طراحی و اجرای مدل سیاستی مدیریت پسماند روستا
بررسی و تحلیل مسئله پسماند روستایی در استان گیلان و ارائه طراحی و اجرای مدل سیاستی "مپ روستا"
مرور نحوه ی مدیریت پسماند روستاهای گیلان در طول دهه های پیش نشان میدهد که پسماند روستایی طی سالهای اخیر با افزایش میزان تولید زباله و افزایش انتقال پسماند همراه بوده است. این روند منجر به افزایش حجم و تعداد مخازن زباله در اغلب روستاها و حذف سطل های زباله در برخی روستاهای دیگر شده است. غلبه ی تفکر فن سالارانه موجب شده تا ظرفیت های پیشین روستاها که تا سال 1389، پسماندهای تولیدی را در مبدا مدیریت می کردند نادیده گرفته شده و با نصب مخازن بزرگ 660 لیتری و ایجاد سامانه ی حمل پسماند، عملا روستاها را تشویق به تولید پسماند و عدم مسئولیت در قبال آن نماید. این شیوه به زودی با هزینه های زیاد انتقال، مشکلات دفن گاه ها در استان، انباشت زباله ها در مخازن، پوسیدگی مخازن، تجمع آب باران و در نهایت آلودگی روستاها از طریق مخازن با شکست مواجه شد.
کلیدواژه: مدیریت پسماند، روستا، مدل سیاستی، استان گیلان
ضرورت و اهداف پژوهش
طی سالیان اخیر تولید پسماند روستایی افزایش یافته به طوریکه مدیریت آن با چالش هایی همراه شده است. از جمله این چالش ها می توان به بالا رفتن هزینه های تعویض سطل زباله ها و انتقال آن و مشکلات مواجهه با پیمانکاران حمل و نقل اشاره کرد. در نهایت افزایش پسماند روستایی موجب آلودگی محیط زیست و نارضایتی عمومی از وضعیت انتقال زباله شده است. در وضعیت کنونی انتقال زباله از روستا، 10 تا 40 درصد از زباله ها در نهایت انتقال نیافته و در سطح روستا پراکنده یا توسط دهیاری ها دفن می شود که این امر موجب آلودگی روستاها در مبدا و هزینه های زیست محیطی و اجتماعی در مقصد می شود. این کار منجر به ایجاد مناطق انباشت جادهای و موجب آلودگی معابر، جوی ها، رودخانه ها و زمین های بدون مالک شده که این در واقع، پیامد سلب مسئولیت مدیریت پسماند از شهروندان روستایی شده است.
بر اساس ارزیابی ها، گزینه های پیشروی مدیریت پسماند(مپ) روستایی عبارتند از:
- مدیریت پسماند با توسعه ی مکانیزهی سیستم جمعآوری و انتقال پسماند که نیازمند صرف بودجه ی بسیار است و موجب افزایش انباشت حجم پسماند در مقصد می شود.
- مدیریت پسماند با توسعه ی مکانیزهی سیستم جمعآوری و انتقال پسماند و آموزش گسترده و همگانی تفکیک زباله تر و خشک که نیازمند ایجاد ساختار انسانی و مدیریت لجستیکی است.
- ساماندهی پسماند تَر در روستاها و جمع آوری پسماند خشک به صورت تفکیک شده و در فواصل طولانی.
مسئله پسماند روستایی و آسیب شناسی آن
تفکیک پسماند، اولین گام ساماندهی و مدیریت 70 درصد زباله ی تَر تولید شده در استان های شمالی است که با برنامه ریزی اجتماعی ارزان قیمت میسر می شود. به دلیل عدم وجود منافع مالی، عدم جذابیت برای جذب بودجه و دشواری اجرای برنامه های اجتماعی گسترده توسط مدیران استانی به این سهم 70 درصدی مساله، اشاره ای نمی شود. عملکرد کارخانه های تولید کودآلی و زباله سوزها به دلیل عدم تفکیک زباله ی تَر و خشک با مشکل افزایش هزینه های استهلاک، افزایش آلودگی محصولات نهایی و عدم سودبخشی مجموع فعالیت ها از نظر تولید انرژی و تولید کود آلی مواجه است. با این وجود کمتر از 3 درصد از زباله ی استان های شمالی تفکیک می شود و هم چنان مدیریت پروژه ای پسماند در این استان ها تنها در پی اجرای پروژه های گران قیمت است.
همکاری مرکز بررسی های استراتژیک با استانداری گیلان برای «طراحی مدل اجرایی مدیریت پسماند» و سپس همکاری سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور با اجرای آن، جریان جایگزین جدیدی را با طراحی دقیق آغاز کرده است که در مقابل جریان ناموفق و غیرپاسخگوی قبلی قدعلم کرده است. ادامه ی این جریان موجب1) تاثیرات عمیق و پایدار اجتماعی بر مدیریت محلی پسماند و بر نظام مدیریت پسماند، 2) چرخش مدیریت پسماند بر هفتاد درصد پسماند تر و شیرابه ی ناشی از آن، به جای تمرکز بر 30درصد پسماند خشک و 3) حاکم کردن اصول اساسی مدیریت پسماند بر اساس چرخه ی مدیریت پسماند به جای تمرکز بر پروژه های سودآور خواهد شد.
