ایرانیان در فضای مجازی در مواجهه با سیاست فشار حداکثری ترامپ

در سال های اخیر، تشدید تنش ها میان ایران و آمریکا، به ویژه در دوره دوم ریاست جمهوری دونالد ترامپ، تاثیر قابل توجهی بر فضای سیاسی و اجتماعی کشور گذاشته است. سیاست فشار حداکثری آمریکا و احتمال رویارویی نظامی، محور بحث ها و واکنش های گسترده ای در میان کاربران فارسی زبان شبکه های اجتماعی بوده است. این واکنش ها منعکس کننده دیدگاه های متفاوت گروه های سیاسی، اجتماعی و رسانه ای است که هرکدام به نحوی به تحلیل و تبیین این وضعیت پرداخته اند. شناخت دقیق این گفتمان ها و رفتارهای اجتماعی مرتبط، به سیاست گذاران کمک می کند تا راهکارهایی موثرتر برای مدیریت افکار عمومی ارائه دهند و پایگاه مردمی خود را تقویت کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

دونالد ترامپ، با آغاز دوره دوم ریاست جمهوری خود، سیاست فشار حداکثری علیه جمهوری اسلامی ایران را به طور جدی و بی سابقه ای دنبال کرد. از این رو در آن زمان احتمال وقوع حمله نظامی آمریکا به ایران دغدغه ای بزرگ در فضای سیاسی و اجتماعی به شمار می رفت. ترامپ با تشدید تحریم ها و اقدامات خصمانه، فضای تنش را به شدت افزایش داده بود و این موضوع واکنش های گسترده ای را در میان کاربران فارسی زبان شبکه اجتماعی ایکس به دنبال داشت. گزارش پیش رو به بررسی واکنش ها و جهت گیری های کاربران فارسی زبان شبکه اجتماعی ایکس نسبت به تحولات مربوط به سیاست های خصمانه دولت آمریکا، پرداخته است. این تحلیل بر پایه تحلیل مضامین، پایش شبکه ارتباطی کاربران و تحلیل گفتمان فعالان مجازی انجام شده و تصویری از مواجهه اجتماعی با این موضوع راهبردی ارائه می دهد.

تحلیل شبکه ارتباطی کاربران فارسی زبان فعال در موضوع گزارش

در ایکس فارسی، کاربران مرتبط با موضوع مذاکرات ایران و آمریکا در پنج خوشه اصلی قابل طبقه بندی هستند که عبارتند از:

1. کاربران انقلابی: حامیان مواضع نظام اسلامی و رهبری.
2. هم گفتمان سلطنت طلبان: طرفداران بازگشت نظام پادشاهی.
3. جریان اصلاحات و میانه روها: کاربرانی با نگاه انتقادی اما معتقد به اصلاحات درون سیستمی.
4. رسانه های معارض و براندازان: شبکه ای از رسانه ها و فعالان مخالف جمهوری اسلامی.
5. سازمان مجاهدین خلق (منافقین): اعضا و هواداران این سازمان.

تحلیل ها نشان می دهد که مخالفان جمهوری اسلامی در موضوع مذاکره با آمریکا، حضوری پررنگ تر و اثرگذارتر داشته اند و روایت آن ها به عنوان روایت غالب در این فضا دیده می شود. در مقابل، تنها حدود ۳۷ درصد کاربران به صراحت از مواضع رسمی جمهوری اسلامی حمایت کرده اند.

نکته جالب توجه، اشتراک نظر کاربران انقلابی و جریان های برانداز در مخالفت با مذاکره است، البته با دلایلی کاملاً متفاوت. معارضان، مذاکره را به معنای مشروعیت بخشی به حاکمیت می دانند، در حالی که حامیان انقلاب، آن را تکرار یک تجربه شکست خورده (برجام) و خلاف منافع محور مقاومت تلقی می کنند. در این میان، جریان اصلاح طلب در موقعیتی میانه، به عنوان پلی ارتباطی میان دو قطب اصلی عمل کرده و نگاهی مثبت به مذاکره دارد. همچنین، بررسی ها نشان می دهد که همه جریان ها، به ویژه سلطنت طلبان و منافقین، از حساب های خودکار (ربات) برای تقویت پیام خود بهره برده اند.

