آمایش خدمات سلامت در شهر کرمان

عدالت در سلامت، یکی از مهم ترین و با اولویت ترین موضوعات جهان و به معنای نبود تفاوت های سیستماتیک در یک یا چند جنبه از وضعیت سلامت مردم یا گروه های جمعیتی از نظر اجتماعی، جغرافیایی و ویژگی های جمعیتی است. وجود نابرابری فضایی بین مناطق مختلف شهری، یکی از سنجه های مهم ارزیابی نظام سلامت شهری محسوب می شود؛ به گونه ای که امروزه برای بهبود وضعیت سلامت مردم و کاهش نابرابری های حوزه سلامت، لازم است به شهرها و برنامه ریزی شهری توجه ویژه ای شود. این مسئله مستلزم توجه جدی از حیث شناسایی و رفع آن دسته نابرابری هایی است که قابل اجتناب، غیرقابل پذیرش و غیرمنصفانه باشند و ارائه خدمات سلامت را تحت الشعاع قرار دهند.

ضرورت و اهداف پژوهش

توزیع یکسان خدمات بر اساس استانداردهای خدمت رسانی و نیازها و اولویت های ساکنین مناطق مختلف، یکی از معیارهای برقراری عدالت در ارائه خدمت است. در این میان، خدمات بهداشتی و درمانی از جمله مهم ترین خدمات هستند که با توجه به سیر صعودی رشد بیماری ها و ناهنجاری های مرتبط با شهرنشینی، در زمره مهم ترین خدماتی است که باید متناسب با نیاز و جمعیت شهرها مورد توجه واقع شوند. وجود نابرابری فضایی بین مناطق مختلف شهرها به عنوان یکی از عوامل مهم ارزیابی نظام سلامت شهری محسوب می شود.

در حال حاضر خدمات بهداشتی و درمانی در شهر کرمان توسط بخش های مختلف خصوصی و دولتی ارائه می شود که بررسی نحوه توزیع مکانی و فضایی مراکز ارائه دهنده خدمت در یک نگاه کلی، بیانگر توزیع نامتوازن خدمات در سطح شهر است. عدم توزیع مناسب مراکز ارائه دهنده خدمات سلامت و تراکم بیش از حد در برخی مناطق شهر، منجر به ایجاد آسیب های بسیاری شده است. از همین رو پژوهش حاضر در نظر دارد تا بر اساس تجربه علمی خود و سایر سازمان های ذی نفع در این امر و نیز با بهره گیری از راهکارهای مشابه در سطح کشور و جهان، در جهت بهبود وضعیت سلامت مردم و کاهش نابرابری های حوزه سلامت قدم بردارد.

مهم ترین مشکلات توزیع نامتوازن خدمات سلامت در شهر کرمان

در این پژوهش، شهر کرمان به پنج منطقه شامل محدوده تقریبی مرکز شهر (منطقه 1)، محدوده تقریبی شمال شرقی (منطقه 2)، محدوده تقریبی شمال غربی (منطقه 3)، محدوده تقریبی جنوب غربی (منطقه 4) و محدوده تقریبی جنوب شرقی (منطقه 5) تقسیم و وضعیت پراکندگی هفت شاخص خدمات سلامت شامل بیمارستان ها، تخت های بیمارستانی، مطب ها، داروخانه ها، درمانگاه های عمومی و مراکز خدمات جامع سلامت مورد بررسی قرار گرفته است. این وضعیت نشانگر موارد زیر است:

• مقایسه وضعیت توزیع بیمارستان ها، تخت های بیمارستانی، مطب ها و داروخانه ها از لحاظ میزان تحقق عدالت فضایی در پنج منطقه کرمان نشان می دهد که حوزه های واقع در قسمت های مرکز شهر در وضعیت بهتری از نظر دسترسی قرار دارند، اما محدوده های واقع در قسمت های جنوبی از وضعیت مناسبی برخوردار نیستند؛
• تمرکز مراکز اصلی ارائه خدمات سلامت، در محدوده بسیار کوچکی از مرکز شهر باعث بروز ترافیک سنگین، شلوغی زیاد و ایجاد مسافرت های بسیار زیاد بیماران سطح شهر برای دستیابی به خدمات درمانی سرپایی شده است. به گونه ای که به طور تقریبی حدود 3۰۰۰۰ سفر درون شهری در روز تنها جهت استفاده از خدمات مطب های پزشکی انجام می گیرد؛
• ترکیب مطب ها و تخصص ها با نظم مناسبی شکل نگرفته و یک بیمار برای دریافت خدمات جامع نیاز به مراجعه به چندین پزشک در جاهای مختلف شهر دارد که هیچ ارتباط مناسبی بین آن ها نیست. این گسست علاوه بر تحمیل هزینه و صرف وقت بسیار، باعث افت کیفیت خدمات نیز می شود؛ چراکه پزشکان در قالب یک شبکه به هم پیوسته با یکدیگر همکاری ندارند و لذا امکان تبادل نظر راحت و آسان بین آن ها فراهم نیست.

