توصیه های سیاستی در راستای بهبود ساختار حکمرانی آب و انرژی ایران

جهان با سرعت در حال گسترش انرژی تجدیدپذیر و پذیرش چشم انداز کربن صفر تا سال 2050 است. از همین رو سیستم های انرژی در سراسر جهان در حال تغییر هستند. هرچند روند گذار از انرژی از سوخت های با کربن بالا به کربن صفر بسیار کند پیش می رود، اما تاثیرات اجتماعی اقتصادی گسترده آن در حال شکل گیری است. کاهش سوخت های فسیلی باعث افزایش رقابت در بازارهای جهانی انرژی خواهد شد. از یک طرف، باتوجه به تنوع در منابع تجدیدپذیر و تاکید سیاست های کلی انرژی ابلاغی سال 1379 بر اولویت انرژی برق آبی در توسعه این بخش و از طرفی کاهش بارندگی و همچنین ظرفیت های عظیم منابع خورشیدی و بادی در کشور، تاکید بر منابع آبی در این سیاست ها مورد بررسی قرار گرفته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

دوران انرژی ارزان سپری شده و جهان صنعتی شدیدا به انرژی نیاز دارد. از همین رو تردیدی نیست که انرژی های تجدیدپذیر یکی از منابع اصلی قرن آینده خواهند بود، از طرف دیگر کاهش شدید بارندگی و بحران آب در ایران در کنار فعالیت های انسان زا و تغییرات اقلیمی سبب گردیده نیروگاه های برق آبی کشور نیز کارایی سابق را نداشته باشند که می تواند برای ناترازی انرژی نیز تهدیدی محسوب می شود و در صورت عدم مدیریت، به یک بحران امنیتی تبدیل خواهد شد. از همین وضعیت فعلی حاکم بر انرژی باید با اتخاذ تدابیر مربوطه در استفاده از انرژی های تجدیدپذیر در راستای فراهم نمودن بستری مناسب در راستای اهداف توسعه پایدار گام های اساسی بردارد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت منابع آب و انرژی در جهان و ایران و ارائه پیشنهاداتی در جهت بهبود عملکرد این حوزه ها در ایران پرداخته شده است.

وضعیت منابع آب و انرژی برق آبی در جهان

موسسه منابع جهانی اخیرا گزارشی نگران کننده ای منتشر کرده است که نشان می دهد کمبود آب وضعیت وخیم و تهدیدکننده ای را در سراسر جهان که میلیون ها نفر از ساکنان زمین سکونت دارند؛ ایجاد کرده است. بررسی سطوح امنیت آب (شامل کیفیت آب، بهداشت آب، دسترس بودن و… )، نشان می دهد که امنیت آب همچنان یک نگرانی در سراسر جهان است؛ به ویژه در مناطقی مانند خاورمیانه و آفریقا که 13 کشور از 23 کشور در رده بحرانی ناامن در این مناطق قرار دارند. در مجموع 113 کشور از جمله دو کشور پرجمعیت جهان، هند و چین، از نظر آب ناامن هستند و 24 کشور دیگر نیز به شدت در وضعیت ناامن آب قرار دارند که بزرگترین آن ها از نظر جمعیت پاکستان و اتیوپی هستند. ایران نیز در این طبقه بندی به عنوان کشور ناامن شناخته شده است.

در حال حاضر سهم نیروگاه های آبی 55 درصد بیشتر از انرژی هسته ای و بزرگ تر از سایر انرژی های تجدیدپذیر است. در 20 سال گذشته، ظرفیت کل نیروگاه های آبی 70 درصد در سطح جهان افزایش یافته است. یکی از دلایل مهم سهم عمده ای منبع این است که نیروگاه های آبی انعطاف پذیری بالایی دارند و می توانند امنیت سیستم های برق را برقرار کنند. امروزه نیروگاه های برق آبی تقریباً 29 درصد از ظرفیت جهان را برای تامین برق انعطاف پذیر از کل انرژی را تشکیل می دهند که پنج کشور با بیشترین افزایش در سال 2017 عبارتند از: چین (9.1 گیگاوات)، برزیل (3.4 گیگاوات)، هند (1.9 گیگاوات)، پرتغال (1.1 گیگاوات) و آنگولا (1.0 گیگاوات).

