تحریم ها و اقتصاد ایران

اعمال تحریم ها علیه ایران در طی سالیان بسیار با اثرگذاری بر بخش های مهم اقتصادی ایران اعم از بخش بانکی، انرژی، صنعتی، نظام سلامت و درمان و عرصه علمی کشور، موجب ورود خسارات گسترده شده است. این مسئله مطرح می شود که نحوه جبران و ارزیابی این خسارات چگونه است. مشاهدات و بررسی های نحوه مواجهه با این تحریم ها نشان می دهد که با وجود اقدامات انجام گرفته، اثرگذاری تحریم ها بر بخش های مختلف کشور کاهش چشم گیری نیافته است. لذا برداشتن گام هایی که بتواند اثر تحریم ها را کاهش دهد از الزامات بسیار مهمی است که باید انجام گیرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحریم ها به عنوان یک ابزار سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک توسط کشورهای یا سازمان های بین المللی اعمال می شوند. البته تاثیرات تحریم ها بسته به مقاومت اقتصادی، سیاست های داخلی و روابط بین المللی کشور هدف، متفاوت خواهد بود. به طور کلی، تحریم ها به عنوان یک ابزار جایگزین برای جنگ و برخورد نظامی مورد استفاده قرار می گیرند، چراکه این ابزار می تواند بدون توسل به خشونت، فشارهای موثری را بر دولت یا نظام اقتصادی کشور هدف اعمال کند. لذا تحریم ها به عنوان شکلی از جنگ اقتصادی در دنیای امروز جایگزین جنگ های نظامی شده اند.

ایران نیز به عنوان کشوری که سال ها تحت تحریم های مختلف بوده شناخته می شود. با این حال مشاهده می شود که انواع راهکارهای مبتنی بر خنثی سازی و دور زدن تحریم ها در کشور تاکنون موثر نبوده است. از همین رو پژوهش حاضر ضمن بررسی دلایل اصلی اعمال تحریم ها بر اقتصاد کشورها و دلایل عدم موفقیت ایران در شکست تحریم ها به ارائه راهکارهای سیاستی به منظور رویارویی بهتر با تحریم ها پرداخته است.

دلایل اصلی اعمال تحریم ها بر اقتصاد کشورها

برخی از دلایل اصلی اعمال تحریم ها بر اقتصاد یک کشور عبارتند از:

• فشار بر تغییر سیاست ها: یکی از دلایل اصلی اعمال تحریم ها، وادار کردن کشور هدف به تغییر سیاست های داخلی یا خارجی خود است. برای مثال، تحریم ها ممکن است به منظور تغییر رفتار در زمینه هایی مانند حقوق بشر، برنامه های هسته ای، یا سیاست های نظامی و دفاعی اعمال شوند. کشورهای تحریم کننده به این امید هستند که فشار اقتصادی بر کشور تحریم شده باعث تغییر رفتار آن کشور شود؛
• جلوگیری از توسعه تسلیحات و فناوری های حساس: تحریم ها به ویژه در حوزه نظامی و فناوری های پیشرفته مانند تسلیحات هسته ای، موشکی یا سلاح های شیمیایی و بیولوژیکی، با هدف جلوگیری از دستیابی یک کشور به این فناوری ها اعمال می شوند. در این حالت، کشورهای تحریم کننده سعی دارند از گسترش فناوری های خطرناک یا نقض پیمان های بین المللی جلوگیری کنند؛
• ایجاد فشار بر نخبگان حاکم: تحریم های هدفمند، مانند محدودیت های مالی و مسافرتی برای افراد خاص یا نهادهای دولتی، به منظور فشار بر نخبگان سیاسی و اقتصادی کشور هدف اعمال می شوند. این نوع تحریم ها سعی می کنند فشار را مستقیما به رهبران و مسئولان کشور منتقل کنند تا از تغییرات سیاسی و اقتصادی حمایت کنند؛
• انزوای دیپلماتیک و اقتصادی: تحریم ها می توانند به عنوان ابزاری برای انزوای کشور هدف در سطح بین المللی به کار روند. این انزوا ممکن است منجر به قطع یا کاهش روابط تجاری، دیپلماتیک و فرهنگی شود تا کشور هدف در صحنه بین المللی تحت فشار قرار گیرد و اعتبار آن کاهش یابد.

