گزارش فرهنگی اجتماعی شهر مولد کشاورزی دلوار

امروزه یکی از مهم ترین چالش هایی که کشور در با آن مواجه است، چالش «پراکُنش نامتوازن جمعیت در سطح کشور و نظام سکونتگاهی نامتعادل و کم توجهی به اقتصاد دریا-محور» است. به بیان دیگر، با وجود اینکه امروزه تقریبا 3 میلیارد نفر در 200 کیلومتری خط ساحلی زندگی می کنند و تا سال 2050، این رقم احتمالا دو برابر خواهد شد، ولیکن در ایران این مناطق اغلب خالی از سکنه بوده یا سهم جمعیتی بسیار پایینی دارند. این در حالی است که تمرکز بالای مردم در مناطق ساحلی مزایای اقتصادی زیادی از جمله بهبود ارتباطات حمل و نقل، توسعه صنعتی و شهری، درآمد حاصل از گردشگری و تولید مواد غذایی را به همراه داشته است. لذا طرح شهر مولد کشاورزی به منظور رفع این چالش ارائه شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

ایجاد شهرهای جدید ایرانی- اسلامی تمدن آفرین و مولد در عرصه کشاورزی-غذایی با الگویی بومی و بر اساس فناوری های نو که بتواند مسئله زیست و فعالیت را در فضای شهری ایرانی- اسلامی و هویت دار، تامین کند، می تواند به عنوان نمونه ای درخشان از کارآمدی نظام و مفهوم تمدن نوین ایرانی- اسلامی نقش آفرینی کند. احداث چنین شهرها یا شهرک هایی در مناطق ساحلی، با معماری و طراحی ایرانی و اسلامی و بر اساس کشاورزی هوشمند و دانش بنیان می تواند از یک سو به تعادل بخشی نظام سکونت گاهی کشور منجر شود و از سوی دیگر با افزایش کارایی و بهره وری کشاورزی در خانه های مولد ساکنان خود نقشی چشمگیر در امنیت غذایی کشور، اشتغال پایدار و ارتقای معیشتی خانوار ایفا کند. علاوه بر این، طراحی این شهرها بر اساس الگوی ایرانی اسلامی و اصول بنیادین اقتصاد فضا، می تواند مکمل گری و رقابت پذیری در شهر را افزایش دهد و آن ها را به نماد تمدن ایرانی-اسلامی مبدل سازد.

طرح ملی شهر مولد با هدف اصلی ارائه الگوی عملیاتی شهر/شهرک نوین ایرانی- اسلامی مولد کشاورزی به عنوان الگوی محوری نمایش دهنده کارآمدی نظام در حوزه تمدن سازی طرح ریزی شده است. این طرح به طور همزمان سه گانه معضلات اصلی خانواده شامل مسکن، اشتغال و امنیت غذایی را در قالب یک بسته عملیاتی از طرف دولت مرتفع ساخته و از هزینه های مکرر، ناهماهنگ و با بهره وری پایین جلوگیری می کند. در گزارش حاضر، به بررسی توجیهی فرهنگی، اجتماعی طرح ملی شهر مولد کشاورزی در شهرستان دلوار از استان بوشهر پرداخته شده است.

شهر جدید مولد کشاورزی دلوار

یکی از شهرهای هدف طرح شهر مولد کشاورزی، شهر دلوار در استان بوشهر است. بر اساس برنامه ریزی های اولیه، این شهر در عرصه های شرقی بوشهر و در مجاورت شهر دلوار، در عرصه ای به وسعت حدود 895 هکتار، با قابلیت توسعه قریب به 2105 هکتار، احداث خواهد شد. این مرحله از طرح شامل احداث 3000 واحد مولد کشاورزی است که در 8 فاز و به تدریج ساخته خواهند شد. در این طرح کلیه خانه ها به صورت وسیع و مولد در نظر گرفته شده است. شیوه ساخت خانه در این طرح به صورت ویلایی است. هر خانه از یک عرصه تقریبا 2000 متری جهت ایجاد بخشی از اشتغال مورد نظر برخوردار است که امکان تولید میگو و برخی از انواع آبزیان در آن ها دیده شده است و در این منازل استخرهایی با قطر 10 متر و عمق 2.5 متر به همراه سیستم های پیشرفته هوادهی، تغذیه و تصفیه آب در نظر گرفته شده است که می تواند شرایط را برای تولید محصول میگو به صورت متراکم فراهم نماید. استخرهای ایجاد شده در این خانه ها از جنس ژئوممبران بوده که در کنار سایر تاسیسات ایجاد شده، می تواند به شکل قابل توجهی میزان بهره وری را افزایش دهد. انتظار می رود، با توجه به نحوه تولید و سیستم طراحی شده، در هر خانه مولد سالانه حداقل 15 تن میگو تولید شود.

