طراحی مدل حمایت از اقشار آسیب پذیر در نظام رفاهی ایران

انسان ها ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻃﺒﯿﻌﯽ در ﻃﻮل ﺣﯿﺎت ﺧﻮد ﺑﺎ شوک های ﻗﺎﺑﻞ پیش بینی و ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ پیش بینی ﻣﺘﻌﺪدی ﻣﻮاﺟﻪ می شوند. اﯾﻦ شوک ها ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﻓﺮد در ﮐﺪام ﻣﺮﺣﻠﻪ از ﭼﺮﺧﻪ زﻧﺪﮔﯽ ﻗﺮار دارد می تواند ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ. ﺗﻌﻄﯿﻞ ﺷﺪن کسب وکار، از دﺳﺖ دادن ﺷﻐﻞ، ﺑﯿﻤﺎری ﺟﺪی ﯾﮑﯽ از اﻋﻀﺎی ﺧﺎﻧﻮار و ﺗﺤﻤﯿﻞ ﻫﺰﯾﻨﻪ زﯾﺎد ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮاده و از دﺳﺖ رﻓﺘﻦ ﺳﺮﭘﻨﺎه ﺧﺎﻧﻮار ﺑﺨﺸﯽ از شوک هایی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺎﻧﻮار را ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻗﺮار می دهد. در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ سیاست های ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای اﺣﯿﺎی ﺳﺮﯾﻊ اﯾﻦ ﺧﺎﻧﻮارﻫﺎ اﻋﻤﺎل ﻧﺸﻮد، اﻣﮑﺎن ﻣﺰﻣﻦ ﺷﺪن ﻓﻘﺮ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺧﺎﻧﻮار در ﺗﻠﻪ ﻓﻘﺮ ﺑﺴﯿﺎر ﮔﺴﺘﺮش می یابد؛ از این رو طراحی الگوی برای حمایت از اقشار آسیب پذیر الزامی به نظر می رسد.

ضرورت و اهداف پژوهش

نظام تامین اجتماعی در هر جامعه به طور کلی در جهت تحقق اهدافی از قبیل برقراری عدالت اجتماعی، مدیریت شوک های اجتماعی و رفع تبعیض میان شهروندان استقرار یافته است. در این راستا در 21 فروردین 1401 سیاست های کلی تامین اجتماعی، در قالب 9 بند، توسط مقام معظم رهبری ابلاغ شد و رﯾﺎﺳﺖ ﻣﺤﺘﺮم ﺟﻤﻬﻮر در ﻫﻤﺎن زﻣﺎن دﺳﺘﻮر ﭘﯿﮕﯿﺮی اﺟﺮاﯾﯽ ﺳﺎزی اﯾﻦ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﮐﻠﯽ را ﺑﻪ وزارت ﺗﻌﺎون، ﮐﺎر و رﻓﺎه اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ داد. این سیاست کلی در راستای حمایت از اقشار و گروه های محروم و آسیب پذیر، کاهش نابرابری های اجتماعی و تبعیض های ناروا تدوین شده است؛ چرا که در بحران های اﻗﺘﺼﺎدی و شوک های مختلف اقتصادی اولین گروهی که تحت تاثیر قرار می گیرند گروه های آسیب پذیر هستند. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت اقشار آسیب پذیر جامعه و ارائه راهکارهایی حمایتی از این اقشار پرداخته شده است.

بررسی وضعیت اقشار آسیب پذیر

در تقسیم بندی های اصلی مطالعات سالمندان، بیماران، معلولین و کودکان از اقشار آسیب پذیر جامعه محسوب می شوندکه در ادامه به بررسی وضعیت این گروه ها پرداخته شده است.