دلایل عدم موفقیت ایران در شکست تحریم ها

ایران در طی دهه های اخیر تلاش های متعددی برای دور زدن یا مهار تحریم های اقتصادی انجام داده است؛ اما به دلایل مختلف نتوانسته به طور موثر این تحریم ها را کاملا مهار کند یا دور بزند. برخی از مهم ترین دلایلی که چرا ایران نتوانسته به موفقیت کامل در این زمینه دست یابد عبارتند از:

• گستردگی و پیچیدگی تحریم ها: تحریم های اعمال شده علیه ایران، به ویژه توسط ایالات متحده و اتحادیه اروپا، بسیار گسترده و چندلایه هستند. این تحریم ها نه تنها شامل بخش انرژی و بانکی می شوند، بلکه شبکه های پیچیدهای از نهادها و افراد مرتبط با ایران نیز هدف قرار می گیرند. به همین دلیل، امکان یافتن راه های جایگزین برای دور زدن این تحریم ها بسیار دشوار است؛
• تحریم های ثانویه: یکی از ابزارهای مهم تحریم های ایالات متحده علیه ایران، استفاده از «تحریم های ثانویه» است. این نوع تحریم ها شرکت ها و کشورهایی را هدف قرار می دهد که با ایران تعامل اقتصادی دارند. به عبارت دیگر، اگر شرکتی غیر ایرانی با ایران تجارت کند، خود آن شرکت نیز با تحریم های آمریکا روبرو خواهد شد. این موضوع باعث شده است که بسیاری از شرکت ها و بانک های خارجی از تعامل با ایران خودداری کنند، حتی اگر در کشور خودشان محدودیتی نداشته باشند؛
• وابستگی به سیستم مالی بین المللی: اقتصاد جهانی امروز به شدت به سیستم های مالی بین المللی مانند شبکه بانکی سوئیفت وابسته است. با قطع ارتباط بانک های ایرانی با این سیستم ها، ایران دسترسی خود را به ابزارهای مالی جهانی از دست داده است و این محدودیت امکان مبادلات مالی و تجاری را به شدت کاهش داده است. روش های جایگزین مانند استفاده از واسطه ها یا تبادلات تهاتری، هرچند به کار گرفته شده اند، اما کارایی لازم را نداشته اند؛
• فساد و ناکارآمدی داخلی: تلاش های ایران برای مقابله با تحریم ها با چالش های داخلی نیز روبرو بوده است. فساد در سیستم های اداری و اقتصادی، ناکارآمدی در مدیریت منابع و نهادهای دولتی و مشکلات ساختاری در اقتصاد باعث شده اند که ایران نتواند به خوبی از ظرفیت های داخلی برای مقاومت در برابر تحریم ها استفاده کند. این عوامل داخلی توانایی دولت را در بهبود وضعیت اقتصادی کاهش داده اند؛
• عدم تنوع اقتصادی: اقتصاد ایران به شدت به صادرات نفت و گاز وابسته است و تحریم ها دقیقا این بخش را هدف قرار داده اند. هرچند ایران تلاش کرده است تا صادرات غیرنفتی را افزایش دهد، اما به دلیل مشکلات ساختاری و وابستگی به کالاهای واسطه ای و فناوری های خارجی، این هدف به طور کامل محقق نشده است؛
• انزوای دیپلماتیک: ایران به دلیل تنش های بین المللی و منطقه ای، روابط محدودی با بسیاری از کشورهای قدرتمند و اقتصادهای بزرگ دارد. این انزوای دیپلماتیک باعث شده است که بسیاری از کشورها از تجارت با ایران خودداری کنند یا فقط در مقیاس محدود با آن همکاری کنند. حتی کشورهایی که از نظر سیاسی با ایران همسو هستند، در تجارت های بین المللی تحت تاثیر تحریم های آمریکا قرار دارند و روابط تجاری خود را با ایران محدود می کنند؛
• فقدان روابط پایدار با نهادهای مالی و تجاری بزرگ: ایران به دلیل عدم ادغام کامل در اقتصاد جهانی و تحریم های طولانی مدت، نتوانسته است روابط پایداری با نهادهای مالی و تجاری بزرگ بین المللی برقرار کند. این نهادها حتی در شرایطی که تحریم ها کاهش می یابند، از ورود به بازار ایران با احتیاط رفتار می کنند و در بسیاری از موارد از تعامل با ایران خودداری می کنند؛
• مشکلات حقوقی و ساختاری در اقتصاد داخلی: قوانین و مقررات نامناسب در حوزه سرمایه گذاری، فقدان شفافیت و مقررات پیچیده اقتصادی نیز باعث شده اند که فضای کسب و کار در ایران برای جذب سرمایه گذاران خارجی جذاب نباشد. حتی در دوره هایی که تحریم ها کاهش یافته یا لغو شده اند، این مشکلات ساختاری مانع از بهره برداری کامل از فرصت ها شده اند.

