بسته سیاستی برنامه ریزی توسعه سرزمینی اجتماع محور در ایران

رویکرد توسعه سیاسی در برنامه های توسعه جمهوری اسلامی ایران ماهیتی دولت محور دارد. مشارکت ذینفعان در سراسر چرخه برنامه ریزی می تواند باعث تضمین یادگیری، مالکیت و ثبت دستاوردها نیز شود. مشارکت مداوم ذینفعان در فرایند نظارت و ارزیابی نباید به عنوان یک فرض تصور شود بلکه باید نهادینه و عملیاتی شود. برنامه ریزی توسعه در کشور ماهیتی از بالا به پایین، متخصص محور و با پایگاه اجتماعی محدود دارد. از همین رو باید تمهیدات خاصی در فرایندهای مدیریت پروژه و برنامه اتخاذ شود تا مشارکت مستمر و موثر ذینفعان را تامین و تضمین کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

رویکرد توسعه سیاسی در ایران دولت محور، متمرکز و متخصص محور است که پایگاه اجتماعی محدودی دارد و به لحاظ شمولیت و در برگیرندگی دیدگاه ها، تعلق اجتماعی محدودی را نشان می دهد. در این گزارش به منظور حمایت از فرایند فراگیر و پاسخگوتر کردن دولت، بر مسائلی چون ظرفیت سازی نهاد ها در سطح منطقه ای و محلی و توانمند سازی مردم به عنوان ذینفعان اصلی در فرایند سیاست گذاری و برنامه ریزی توسعه اجتماع محور، تاکید شده است که به توانمندسازی دولت مرکزی نیز می انجامد. از این رو در این پژوهش به بررسی رویکرد توسعه سرزمینی اجتماع محور و فرایند عملیاتی کردن این برنامه و ارائه سیاست هایی جهت توسعه برنامه اجتماع محور پرداخته شده است.

نظام برنامه ریزی توسعه در ایران

نظام سیاست گذاری و اداره امور در ایران به شدت متمرکز و یک شکل بوده و در آن نقش اندکی برای توانایی ها و ظرفیت های خود اداره کنندگی مناطق مختلف کشور در نظر گرفته شده است. بر همین منوال، نبود جایگاه مدون و مشخص قانونی، فقدان رویکرد نظری مشخص، نبود نهاد یا سازوکار نهادی مشخص، افق زمانی نامناسب سیاست گذاری ها، وجود قوانین مختلف اثرگذار در سیاست گذاری منطقه ای و… از جمله عوامل نارسایی نظام سیاست گذاری توسعه منطقه ای به شمار می رود. این عوامل با تضعیف عملکرد اقتصادی همراه بوده و می توان نتیجه گرفت که ابهام بیشتر در جایگاه برنامه در ساختار سیاسی اداری کشور معنایی جز تضعیف دستاوردها نخواهد داشت.

رویکرد توسعه سرزمینی اجتماع محور

در رویکرد توسعه اجتماع محور، الزامات در ساختار و سیستم های مدیریت و حکمروایی چند سطحی و چند کنشگری از طریق اصلاح سیاست و ظرفیت سازی نهادی عمل می کنند. به این ترتیب، فرایند سرمایه گذاری مالی راهبری می شود و دیگر نهادهای عمومی و غیردولتی مسئولیت حمایت فنی و تخصصی کارشناسان را به منظور تسهیل مشارکت محلی، یکپارچگی بهتر برنامه ها و فعالیت های مرتبط با فرایند برنامه ریزی توسعه سرزمینی اجتماع محور ارائه می دهند. از این رو در تدوین بسته سیاستی برنامه ریزی توسعه سرزمینی اجتماع محور سه ویژگی مهم را مد نظر است که عبارت اند از:

• رویکردهای سیاست گذاری و برنامه ریزی معطوف به ریشه کنی فقر شدید و کاهش نابرابری و محرومیت زدایی اجتماعی و اقتصادی؛
• سیستم های مدیریت مشارکتی فراگیر و کارآمد؛
• تاب آوری برای حفظ دستاوردهای توسعه در مواجهه با مخاطرات طبیعی و تعارضات اجتماعی.