سالمندان

در قرن بیستم افزایش بهداشت عمومی، گسترش واکسیناسیون و افزایش امید به زندگی منجر به تغییرات زیادی در جوامع بشری شد. یکی از پیامدهای این تغییرات، پدیده سالمندی جمعیت است. کشور ایران، همچون بسیاری از کشورهای در حال توسعه به دلیل بالا رفتن سن امید به زندگی، با افزایش تعداد سالمندان مواجه شده است. عموم مردم جامعه با ورود به دوره سالمندی در صورت اشتغال به عنوان نیروی کار ارزان و در مشاغل با دستمزد کم فعالیت می کنند و نیازمند انواع دیگر حمایت هستند؛ بنابراین ضروری است که سیستم حمایت اجتماعی فراگیری با توجه به افزایش بی سابقه جمعیت سالمندان و نیاز های فعلی و عطف به آینده آنها و با لحاظ کردن وضعیت درآمد و سلامت افراد مسن ایجاد شود. ﻧﻈﺎم ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ در اﯾﺮان ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻗﺪاﻣﺎت و ﺗﺪاﺑﯿﺮی اﺷﺎره دارد ﮐﻪ ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ (اﻋﻢ از دوﻟﺖ و نهادهای ﻋﻤﻮﻣﯽ) در راﺳﺘﺎی ﮐﺎﻫﺶ ﻓﻘﺮ و ﺣﻤﺎﯾﺖ از اﻗﺸﺎر آسیب پذیر اﻧﺠﺎم می دهد. ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﻬﺰﯾﺴﺘﯽ و ﮐﻤﯿﺘﻪ اﻣﺪاد دو ﻧﻬﺎد اﺻﻠﯽ در ﻧﻈﺎم ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ اﯾﺮان ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺳﺎﻟﻤﻨﺪان ﻓﻘﯿﺮ و ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ را ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار می دهند. اﮔﺮﭼﻪ ﻫﺪف اﯾﻦ ﻧﻬﺎدﻫﺎ اراﺋﻪ اﻧﻮاع ﺧﺪﻣﺎت و ﻣﺴﺘﻤﺮی ﺑﻪ اﻗﺸﺎر ﻓﻘﯿﺮ و ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳﺎﻟﻤﻨﺪان است، اﻣﺎ اﯾﻦ دو ﻧﻬﺎد ﺑﻨﺎ ﺑﻪ دﻻﯾﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻮدﺟﻪ ﻧﺎﮐﺎﻓﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ روزافزون مددجویان ﺳﺎﻟﻤﻨﺪ نتوانسته اند ﺗﻤﺎم ﺳﺎﻟﻤﻨﺪان ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ را ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار دهند.

بیماران

در کشورهای ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﻬﺎن ﺑﯿﻤﺎری ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ ﻓﻘﺮزا ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﯽ را در ﺗﻌﯿﯿﻦ سیاستگذاری و ﺑﻬﺒﻮد وﺿﻌﯿﺖ ﺑﯿﻤﻪ ﻫﺎی درﻣﺎﻧﯽ دارد. در ﺗﻤﺎم ﺟﻮاﻣﻊ اﻓﺮادی ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺪﻟﯿﻞ ﮐﻤﺒﻮد ﻣﻨﺎﺑﻊ درآﻣﺪی اﻣﮑﺎن ﭘﺮداﺧﺖ ﺣﻖ ﺑﯿﻤﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﺧﺪﻣﺎت آزاد ﺳﻼﻣﺖ ﻧﯿﺰ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﻨﻨﺪ. سیاستگذاری ﻧﻈﺎم ﺳﻼﻣﺖ در اﯾﺮان نیز ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دﻫﺪ ﮐﻪ به دلیل ﺗﻔﺎوت ﻫﺎی ﻣﻮﺟﻮد ﺑﯿﻦ زﻧﺪﮔﯽ ﺷﻬﺮی و روﺳﺘﺎﯾﯽ و ﺧﺪﻣﺎت ﺑﻬﺪاﺷﺘﯽ و درﻣﺎﻧﯽ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز آن ها، ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و ﻧﻈﺎم ﺳﻼﻣﺖ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﯿﺎزﻫﺎی اﯾﻦ دو ﮔﺮوه ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ وﺟﻮد ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﺗﮑﻤﯿﻠﯽ ﭘﻮﺷﺶ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﻫﺎی ﺳﻼﻣﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﯿﻤﻪ ﺑﯿﻤﺎری ﻫﺎی ﺻﻌﺐ اﻟﻌﻼج ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻣﺜﺒﺘﯽ در ﭘﯿﺸﺒﺮد اﻫﺪاف ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﻔﺘﻢ ﺗﻮﺳﻌﻪ اﺳﺖ و در این سند ﺑﺮای ﺣﻤﺎﯾﺖ از اﻗﺸﺎر آﺳﯿﺐ ﭘﺬﯾﺮ، ﺑﺴﺘﻪ ﺳﯿﺎﺳﺘﯽ ﺧﺎﺻﯽ شامل بسته های حمایتی نقدی مطرح شده است.