بررسی های اولیه مسئله پسماند روستایی در روستاهای استان گیلان در چهار حوزه انجام شد؛ در ادامه برخی از نتایج بررسی ها و آسیب شناسی ها بیان می شود:
- بررسی بهداشت محیط مبدا
- عدم تطبیق نمودار رشد زباله تولید شده با توان و ظرفیت جمع آوری و انتقال
- ایجاد شعاع آلودگی محیطی پیرامون سطل های زباله
- افزایش مستمر هزینه های خرید و نگهداری تجهیزات و ماشین آلات
- وضعیت مقصد (سراوان)
- مسئله تامین شن و ماسه و تعمیر و نگهداری ماشین آلات
- عدم فعالیت و اثربخشی طرح های اجرا شده همچون تصفیه خانه و زباله سوز
- افزایش نارضایتی روستائیان پیرامون
- بررسی های سازمانی
- عدم وجود نیروی انسانی با مسئولیت مشخص سازمانی
- جایگاه نامناسب سازمانی سازمان مدیریت پسماند
- ارتباط ضعیف میان سازمان ها و نهادهای محیط زیستی
- عرصه اجتماعی
- نارضایتی گستردهای از وضعیت انتشار آلودگی و ضعف در انتقال زباله از روستاها
- انکار مسئولیت اجتماعی و فردی و ضعف سرمایه اجتماعی
ارائه مدل «مپ روستا»
در ادامه مدل طراحی شده مپ روستا معرفی و نمونه ای از اجرای آن نیز بیان می شود.
معرفی مدل طراحی شده «مپ روستا»
برای انطباق مدل مپ روستا با شرایط واقعی حکمرانی و ظرفیت ها و آسیب ها، مراحل زیر پیموده شده است:
- مرور سابقه ی خدمات نظیر آموزش روستائیان و کاهش و حذف سطل های مخزنی زباله؛
- آسیب شناسی اقدامات پیشین و مشاهده ضعف هایی همچون موقتی بودن و فراگیر نبودن اقدامات و فقدان پشتیبانی و نظارت؛
- تعیین سیاست های طراحی برند سیاستی از طریق هماهنگی مجموعهی دستگاه های اجرایی استانی و ملی در اجرای طرح، نظارت بر نحوه اقدام و پایش نتایج مورد انتظار و غیره؛
از جمله اصول راهبردی این مدل، سیاستگذاری و هماهنگی کلان، همراستایی بودجه با سیاست ها، کاهش حجم پسماند و برندسازی از فعالیت های سیاسی است؛ شیوه اجرایی آن به صورت ابلاغ مدل از سوی سازمان دهیاری ها و شهرداری های کشور به استانداران، معرفی مسئول طرح در استانداری و ابلاغ و اجرای طرح در فرمانداری ها است. از جمله اهداف این مدل ایجاد ارزش و منافع برای مدیریت پسماند در روستا، کاهش حجم انتقالی پسماند، تفکیک، جداسازی پسماند با ارزش و رفع آلودگی های محیطی است. در این مدل اجزای نهادی که اجرای طرح را برعهده خواهند داشت شامل مرکز بررسی های استراتژیک ریاستج مهوری، سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور، استانداران، سازمان محیط زیست، فرمانداران، بخش خصوصی و … خواهد بود.
اجرای نمونه مدل مپ روستا
مطالعات میدانی ابتدا در ده روستای محدوده شهرستان رشت و سپس با انتخاب دهستان بِلِسبِنه به عنوان منطقهی نمونه، در 20 روستا صورت گرفت. اهداف مدل طراحی شده بدین ترتیب بیان شده است:
- مدیریت پسماند روستایی بر مبنای ظرفیت های روستا، محلی و غیرتجمیعی؛
- مدیریت پسماند تر در خانه ها شامل دفن، پشته سازی و کمپوست سازی؛
- مدیریت پسماند خشک شامل تفکیک، فروش و مصرف مجدد؛
- حذف سیستم منسوخ مخزن زباله و بهره گیری از روش های نوین؛
- حذف پسماند تر از چرخه انتقالی.
در اجرای طرح پیشنهاد میشود تیپسازی از روستاها و اعمال شیوه های اجرایی بر اساس شاخص های اجتماعی، فرهنگی و فضایی صورت بگیرد. برخی از یافته های میدانی اجرای مدل عبارتند از:
- نقاط قوت مدل سیاستی
- وجود دهیاران داوطلب کاهش یا حذف سطل های پسماند
- حضور پررنگ فرهنگ بومی مدیریت پسماند
- نارضایتی مردم روستا از وجود سطل زباله در روستا و انباشت زباله، تعدی حیوانات و …
- دشواری های مسئولیت سپاری به دهیاران
- حضور دهیاران و شوراهای ناکارآمد در برخی روستاها
- وجود انگیزه برای خرید سطل های زباله بیشتر
- عدم وجود مشوق های کافی برای دهیاران و تسهیلگران
جمع بندی
افزایش تولید پسماند روستایی چالش هایی مانند بالا رفتن هزینه های تعویض سطل زباله ها و انتقال آن را ایجاد کرده است. یکی از گزینه های مدیریت پسماند(مپ) روستایی «ساماندهی پسماند تر در روستاها و جمع آوری پسماند خشک به صورت تفکیک شده و در فواصل طولانی» است که مبنای مدل مپ روستا در این پژوهش است. در این مدل، پسماند تر(70 درصد پسماند تولید شده در روستاها)، جمع آوری نشده و با اجرای سیاست های تشویقی و تسهیل گرانه از سوی دهیاری ها، به جای انتقال به محل های دفن در خودِ روستاها مدیریت می شود. بدین ترتیب تنها پسماند خشک به صورت تفکیک شده و در فواصل طولانی جمع آوری یا خریداری می شود. این طرح در یک نمونه نیز اجرا و بررسی شده و در این پژوهش نقاط قوت، ضعف و الزامات اجرای این طرح نیز بررسی شده است.
این مطالعه در مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری توسط نرگس آذری در سال 1399 انجام شده است.
