مطالعه و بررسی عملکرد شتاب دهنده های نوآوری در ایران

در دهه های اخیر، توسعه اقتصاد دانش بنیان و نوآوری به عنوان موتورهای اصلی رشد و توسعه پایدار در جوامع مطرح شده اند. ایجاد زیست بوم نوآوری کارآمد، نقش مهمی در پرورش ایده های خلاقانه و تبدیل آن ها به کسب و کارهای فناورانه ایفا می کند. شتاب دهنده ها، به عنوان یکی از ارکان اساسی این زیست بوم، با ارائه خدمات تخصصی، تسهیل کننده مسیر تبدیل استارتاپ های نوپا به کسب و کارهای موفق هستند. در این زمینه، شناخت دقیق وضعیت فعلی شتاب دهنده ها و شناسایی چالش های آن ها امری ضروری است تا بتوان سیاست ها و راهکارهای موثری را جهت تقویت این ساختارها و درنهایت ارتقای توانمندی های نوآورانه کشور ارائه داد.

ضرورت و اهداف پژوهش

شتاب دهنده ها نقشی حیاتی در حمایت از تیم های نوپا و تبدیل ایده های فناورانه به کسب و کارهای موفق دارند. در ایران، حدود ۸۰ شتاب دهنده عضو مرکز شتاب دهی نوآوری هستند که عمدتا در تهران و چند استان دیگر فعالند و در حوزه های متنوع فناوری فعالیت می کنند. با وجود حمایت های معاونت علمی ریاست جمهوری و دیگر نهادها، عملکرد شتاب دهنده ها در سال های اخیر مطلوب نبوده است. بسیاری از آن ها به جای جذب و شتاب دهی تیم ها، به اجاره فضا و ارائه خدمات آموزشی روی آورده اند و تعداد تیم ها و خروجی های موفق کاهش یافته است. بنابراین، در این پژوهش به ارزیابی وضعیت فعلی شتاب دهنده ها و شناسایی عوامل موثر بر عملکرد آن ها پرداخته شده است. همچنین با ارائه راهکارهای مدیریتی و سیاستی، تلاش شده تا زمینه بهبود و تقویت کارکرد این نهادها در زیست بوم نوآوری کشور فراهم شود.

روش شناسی پژوهش

در این پژوهش به منظور ارزیابی عملکرد و وضعیت شتاب دهنده ها از مدلی مشتمل بر مولفه های اصلی (درون دادها، فعالیت ها، برون دادها و پیامدها) و عوامل محیطی (نرم و سخت) بهره برداری شده است که چارچوب اصلی آن و ابعاد و شاخص های آن طی جلساتی با صاحب نظران و متخصصان این عرصه مورد بررسی و بازنگری قرار گرفته است تا نهایتا مدل نهایی ارائه شود.

در تیرماه ۱۴۰۳، پیمایشی با مشارکت ۲۹ شتاب دهنده عضو مرکز شتاب دهی نوآوری انجام شد که حدود 61 درصد مشارکت کنندگان از استان تهران، 7 درصد از اصفهان و خراسان رضوی و باقی از سایر استان ها بودند. 64 درصد شتاب دهنده ها مستقل و 36 درصد شرکتی فعالیت می کنند. همچنین 75 درصد شتاب دهنده ها تخصصی در حوزه هایی مانند فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، نانوفناوری و سلامت دیجیتال فعالند و 25 درصد به فعالیت عمومی می پردازند. این نتایج نشان دهنده تمرکز بالای زیست بوم نوآوری در تهران و اهمیت تقویت پیوند شتاب دهنده ها با صنایع و سازمان های دولتی است.

تحلیل عملکرد و وضعیت شتاب دهنده ها بر اساس پیمایش

در ادامه تحلیل های توصیفی صورت گرفته ارائه می شود. تحلیل ها در شش بخش درون دادها، فعالیت ها، برون دادها، پیامدها، عوامل محیطی نرم و عوامل محیطی سخت ارائه شده است:

درون دادها

بر اساس پیمایش انجام شده، ۵۲ درصد شتاب دهنده ها تیم مدیریتی ۳ تا ۴ نفره مسلط به فرایندهای شتاب دهی دارند و ۶۲ درصد بیش از ۵ منتور تخصصی مجرب در دسترس دارند، اما کیفیت خدمات منتورها نیازمند بررسی دقیق تر است. در زمینه منتورهای کسب و کار، ۴۱ درصد دارای ۱ تا ۲ منتور مجرب هستند که کمتر از منتورهای تخصصی است. حدود ۶۹ درصد بیش از ۷ تیم جذب کرده اند، اما جذب تیم ها نیاز به بهبود دارد. از نظر زیرساخت، ۳۸ درصد دارای بیش از ۶۰۰ مترمربع فضای فیزیکی هستند، اما وجود امکانات تخصصی مانند آزمایشگاه ضروری است. سرمایه گذاری اکثر شتاب دهنده ها بین ۱ تا ۵ میلیارد تومان بوده و بخش قابل توجهی سرمایه گذاری کافی نداشته اند.