علی رغم موارد ذکرشده، در اقتصادهای پیشرفته سهم نیروگاه های آبی در تولید برق رو به کاهش بوده و نیروگاه ها در حال فرسودگی هستند. تقریبا 40 درصد (476 گیگاوات) نیروگاه های جهان 40 سال سن دارند. نکته قابل ملاحظه زمانی که نیروگاه های برق آبی بین 45 تا 60 سال قدمت پیدا می کنند، به بازسازی اساسی نیاز دارند و به همین دلیل سرمایه گذاری برای نوسازی آن ها، بهبود عملکرد و افزایش انعطاف پذیری آنها در کشورهایی جهت تامین برق تجدیدپذیر، این سرمایه گذاری ها را به ویژه برای نگهداری یا حفظ حائز اهمیت کرده است.

 وضعیت انرژی و نیروگاه های برق آبی در ایران

براساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا آمار ذخایر نفت و گاز جهان، کل ذخایر نفت ایران را تا پایان سال 2021 را 209 میلیارد بشکه برآورد کرده که این رقم بیشتر از همه کشورهای جهان به جز دو کشور ونزوئلا و عربستان بوده است. هم چنین در میان دارندگان ذخایر گازی جهان، ایران با 1203 تریلیون فوت مکعبی رتبه دوم را به خود در سال 2021 اختصاص داده است. همچنین در رابطه با نیروگاه های برق آبی، طبق گزارشات ترازنامه انرژی و وزارت نیرو، نیروگاه های برق آبی در سال1401 نسبت به سال 1400، 26.2 درصد افزایش داشته است.

تعداد ظرفیت و متوسط تولید انرژی سالیانه نیروگاه های برق آبی در حال بهره برداری در سال 1401 نسبت به سال، 1400 تغییر چندانی نداشته است. از طرفی ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر و پاک در سال 1401 نسبت به سال 1400، 12.43 درصد افزایش داشته است. براساس قانون توسعه پنج ساله برنامه ششم توسعه، دولت باید سهم نیروگاه های تجدیدپذیر و پاک را به استثنای برق آبی را تا پایان برنامه به حداقل 5 درصد می رساند. این در حالیست در سال 1398 این مهم کمتر از 1 درصد بوده است.

ایران از لحاظ تولید برق آبی دارای رتبه 33 در بین کشورهای مختلف جهان است. در سال 1399 ظرفیت طرح های در دست بهره برداری، در دست اجرا، در دست مطالعه و آماده اجرا و در مرحله شناخت به ترتیب به میزان 12 هزار، 176، 6 هزار و 488 مگاوات و در مجموع 19 هزار مگاوات بوده است. این مسئله در مجموع، کاهش سهم ظرفیت اسمی نیروگاه های برقی آبی از 33 درصد در سال 1346 به 13 درصد در سال 1401 و کاهش سهم تولید ویژه نیروگاه های برق آبی از 36 درصد در سال 1346 به 4 درصد در سال 1401 را به همراه داشته است.

بررسی نقاط قوت و چالش های بخش انرژی های تجدیدپذیر

در این گزارش با استفاده از مصاحبه با خبرگان، منابع کتابخانه ای و گزارش های متعدد و با استفاده از ابزار تحلیلی ماتریسSWOT به شناسایی نقاط قوت و ضعف موضوع پرداخته شده است. از این رو در ادامه به برخی از نقاط قوت و نقاط ضعف بخش های انرژی تجدیدپذیر اشاره شده است:

نقاط قوت

• وجود نیرو متخصص دانشگاهی جهت و بومی سازی قطعات و تجهیزات سامانه های انرژی تجدیدپذیر و گسترش انرژی تجدیدپذیر؛
• تعهد وزارت نیرو به حمایت های فنی بیشتر و ایجاد سهولت در اخذ مجوز انرژی های تجدیدپذیر و برنامه حمایتی دولت از شرکت های دانش بنیان و توسعه شرکت های داخلی در جهت ارتقا فناوری؛
• منعطف پذیری نیروگاه های آبی و ضریب چشمگیر درآمد و اشتغال زایی؛
• وجود قوانین و مقررات حمایتی در جهت توسعه انرژی تجدیدپذیر.

