:

• معرفی مزیت های رشته های فنی و مهندسی به منظور افزایش استقبال از این رشته ها؛
• اصلاح نظام هدایت تحصیلی به منظور توزیع دانش آموزان متناسب با استعدادهای خود در رشته های موردعلاقه (اکنون نظام هدایت تحصیلی بر اساس معدل است)؛
• تقویت سیستم مشاوره ای مدارس و استفاده از مشاوران مجرب در جهت شناسایی استعداد دانش آموزان و معرفی مشاغل متناسب آن ها.

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

اقدامات پیشنهادی به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری عبارتند از:

• برگزاری دوره های مهارتی به صورت گسترده در سرتاسر دانشگاه های کشور متناسب با رشته های دانشجویان؛
• متناسب سازی مواد درسی دانشجویان با بازار کار علاوه بر آموزش دانش روز دنیا؛
• تعمیق ارتباط با صنعت به منظور اتصال فضای آموزشی دانشگاه ها و تربیت نیروی کار مهارتی برای صنعت و تولید کشور.

وزارت صنعت، معدن و تجارت

برخی از اقدامات پیشنهادی به وزارت صنعت، معدن و تجارت عبارتند از:

• ایجاد کارگاه های آموزشی در جوار مراکز آموزش مهارت به منظور افزایش سطح مهارت دانشجویان و هنرآموزان؛
• ارتباط و اتصال با بدنه آموزشی به منظور تقریب مواد درسی و مهارت افزایی هنرآموزان.

 جمع بندی

بیکاری عوامل به اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی و آموزشی-مهارتی مختلفی دارد ولی به ادغان بسیاری از کارشناسان ضعف مهارتی در نیروی یکی از مهم ترین این عوامل است. با توجه به این موضوع، در این پژوهش عوامل کمبود مهارت در نیروی کار در ایران به روش کتابخانه ای و مصاحبه نیمه ساختاریافته بررسی شد. بررسی ها نشان می دهد علی رغم تعداد زیاد نهادهای مسئول و اسناد بالادستی ولی در نگاه جهانی متاسفانه ایران در حوزه مهارت آموزی اشتغال آفرین، بالاخص در ده سال گذشته، رتبه و جایگاه قابل قبولی را ندارد. در این زمینه مسائل مهارت افزایی اشتغال آفرین در ایران ناشی از فقدان علاقه و عدم فراگیری دانش مهارتی (به دلیل فقدان شناخت و فقدان انگیزه کافی برای ورود به رشته های مهارتی) و ضعف دانشی افراد شرکت کننده در فرآیند آموزشی (به دلیل ویژگی های فردی و شخصیتی و ضعف در نظام تحصیلی و آموزشی) است. از این رو این پژوهش اقداماتی که بایستی توسط وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت صنعت، معدن و تجارت در این راستا صورت گیرد، پیشنهاد کرده است.

این مطالعه در اندیشکده موج توسط مهدی هاشم زاده با همکاری علی اصغر رضوانی و فربد منوچهری در سال 1402 انجام شده است.