معلولین

ﻣﺮﮐﺰ آﻣﺎر اﯾﺮان در ﺳﺎل 1385 و 1390، در ﺳﺮﺷﻤﺎری خود، ﺗﺨﻤﯿﻨﯽ ﺣﺪودا 1 ﻣﯿﻠﯿﻮﻧﯽ از ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻣﻌﻠﻮﻻن ﮐﺸﻮر داﺷﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽ رﺳﯿﺪ ﺑﺎ واﻗﻌﯿﺖ ﻓﺎﺻﻠﻪ زﯾﺎدی دارد؛ ﭼﺮا ﮐﻪ در ﻫﻤﺎن سال ها، ﺗﻌﺪاد ﻣﻌﻠﻮﻟﯿﻦ ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺶ ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﻬﺰﯾﺴﺘﯽ ﺑﯿﺶ از اﻋﺪاد اﻋﻼﻣﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮﮐﺰ آﻣﺎر ﺑﻮد. در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﺑﻪ ﻣﻌﻠﻮﻻن، ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ ای اﻧﺠﺎم ﻧﻤﯽ ﺷﻮد. عدم تفکیک میان معلولان فقیر و غنی، عدم تفکیک میان معلولان شدید و خفیف، نابسامانی بودجه اختصاصی برای معلولان و ضعف آماری از اشکالات و آسیب های موجود سیاست های حمایت از معلولان است. از این رو جهت رفع چالش های معلولین راهکارهایی همچون تفکیک شدت معلولیت و وضعیت رفاهی معلولان و برخورداری از خدمات اجتماعی با توجه به شدت معلولیت، حمایت از خانواده معلول به طور مجزا و حمایت از معلولین با توجه به تفکیک سنی و برخورداری از خدمات آموزشی با توجه سن معلولین پیشنهاد می شود.

کودکان

ﺣﻤﺎﯾﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ از ﮐﻮدﮐﺎن ﺑﻪ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻬﺖ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ. از ﯾﮏ ﺳﻮ ﮐﻮدﮐﺎن از ﺟﻤﻠﻪ آﺳﯿﺐ ﭘﺬﯾﺮﺗﺮﯾﻦ ﮔﺮوه ﻫﺎی ﺟﻤﻌﯿﺘﯽ ﯾﮏ ﮐﺸﻮر ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽ آﯾﻨﺪ و ﻫﻤﯿﻦ مسئله آن ها را ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ حمایت ها و مراقبت های ﺑﯿﺸﺘﺮی ﻣﯽﮐﻨﺪ. از ﺳﻮی دﯾﮕﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ دوران ﮐﻮدﮐﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻋﻮاﻗﺐ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﺑﺮای ﻓﺮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. به نوعی می توان ﭼﻨﯿﻦ ﻋﻨﻮان ﮐﺮد ﮐﻪ سرمایه گذاری ﺑﺮ روی ﮐﻮدﮐﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ سرمایه گذاری بر روی آﯾﻨﺪه و ﭘﯿﺸﮕﯿﺮی از ﺑﺴﯿﺎری آسیب های اﺣﺘﻤﺎﻟﯽ آﯾﻨﺪه به ﺣﺴﺎب می آید. در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن ﯾﮑﯽ از اساسی ترین نیازهای ﮐﻮدﮐﺎن ﮐﻪ می تواند ذﯾﻞ حمایت های اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد مسئله ﺗﻐﺬﯾﻪ اﺳﺖ. در ﻣﯿﺎن گروه های ﺳﻨﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﮐﻮدﮐﺎن به دلیل ﻧﯿﺎز وﯾﮋه ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻣﻐﺬی ﺑﺮای رﺷﺪ، ﺑﻪﻃﻮر ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﯽ آسیب پذیرتر ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﻣﮑﺎن دارد در ﻣﻌﺮض ﺳﻮءﺗﻐﺬﯾﻪ ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ. ﻣﺨﺎﻃﺮاﺗﯽ ﮐﻪ ﺳﻮءﺗﻐﺬﯾﻪ ﺑﺮای ﮐﻮدﮐﺎن ﺑﻪ وﺟﻮد می آورد ﻓﺮاﺗﺮ از اﺛﺮات ﺟﺴﻤﯽ اﺳﺖ و می تواند ﮐﻮدﮐﺎن را بیشتر در ﻣﻌﺮض ﺑﯿﻤﺎری، ﻋﻔﻮﻧﺖ و ﺿﻌﻒ ﻋﻤﻠﮑﺮد ذﻫﻨﯽ ﻗﺮار دهد و ﻫﻤﯿﻦ مسئله می تواند اﺛﺮات ﺑﻠﻨﺪﻣﺪﺗﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. از آسیب های اصلی طرح های رفع ﺳﻮءﺗﻐﺬﯾﻪ به تلفیق رویکرد منطقه محور و معرفی از طریق شبکه های بهداشت، نبود یک متولی مشخص برای حمایت و منوط بودن شناسایی به مراجعه فرد به خانه بهداشت می توان اشاره کرد. با توجه به آسیب هایی که به آن ها اشاره شد، پیشنهادهایی همچون سامانه مندکردن تشخیص تا حمایت، پوشش دهی کودکان خارج از پنج دهک اول درآمدی و درجه بندی ﺳﻮءﺗﻐﺬﯾﻪ ارائه می شود.