تحلیل مضمون محتوای تولید و منتشرشده توسط کاربران فارسی زبان

• کاربران انقلابی: این گروه با تاکید بر مواضع رهبر انقلاب و یادآوری بدعهدی آمریکا در برجام، هرگونه مذاکره مجدد را خطرناک دانسته و بر توان بازدارندگی نظامی ایران تاکید می کنند. انتقاد از مواضع برخی مسئولان دولتی وقت نیز در میان این کاربران به چشم می خورد.
• سلطنت طلبان: این جریان با بحرانی نشان دادن وضعیت، از فروپاشی قریب الوقوع نظام سخن می گویند و سیاست «فشار حداکثری» ترامپ را مؤثر می دانند. برخی از آن ها حتی از آمادگی برای جنگیدن در کنار نیروهای آمریکایی علیه ایران صحبت کرده و رضا پهلوی را به عنوان جایگزین معرفی می کنند.
• اصلاح طلبان و میانه روها: این گروه ضمن انتقاد از وضعیت اقتصادی و انزوای جهانی، معتقدند نپذیرفتن مذاکره و بی توجهی به خواست اکثریت، عامل اصلی مشکلات است. آن ها با یادآوری مواضع چهره هایی چون مرحوم هاشمی رفسنجانی، خواهان بازنگری در سیاست ها و تعامل با جهان هستند.
• رسانه های معارض و براندازان: تمرکز این گروه بر برجسته سازی مشکلات داخلی، ناتوان نشان دادن جمهوری اسلامی و ترویج احتمال وقوع جنگ است. انتقاد شدید از رهبر انقلاب و حمایت بی قیدوشرط از سیاست های ترامپ در این گروه به وفور دیده می شود.
• سازمان مجاهدین خلق (منافقین): این گروه با انتشار بیانیه های مریم رجوی و تاکید بر فعال سازی کانون های شورشی، تلاش می کنند خود را به عنوان آلترناتیو اصلی مطرح کنند. آن ها با شعار «نه شاه، نه شیخ!»، هر دو جریان سلطنت طلب و جمهوری اسلامی را رد می کنند.

راهبردهای تقویت پایگاه مردمی و مدیریت فضای اجتماعی در مواجهه با سیاست های خصمانه آمریکا

با توجه به تحلیل های انجام شده، راهکارهای زیر برای تقویت پایگاه مردمی مواضع جمهوری اسلامی در برابر سیاست های خصمانه آمریکا پیشنهاد می شود:

1. شفاف سازی دلایل مخالفت با مذاکره: تبیین شفاف دلایل مخالفت با مذاکره برای افکار عمومی، همراه با بازخوانی تجارب پیشین مانند برجام، به افزایش پذیرش اجتماعی این سیاست کمک می کند.
2. هماهنگی مواضع رسمی مسئولان: ایجاد هماهنگی در مواضع اعضای دولت و سایر مسئولان در مسائل کلیدی، از ایجاد سردرگمی در میان حامیان و افکار عمومی جلوگیری می کند.
3. تبیین منافع ملموس گفتمان مقاومت: تاکید بر دستاوردهای عینی مقاومت منطقه ای، مانند بازدارندگی نظامی و حفظ امنیت ملی، به عنوان ضامن ثبات کشور.
4. تقویت توان رزم رسانه ای: پاسخگویی سریع و مؤثر به شبهات و روایت های مخالفان و استفاده از قالب های جذاب و غیررسمی برای ارتباط با مخاطبان جوان.
5. افزایش آگاهی عمومی درباره فعالیت های مصنوعی: افشای فعالیت حساب های رباتیک و ایجاد سازوکارهای فنی برای مقابله با تاثیر آن ها بر تحریف افکار عمومی.

جمع بندی

این گزارش، واکنش کاربران فارسی زبان شبکه ایکس به سیاست فشار حداکثری ترامپ را تحلیل کرد. نتایج نشان می دهد پنج گروه اصلی (حامیان نظام، سلطنت طلبان، اصلاح طلبان، رسانه های معارض و منافقین) با رویکردهای متفاوت در این فضا فعال بوده اند. اکثریت کاربران، از هر دو طیف موافق و مخالف نظام، با مذاکره با آمریکا مخالف بودند، اما با دلایل متضاد. در حالی که حامیان نظام بر قدرت بازدارندگی تاکید داشتند، مخالفان آن را مشروعیت بخشی به حکومت می دانستند. استفاده گسترده از حساب های خودکار نیز فضای گفتگو را پیچیده تر کرده است. در نهایت، راهکارهایی چون شفاف سازی مواضع، هماهنگی مسئولان و تقویت گفتمان مقاومت برای بهبود مدیریت افکار عمومی و افزایش انسجام ملی در برابر فشارهای خارجی پیشنهاد می شود.

این مطالعه در موسسه آینده پژوهی جهان اسلام توسط سجاد رفیعی در سال 1404 (پیش از حمله اسرائیل و آمریکا به ایران) انجام شده است.