زمینه سازی برای عملیاتی کردن چارچوب توسعه اجتماع محور

بسته سیاستی برنامه ریزی توسعه سرزمینی اجتماع محور، طرح ها و برنامه های آتی در مورد مدیریت و توسعه اجتماع محور را هدایت می کند و چگونگی یکپارچگی رویکرد پیشنهادی توسعه سرزمینی اجتماع محور را در سطح سیاست گذاری و برنامه های توسعه کشور برجسته می کند. همچنین نقش هایی برای ذینفعان متعدد در سطوح مختلف پیشنهاد می کند و اقدامات راهبردی که باید برای عملیات سازی چارچوب توسعه اجتماع محور انجام شود را نشان می دهد. از این رو همواره بر اهمیت ایجاد مشارکت های چند جانبه، چند سطحی و چند کنشگری به منظور اجرای این فرایند تاکید شده است؛ زیرا بدین واسطه مشارکت خودجوش، داوطلبانه، تعامل و بهره گیری از دارایی ها و نقاط قوت بازیگران مختلف تسهیل می شود.

رویکردهای مناسب به منظور عملیاتی کردن توسعه سرزمینی اجتماع محور

ماهیت کل نگر توسعه سرزمینی پایدار مستلزم آن است که اصول دیدگاه اجتماع محور را برای درک روابط بین مسائل و چالش های توسعه اتخاذ کند. این رویکرد چهار اصل کلی دارد که عبارتنداز:

• اصل درون زا: در این رویکرد به مدیران و مسئولین محلی این اختیار داده می شود که با طیفی از بازیگران محلی دیگر ارتباط برقرار کنند تا از منابع سیاسی و نهادی موجود حداکثر استفاده را ببرند.
• اصل یکپارچگی: به دلیل نیاز به هماهنگی کار سازمان های دولتی و دستگاه های اجرایی، جامعه مدنی و بخش خصوصی در یک قلمرو معین (در نتیجه از تقسیم بخشی مداخلات توسعه اجتناب می شود).
• اصل چند مقیاسی: به این معنی که باید مکانیسم هایی وجود داشته تا امکان همکاری بین مجریان سیاست های ملی و محلی فراهم شود.
• اصل افزاینده تدریجی: منظور از تدریجی بودن، ارائه انگیزه برای اهرم سازی تبادل مالی و برنامه ریزی محلی مبتنی بر اهداف توسعه سرزمینی، تقویت پاسخگویی نهادهای دولتی در سطح ملی و منطقه ای به دولت مرکزی است؛ زیرا مدیران و مسئولان محلی نه تنها برنامه توسعه ملی را بهبود می بخشند بلکه منابع اضافی را نیز به ارمغان می آورند.

ظرفیت سازی به منظور عملیاتی کردن توسعه سرزمینی اجتماع محور

به منظور عملیاتی کردن چارچوب توسعه اجتماعی محور به عنوان یک مسیر عملیاتی برای محلی سازی سیاست های توسعه سرزمینی، ظرفیت سازی در 7 حوزه اصلی مورد تاکید است:

• ظرفیت سازی برای راهبری و هدایت فرایند تدوین چشم انداز ملی؛
• ظرفیت سازی برای برنامه ریزی توسعه بخشی؛
• ظرفیت سازی برای راهبری و هدایت فرایند برنامه ریزی توسعه در سطوح زیر ملی؛
• ظرفیت سازی برای مدیریت مناسبات و مبادلات سرزمینی؛
• ظرفیت سازی برای تقویت انسجام اجتماعی و اجتماعات متعارض؛
• ظرفیت سازی برای مدیریت دانش و حمایتگری؛
• ظرفیت سازی برای سیستم نظارت ملی.