نقاط ضعف

• عدم اتخاذ سیاست های جداگانه در هر حوضه فرامرزی در زمینه توسعه انرژی تجدیدپذیر بسته به اقلیم، موقعیت جغرافیایی وضعیت اجتماعی-اقتصادی، ابزار قدرت و… ؛
• نیاز به افزایش سرمایه گذاری در توسعه نیروگاه های برق آبی به عنوان انرژی پاک و دائمی با توجه به عدم استفاده از سوخت فسیلی و نقش آن ها در توسعه پایدار؛
• نبود دیدگاه راهبردی و بلندمدت و تخصصی در میان برنامه ریزان و مسئولان برای توسعه هدفمند آینده انرژی تجدیدپذیر؛
• نبود ساختار عمودی و مجزاسازی عمودی از نظر تفکیک مسئولیت، مدیریت و حسابداری سد از نیروگاه.

پیشنهادها

با توجه به نتایج این گزارش در راستای بهبود ساختار حکمرانی آب و انرژی ایران و رفع چالش های این حوزه راهبردهای اولویت بندی مختص به آینده انرژی برق آبی به عنوان تقویت نقاط قوت عبارتند از :

• بهره گیری از پتانسیل بالای نیروگاه های تلمبه ذخیره ای به عنوان یکی از تکنولوژی های مهم در ذخیره انرژی و نقش ویژه آن ها در پایداری شبکه برق؛
• به کارگیری ظرفیت های محلی انرژی و گسترش نیروگاه های برق آبی منطقه ای کوچک؛
• ایجاد جذابیت سرمایه گذاری بخش غیردولتی در نیروگاه های برق آبی از طریق افزایش درآمد ناشی از بهبود عملکرد فروش برق، فروش گواهی صرفه جویی زیست محیطی و تولید بسته های درآمدزایی و …؛
• ایجاد فرایندهایی برای مشارکت جامعه در تصمیم گیری در مورد سدها و پیامدهای آن و آگاه سازی مردم از امتیازات اقتصادی و زیست محیطی انرژی برق آبی؛
• تدوین مقررات سرمایه گذاری بخش خصوصی در احداث و بهره برداری از نیروگاه برق آبی منطقه ای با مقیاس کوچک.

جمع بندی

کاهش شدید بارندگی در ایران در کنار فعالیت های انسان زا و تغییرات اقلیمی سبب گردیده نیروگاه های برق آبی کشور نیز کارایی سابق را نداشته باشند که در صورت عدم مدیریت، به یک بحران امنیتی تبدیل خواهد شد. از این رو دولت باید با اتخاذ تدابیر مربوطه در استفاده از انرژی های تجدیدپذیر در راستای فراهم نمودن بستری مناسب در راستای اهداف توسعه پایدار گام های اساسی بردارد. متاسفانه این حوزه با مشکلاتی همچون نیاز به افزایش سرمایه گذاری در توسعه نیروگاه های برق آبی و نبود دیدگاه راهبردی و بلندمدت و تخصصی در میان مسئولان برای توسعه هدفمند آینده انرژی تجدیدپذیر مواجه است. از این رو جهت حل این چالش ها و بهبود عملکرد این حوزه و به کارگیری ظرفیت های محلی انرژی، پیشنهادهایی چون ایجاد جذابیت سرمایه گذاری بخش غیردولتی در نیروگاه های برق آبی و گسترش نیروگاه های برق آبی منطقه ای کوچک به همراه الزامات آن ها ارائه شده است.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات راهبردی دیپلماسی (آب، انرژی و محیط زیست) توسط محمدنبی جلالی به سفارش مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1402 انجام شده است.