کلیات طرح آمایش خدمات سلامت

جهت توزیع متوازن خدمات و فضاهای درمانی در مناطق مختلف شهر کرمان، کلیات طرح آمایش خدمات سلامت پیشنهاد شده است. در این طرح در هر منطقه حداقل یک کلینیک پزشکی جامع توصیه می شود. جایابی بهترین محل در مناطقی که هنوز از این مزیت بی بهره هستند و ترغیب پزشکان و افرادی که تمایل به سرمایه گذاری در ساخت این مجموعه ها دارند، یکی از مهم ترین اولویت ها است. یک کلینیک جامع باید امکان استقرار حداقل 5۰ پزشک را فراهم آورد و خدمات جانبی لازم از جمله داروخانه، آزمایشگاه، فیزیوتراپی و رادیولوژی را داشته باشد. در کنار این کلینیک مرکزی البته می توان کلینیک های دیگر را با اندازه های کوچک تر و یا با تمرکز بر روی موضوعات تخصصی تر نیز بهره برداری کرد. برای تحقق این نقشه، لازم است مشوق های لازم برای ساخت و راه اندازی کلینیک ها و ساختمان پزشکان از سوی شهرداری و سایر نهادهای ذی ربط داده شود و در مقابل برای کلینیک ها و ساختمان پزشکانی که در مراکز شهر متمرکز شده اند، محدودیت هایی وضع شود که به تدریج سیاست های تشویقی/ترغیبی و تهدیدی به باز توزیع ارائه خدمات سلامت سرپایی منجر شود.

نکته بعد کلینیک های خاص و موضوعی تخصصی است. لازم است ابتدا با نگاه به آینده، لیست این کلینیک ها تعیین شود و این در زمره مسئولیت های دانشگاه علوم پزشکی با همکاری نظام پزشکی است. منظور از کلینیک های خاص و موضوعی، مجموعه ای متحد و متمرکز است که برای گروه خاصی از بیماری ها و بیماران ارائه خدمت می دهد. بعد از مشخص شدن این لیست لازم است ترغیب ها و تشویق های لازم در نظر گرفته شده و با نگاه به 5 منطقه جغرافیایی، مجوزهای تاسیس این کلینیک ها داده شده و یا کلینیک های موجود ترغیب شوند که به تدریج با کم و زیاد کردن متخصصین خود به سمت کلینیک های تخصصی موضوعی سوق داده شوند. نهایتا در این نقشه آمایش باید حتما فضا و امکانات و جایگاه خاصی برای یک شهرک سلامت نیز دیده شود و تلاش شود متناسب با نیازهای استان و حتی با نگاه رو به آینده و برای جذب توریسم درمانی، شهرکی با استانداردهای بسیار بالا و مجهز و البته در وسعت و گستره ای مناسب طراحی و اجرا شود.

توصیه های اجرایی به منظور تحقق اهداف ارائه شده

برای تحقق اهداف بیان شده و اجرایی نمودن برنامه در جهت ساماندهی مدل ارائه خدمات سلامت در سطح شهر کرمان پیشنهادهای زیر قابل طرح است:

• تشکیل کمیته ای متشکل از نمایندگان تمامی سازمان های ذینفع شامل دانشگاه علوم پزشکی، نظام پزشکی، شهرداری، فرمانداری/استانداری و چند متخصص خبره در این زمینه به عنوان اعضای حقیقی به منظور هدایت بخشی تصمیمات مرتبط با صدور مجوزها و پیشنهاد در خصوص ممنوعیت ها و مشوق های لازم برای توزیع متوازن خدمات، امکانات و فضاهای درمانی؛
• حمایت طلبی برای ترغیب، تشویق و هدایت سرمایه گذاران (اعم از صنایع و خیرین) به توسعه امکانات و زیرساخت های درمانی به مناطق شهری با نیاز بالاتر بر اساس تراکم مراکز از طریق ساختارهای جلب مشارکت خیرین در درون دانشگاه علوم پزشکی یا خارج آن؛
• توجه اکید به مناسب سازی فضاهای درمانی بر اساس نیازهای گروه های توان یاب (سالمندان، معلولان، کودکان، زنان باردار و…) و فضای کافی برای پارکینگ و عبور و مرور وسایط نقلیه موتوری.

جمع بندی

در حال حاضر خدمات بهداشتی و درمانی در شهر کرمان توسط بخش های مختلف خصوصی و دولتی ارائه می شود که بررسی نحوه توزیع مکانی و فضایی مراکز ارائه دهنده خدمت در یک نگاه کلی، بیانگر توزیع نامتوازن خدمات در سطح شهر است. این عدم توزیع مناسب، منجر به ایجاد آسیب های بسیاری همچون بروز ترافیک سنگین و افزایش سفرهای درون شهری و عدم برخورداری از حداقل استانداردهای طراحی فضای ارائه خدمات شده است. به منظور رفع این مشکلات، این پژوهش کلیات طرح آمایش خدمات سلامت ارائه کرده است. برای تحقق اهداف بیان شده و اجرایی کردن برنامه، پیشنهادهایی همچون تشکیل کمیته ای متشکل از نمایندگان تمامی سازمان های ذینفع به منظور هدایت بخشی تصمیمات مرتبط با صدور مجوزها و پیشنهاد در خصوص ممنوعیت ها و مشوق های لازم برای توزیع متوازن خدمات، امکانات و فضاهای درمانی ارائه شده است.

این مطالعه در پژوهشکده آینده پژوهی در سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمان با همکاری علی اکبر حقدوست، سپیده ارجمند، سمیراسادات پورحسینی و وحید یزدی فیض آبادی در سال 1401 انجام شده است.