برنامه اقدام رویکرد توسعه سرزمینی اجتماع محور

در فرایند برنامه ریزی توسعه اجتماع محور، به منظور ایجاد چارچوب اقدام در حمایت از ظرفیت سازی، دستورالعمل هایی برای هماهنگی برنامه مشترک ملی و حمایتگری از محلی سازی اهداف توسعه توسط هر وزارتخانه تدوین خواهد شد. شورای برنامه ریزی و توسعه استان و کارگروه های تخصصی ذیل آن به عنوان یک تیم اصلی بین بخشی توسعه محلی (کمیته راهبردی) در سطح مناطق با ایجاد بستری برای گفتگو، نظارت و پاسخگویی به انحرافات از هماهنگی در برنامه توسعه ملی، این روند را تسهیل می کند. مکانیسم تامین مالی برنامه ریزی توسعه اجتماع محور از منابع بین المللی و دارایی ها منطقه ای، این امکان را فراهم می کند که حمایت از ظرفیت سازی در برنامه توسعه برای محلی سازی اهداف سیاست توسعه ملی بسیج شوند.

ارائه سیاست هایی جهت توسعه برنامه اجتماع محور

نیاز به تسهیل توسعه در عین تمرکز بر مسیری که هدف آن تضمین عدالت است، هم از دیدگاه توسعه انسانی مبتنی بر حقوق و هم از دیدگاه توسعه سرزمینی اجتماع محور، مهم است. از این رو در ادامه جهت توسعه برنامه اجتماع محور سیاست هایی ارائه شده است:

• تمرکز زدایی مبتنی بر آمایش سرزمین از طریق اصلاح و ظرفیت سازی سیاست ملی و توانمندسازی نهادهای دولتی در سطوح محلی و منطقه ای و تقویت نقش آن ها؛
• توسعه و استفاده از ظرفیت نهادهای غیردولتی و مردمی به منظور مشارکت در برنامه ها و فعالیت های سطح منطقه ای و محلی؛
• اصلاح نابرابری های سرزمینی و محرومیت زدایی اجتماعی و اقتصادی؛
• کاهش تعارض ذینفعان توسعه محلی و ملی به منظور اعتمادسازی و افزایش مشارکت آن ها در انجام برنامه های اجرایی و اجتناب از پیامدهای منفی پروژه ها.

جمع بندی

رویکرد توسعه سیاسی در ایران دولت محور، متمرکز و متخصص محور است که پایگاه اجتماعی محدودی دارد و به لحاظ شمولیت و در برگیرندگی دیدگاه ها، تعلق اجتماعی محدودی را نشان می دهد که این موضوع با تضعیف عملکرد اقتصادی همراه بوده است. در مقابل این وضعیت، رویکرد توسعه اجتماع محور قرار دارد که در آن، الزامات در ساختار و سیستم های مدیریت و حکمروایی چند سطحی و چند کنشگری از طریق اصلاح سیاست و ظرفیت سازی نهادی عمل می کنند. به منظور عملیاتی کردن این رویکرد بایستی در هفت حوزه «تدوین چشم انداز ملی»، «برنامه ریزی توسعه بخشی»، «برنامه ریزی توسعه در سطوح زیر ملی»، «مدیریت مناسبات سرزمینی»، «تقویت انسجام اجتماعی»، «مدیریت دانش» و «سیستم نظارت ملی» ظرفیت سازی انجام پذیرد. به منظور اجرای بهینه این رویکرد سیاست هایی چون اصلاح نابرابری های سرزمینی و محرومیت زدایی اجتماعی و اقتصادی، توسعه و استفاده از ظرفیت نهادهای غیردولتی و مردمی به منظور مشارکت در برنامه ها و فعالیت های سطح منطقه ای و محلی پیشنهاد شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط الهام امیرحاجلو در سال 1401 انجام شده است.