ارزیابی فرهنگی طرح

برخی از جنبه های فرهنگی طرح حاضر عبارتند از:

• محیط همسایگی: در مدل پیشنهادی بخشی تحت عنوان «حیاط همسایگی» طراحی شده است که باعث تقویت و تسهیل روابط همسایگی می شود. این حیاط فضایی مابین خانه ها است که عاری از تردد وسایل نقلیه و محیطی آرام برای بازی کودکان، کشاورزی شهری با همکاری همسایگان، دید و بازدید و احوالپرسی و … است؛
• ترویج فرهنگ احسان: برخی طراحی ها و برنامه ریزی های انجام شده، منجر به ارتقاء فرهنگ احسان در میان ساکنین شهر خواهد شد. از جمله طراحی بخشی تحت عنوان «سهم احسان» در پلتفرمِ ایجادشده به عنوان نظام توزیع احسان بنیان، که محلی برای فروش محصولات تولید شده در خانه های مولد است. هر یک از فروشنده های محصولات در این سامانه، بخشی از درآمد خود را تحت عنوان سهم احسان ذخیره کرده و در مورد محل مصرف آن تصمیم گیری می کنند؛
• تقویت بستر و فرهنگ فرزندآوری: یک آپارتمان 50 متری، طبیعتا با فرزندآوری و غلبه بر بحران جمعیت سازگار نیست و آن را تسهیل نمی کند؛ این در حالی است که خانه وسیع و مولد از جنبه های گوناگون، تسهیل گر فرزندآوری و حل بحران جمعیتی است؛
• فرهنگ ارتباط با طبیعت و لمس آیات الهی: خانه ها به نحوی طراحی شده اند که امکان ارتباط با طبیعت را فراهم سازند؛ عناصر طبیعی در خانه جریان داشته و خانواده ها منقطع از طبیعت نباشند. بسترسازی برای فعالیت های همچون: خوابیدن زیر نور مهتاب در زمان مناسب، روشن کردن آتش، امکان بازی کودکان با خاک، وجود گونه های مثمر، دیدن طلوع و غروب خورشید و استهلال در طراحی ها لحاظ شده است؛
• برگزاری مراسمات مذهبی و مهمانی های خانوادگی در خانه وسیع: یکی دیگر از مزایای خانه وسیع، استفاده از فضای بزرگ آن برای برگزاری مراسمات، مهمانی ها، صله رحم و دید و بازدیدهای دسته جمعی است. در روزگاری که به علت کوچک بودن خانه ها، گرایش فرهنگی به سمت برگزاری مهمانی ها در سالن های پذیرایی و رستوران ها در حال افزایش است، توجه به مسئله مهمانی ها و مراسمات مذهبی و سنتی مختلف در فضای شخصی خانه، موضوع بسیار مهمی است که می تواند باعث احیاء فرهنگ های بسیار ارزشمندی شود که متاسفانه به مرور در حال از دست رفتن است.

ارزیابی اجتماعی طرح

در این بخش به ارزیابی اجتماعی طرح پرداخته خواهد شد:

• توزیع عادلانه امکانات سرزمینی: آنچه ایده پردازان این طرح به دنبال آن هستند، تولید و استفاده از تکنولوژی هاییست که امکان مشارکت مردمی و سرمایه گذاری در مقیاس خُرد و خانگی را به منظور بهره مندی حداکثری تمام اقشار مردم با سرمایه های کم، فراهم نماید. به عنوان مثال در 10،000 هکتار از زمینه ای واگذار شده در منطقه، در صورت اجرای این طرح، امکان بهره مندی حدود 160،000 نفر از آحاد جامعه به جای 124 سرمایه گذار فراهم است؛
• افزایش مشارکت اجتماعی: به علت کوچک بودن مقیاس طراحی و جمعیتی، امکان مشارکت فعال در تصمیم گیری ها برای عموم همسایه ها فراهم است. در مدل پیشنهادی این مردم هستند که کشاورزی شهری را مدیریت می کنند و شهرداری ها با در اختیار قراردادن دانش و امکانات خود به مردم، فعالیت های آن ها را در این زمینه مدیریت و ارتقاء می بخشد؛
• هویت یابی اجتماعی، تثبیت جمعیت و جلوگیری از مهاجرت داخلی: یکی از دلایل عدم شکل گیری سبک زندگی متعادل و هویت نیافتن مردم در زندگی اجتماعی و تعادل پیدا نکردن زندگی اجتماعی آن ها، جابجایی های زیادی است که به دلیل نیاز به جابجایی در سکونتگاه یا جابجایی در محل کار ایجاد می شود. ایجاد مدلی از سبک زندگی که هم به لحاظ سکونتگاه و هم به لحاظ روابط محلی و هم به لحاظ روابط شغلی، دوره های تثبیت شده تری از زندگی را به مردم اعطا می کند، باعث می شود که حکومت و حکمرانی و نهادهای حاکمیتی بتوانند در برنامه های اجتماعی با هزینه کمتر ولی با عمق بیشتر و تثبیت شده تر به مردم خدمت رسانی کنند و جامعه را از تشتت و به هم ریختگی و همچنین بی هویتی ناشی از عدم امکان آموزش اجتماعی و عدم امکان اجتماعی شدن عمیق و طولانی مدت نجات دهند؛
• صیانت از فرهنگ کار: یکی از موضوعات کشورهایی که به دنبال توسعه از طریق نیروی انسانی و فعالیت مولد آن ها هستند و به دنبال توسعه از طریق فروش مواد خام یا موارد مشابه نیستند، صیانت از فرهنگ کار است. به این معنا که باید برنامه ریزی های حکمرانی به گونه ای باشد که رویای تامین زندگی از طریق بازارهای مالی و سرمایه ای، رویای اصلی جامعه نباشد، بلکه رویای کار و خلاقیت در کار و ثمربخش بودن و موثر بودن کار و لذت بردن از آن برای عموم مردم جذاب تر باشد. به این ترتیب در جامعه ای که قرار است با پیشرفت خود، کیک اقتصاد کل کشور را بزرگ نماید، باید از فرهنگ کار صیانت شود. بزرگ ترین متغیر موثر و عملی در صیانت از فرهنگ کار آن است که کار، از درآمدی درخور و چشمگیر به نسبت ابزارهای مالی برخوردار باشد. در شهر مولد دلوار یکی از خصوصیات این است که درآمد در نظر گرفته شده برای یک خانواده درآمدی بسیار مناسب (به طور متوسط حدودا 50 میلیون تومان در ماه) است که این درآمد مناسب می تواند امید به تامین زندگی از طریق کار و در عین حال لذت بردن از کار و دلبستگی به کار را دوباره احیاء نماید.

جمع بندی

طرح ملی شهر مولد با هدف اصلی ارائه الگوی عملیاتی شهر/شهرک نوین ایرانی- اسلامی مولد کشاورزی به عنوان الگوی محوری نمایش دهنده کارآمدی نظام در حوزه تمدن سازی طرح ریزی شده است. این طرح به طور همزمان سه گانه معضلات اصلی خانواده شامل مسکن، اشتغال و امنیت غذایی را در قالب یک بسته عملیاتی از طرف دولت مرتفع ساخته و از هزینه های مکرر، ناهماهنگ و با بهره وری پایین جلوگیری می کند. یکی از شهرهای هدف این طرح، شهر مولد کشاورزی دلوار در استان بوشهر است که گزارش حاضر به بررسی و ارزیابی فرهنگی و اجتماعی آن پرداخت. در این طرح کلیه خانه ها به صورت وسیع و مولد در نظر گرفته شده است. شیوه ساخت خانه در این طرح به صورت ویلایی است. هر خانه از یک عرصه تقریبا 2000 متری جهت ایجاد بخشی از اشتغال مورد نظر برخوردار است که امکان تولید میگو و برخی از انواع آبزیان در آن ها دیده شده است. از جمله موارد مورد توجه در این طرح محیط همسایگی، ترویج فرهنگ احسان، توزیع عادلانه سرزمینی و افزایش مشارکت اجتماعی هستند.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی زیست شهر اسلامی توسط عباس جهانبخش و به سفارش قرارگاه تحول و پیشرفت وزارت جهاد کشاورزی در سال 1402 انجام شده است.