درمجموع، ساختار و عدم تنوع اقتصاد ایران، تحریم های گسترده، پیچیدگی سیستم مالی بین المللی، ناکارآمدی مدیریتی داخلی و مشکلات دیپلماتیک باعث شده اند که ایران نتواند به طور موثر تحریم های اقتصادی را دور بزند یا مهار کند.

گام های عملی به منظور رویارویی بهتر با تحریم ها

این گام ها عبارتند از:

1. نخستین گام لازم برای رویارویی بهتر با مسئله تحریم ها، پذیرش و درک واقعیت اثرگذاری تحریم ها بر اقتصاد ایران و دخیل نمودن این آثار در محاسبات و برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت اقتصادی است. تا زمانی که آثار تحریم به رسمیت شناخته نشوند و در معادلات خرد و کلان مورد محاسبه قرار نگیرند، نمی توان انتظار داشت که اقتصاد کشور بتواند پیش بینی پذیر شود و همواره درگیر نااطمینانی ها و ریسک های بزرگ خواهیم بود؛
2. دومین گام، برنامه ریزی همزمان برای شرایط تحریمی و غیر تحریمی در سطوح مختلف خرد و کلان است. لازم است تا ضمن توجه دستگاه های دولتی و حاکمیتی، حتی بازیگران اقتصاد خرد نیز به صورت فراگیر نسبت به چگونگی اثرگذاری تحریم ها و راهکارهای موجود و ریسک هر یک از آن ها برای بی اثر کردن یا دور زدن تحریم ها، آگاه شوند. این مسئله فعالیت دوچندان در حوزه آموزشی و ترویج تجاری را می طلبد؛
3. سومین اقدام، استفاده بهتر و بیشتر از فناوری های جدید نظیر رمزارز ها است که می تواند در سطح خرد باعث کاهش آثار بسیاری از محدودیت ها شود. البته این حوزه و رواج آن شمشیر دو لبه ای است که می تواند نظام مالیاتی کشور را نیز تهدید کند؛ اما اطمینان بخشی توامان با شفافیت بیشتر از سمت دولت و بخش خصوصی در این حوزه ممکن و مفید است؛
4. گام چهارم، استفاده حداکثری از ظرفیت های حقوقی کشور است؛ به مانند کره شمالی که با استفاده از تمام ظرفیت های رسمی و حقوقی خود، نسبت به تغییرات بنیادین هویتی و حقوقی شرکت ها اقدام می کند. این موضوع رهگیری بسیاری از اشخاص حقیقی و حقوقی را در سطح بین المللی دشوار نموده است؛ به این معنا که هرکسی و هر شرکتی در کره شمالی در راستای منافع حکومت این کشور هویتی قابل تغییر و سیال دارد. استفاده از این راهکار و همکاری نهادهای حقوقی و اطلاعاتی و امنیتی در فعالیت های اقتصادی مهم می تواند راهکار دیگری برای کاهش ریسک تجارت در فضای تحریم ها باشد؛
5. در نهایت بهترین راهکار، کاهش سطح تحریم ها و همزمان درگیر کردن منافع دیگر کشورها و شرکت های بزرگ جهانی در اقتصاد ایران و تنوع بخشی به اقتصاد کشور است که البته این موارد زمانبر و ریشه ای تر نیز هستند.

جمع بندی

تحریم به عنوان جایگزین جنگ و برخورد نظامی، می تواند بدون توسل به خشونت، فشارهای موثری را بر دولت یا نظام اقتصادی کشور هدف اعمال کند. تحریم ها به دلایل گوناگونی همچون فشار بر تغییر سیاست ها، جلوگیری از توسعه تسلیحات و فناوری های حساس و انزوای دیپلماتیک و اقتصادی اعمال می شوند. ایران به عنوان کشوری که سال ها تحت تحریم بوده، نتوانسته است تا به طور موثری راهکارهای مبتنی بر خنثی سازی و دور زدن تحریم ها را به کار ببرد. برخی از دلایل عدم موفقیت ایران در این موضوع، گستردگی و پیچیدگی تحریم ها، تحریم های ثانویه و وابستگی به سیستم مالی بین المللی هستند. پژوهش حاضر برای رویارویی بهتر با تحریم ها توصیه هایی را در 5 گام ارائه کرد که مهم ترین آن ها کاهش سطح تحریم ها و درگیرکردن همزمان منافع دیگر کشورها در اقتصاد ایران و تنوع بخشی به اقتصاد کشور است.

این مطالعه در اندیشکده پارادایم توسط سید امین توکلانی در سال 1402 انجام شده است.