مشاغل عمومی به عنوان راهکاری برای کاهش بیکار و فقر

وﺿﻌﯿﺖ ﻓﻘﺮ در اﯾﺮان ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در دﻫﻪ اﺧﯿﺮ روﻧﺪی ﺻﻌﻮدی داﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﻃﻮری ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﯿﺰان ﺑﺎ رﺷﺪی 13 درﺻﺪی از 18 درﺻﺪ در ﺳﺎل 1390 ﺑﻪ 31 درﺻﺪ در ﺳﺎل 1400 اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻋﻠﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ در ﭘﯿﺶ آﻣﺪن اﯾﻦ وﺿﻌﯿﺖ دﺧﯿﻞ ﺑﻮده اﻧﺪ اﻣﺎ ﺑﺮرﺳﯽ ﻫﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دﻫﺪ ﮐﻪ ﻋﺪم اﺷﺘﻐﺎل ﯾﺎ اﺷﺘﻐﺎل ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ ﯾﮑﯽ از اﺻﻠﯽ ﺗﺮﯾﻦ اﯾﻦ دﻻﯾﻞ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﮐﺸﻮرﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ در راﺳﺘﺎی ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯿﺰان ﺑﯿﮑﺎری، اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی ﻧﯿﺮوی ﮐﺎر و اﯾﺠﺎد ﻣﺸﺎﻏﻞ ﭘﺎﯾﺪار سیاست های ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ را در ﭘﯿﺶ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ ﮐﻪ ﭘروژه های ﻣﺸﺎﻏﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﯾﮑﯽ از آن ها اﺳﺖ. ﻣﺸﺎﻏﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﮔﻮﻧﻪای از پروژه های زﯾﺮﺳﺎﺧﺘﯽ ﮐﺎرﺑﺮ، ﺟﻬﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎی ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ساختمان های ﻋﻤﻮﻣﯽ، زﯾﺮساخت های حمل و نقل و ﺧﺪﻣﺎت ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﯽ آن اﯾﺠﺎد ﺷﻐﻞ ﻣﻮﻗﺖ ﺑﺮای ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﯿﮑﺎر در ﺳﻦ ﮐﺎر و اﯾﺠﺎد ﺗﻮر اﯾﻤﻨﯽ ﺑﺮای ﺣﻔﺎﻇﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺷﻬﺮوﻧﺪان از درﮔﯿﺮی ﺑﺎ ﻓﻘﺮ و ﺧﺮوج آﻧﺎن از ﺗﻠﻪ ﻓﻘﺮ است. در اﯾﺮان ﻧﯿﺰ ﺑﺮﺧﯽ طرح های ﻣﺤﺪود از ﻧﻮع ﻣﺸﺎﻏﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ اﺟﺮا شده اند ﮐﻪ اوﻟﯿﻦ ﻃﺮح ﻻﯾﺮوﺑﯽ ﻗﻨﻮات ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﻗﺼﺮ ﻗﻨﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ در ﺳﺎل 1399 اﺟﺮاﯾﯽ ﺷﺪه و در ﻣﺠﻤﻮع ﺑﺮای 28 ﻧﻔﺮ اﺷﺘﻐﺎﻟﺰاﯾﯽ در ﭘﯽ داﺷﺖ. ﻃﺮح دﯾﮕﺮ، ﻃﺮح ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ آﺗﺶﺳﻮزی جنگل ها در اﺳﺘﺎن ﮐﺮدﺳﺘﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﻃﺮح ﻧﯿﺰ در ﺳﺎل 1399 اﺟﺮاﯾﯽ ﺷﺪ و 228 ﻧﻔﺮ از 78 روﺳﺘﺎ را ﭘﻮﺷﺶ داد.

جمع بندی

در بحران های اﻗﺘﺼﺎدی و شوک های مختلف اقتصادی اولین گروهی که تحت تاثیر قرار می گیرند گروه های آسیب پذیر هستند. در تقسیم بندی های اصلی مطالعات سالمندان، بیماران، معلولین و کودکان از اقشار آسیب پذیر جامعه محسوب می شوندکه در ادامه به بررسی وضعیت این گروه ها پرداخته شده است. از این رو ضروری است که سیستم حمایت اجتماعی فراگیری با توجه به نیازهای فعلی و عطف به آینده سالمندان، نیازهای مالی و دارویی بیماران، ارائه خدمات اجتماعی مناسب به معلولین و تغذیه کودکان ایجاد شود. هم چنین با توجه به وﺿﻌﯿﺖ ﻓﻘﺮ در اﯾﺮان ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در دﻫﻪ اﺧﯿﺮ که روﻧﺪی ﺻﻌﻮدی داﺷﺘﻪ است، اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی ﻧﯿﺮوی ﮐﺎر و اﯾﺠﺎد ﻣﺸﺎﻏﻞ ﭘﺎﯾﺪار امری ضروری است که در این راستا ایجاد شغل های عمومی می تواند امری راهگشا باشد.

این مطالعه در مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه با همکاری سعید هراسانی، نیما عرب حسینی، علیرضا متقی، مطهره سنبله کار، مریم رحیمی و ریحانه صارمی در سال 1401 انجام شده است.