فعالیت ها

بررسی ها نشان می دهد که اکثر شتاب دهنده ها موفقیت قابل توجهی در جذب سرمایه از سازمان های دولتی، صندوق های پژوهش و فناوری، صندوق نوآوری و شکوفایی و صندوق های سرمایه گذاری خطرپذیر نداشته اند؛ به طوری که بخش عمده ای از آن ها کمتر از ۳ میلیارد تومان یا هیچ سرمایه ای جذب نکرده اند. با این حال، شتاب دهنده ها در تشکیل و تکمیل تیم ها عملکرد خوبی داشته اند و بیش از نیمی از آن ها بیش از ۱۰ رویداد مختلف برگزار کرده اند. همچنین بیشتر شتاب دهنده ها به تعداد قابل توجهی تیم خدمات منتورینگ و مشاوره ارائه کرده اند و در بازاریابی محصولات و خدمات استارتاپ ها نیز موفق بوده اند؛ اما در زمینه اخذ مجوزها و استانداردها عملکرد ضعیف تر بوده و نیاز به فعالیت بیشتر احساس می شود.

برون دادها

بر اساس اطلاعات گردآوری شده، بیشترین تعداد خروجی های موفق شتاب دهنده ها بین یک تا سه مورد بوده که کمتر از حد انتظار است، اما ارزش تخمینی استارتاپ های خارج شده معمولا بالای ده میلیارد تومان ارزیابی شده است. شتاب دهنده ها توانسته اند اشتغال قابل توجهی با ایجاد بیش از 30 شغل به طور متوسط فراهم کنند و در اغلب موارد درصد سهام کمتری از استارتاپ ها اخذ کرده اند. عملکرد آن ها در کمک به توسعه حداقل محصولات قابل قبول و محصولات دانش بنیان قابل قبول است، هرچند نقش آن ها در توسعه محصولات دانش بنیان کمتر پررنگ است. همکاری با بازیگران زیست بوم نوآوری از طریق تفاهم نامه ها معمول است، اما نیاز به تعمیق و اثربخشی بیشتر دارد. درآمد شتاب دهنده ها عمدتا از استارتاپ های سرمایه گذاری شده و ارائه خدمات مشاوره حاصل می شود. در کل، اگرچه عملکرد شتاب دهنده ها قابل قبول است، اما انتظار می رود خروجی های موفق و همکاری های زیست بومی بهبود یابد.

پیامدها

بر اساس اطلاعات، نیمی از شتاب دهنده ها (52 درصد)، تنها 1 تا 5 طرح توسعه یافته مرتبط با چالش های اجتماعی مانند فقر، آموزش، سلامت و محیط زیست داشته اند و فقط 17 درصد بیش از 10 طرح در این حوزه ارائه کرده اند که نشان دهنده نیاز به توجه بیشتر به مسائل اجتماعی است. همچنین، حدود 76 درصد طرح ها به حل مسائل صنعت و شرکت های بزرگ معطوف بوده اند، اما تنها 7 درصد بیش از 10 طرح در این زمینه داشته اند که ضعف ارتباط با صنعت را نشان می دهد. در زمینه همکاری با بخش عمومی و دولتی، 59 درصد دارای 1 تا 5 طرح مرتبط بوده اند و تنها 3 درصد بیش از 10 طرح توسعه داده اند. رویکرد محلی و منطقه ای نیز کم رنگ است؛ 62 درصد حداقل 1 تا 5 طرح در این حوزه داشته اند، ولی 35 درصد هیچ طرحی نداشته اند. به طور کلی، شتاب دهنده ها باید همکاری های خود را با مسائل اجتماعی، صنعت، بخش دولتی و محلی تقویت کنند تا کسب و کارهای پایدار و موثرتری ایجاد شود.

عوامل محیطی نرم

وضعیت قوانین و تسهیلات حمایت از استارتاپ ها در ایران قابل قبول نیست. بخش قابل توجهی از شتاب دهنده ها وضعیت قوانین محافظت از دارایی های فکری، تسهیل ثبت شرکت ها، اخذ مجوزها و استانداردها، دسترسی به منابع مالی و مشوق های مالیاتی را ضعیف یا متوسط ارزیابی کرده اند. همچنین همکاری فناورانه با صنایع و دولت، بهره گیری از تجارب زیرساخت ها و تعاملات بین المللی استارتاپ ها ضعف قابل توجهی دارد. قوانین تحریک تقاضا و بازار برای محصولات نوآورانه نیز ناکافی است. به طور کلی، فضای قانونی و حمایتی نیازمند بهبود و توسعه سیاست های تسهیل گر و حمایت مالی است.

عوامل محیطی سخت

وضعیت نیروی انسانی متخصص و دسترسی به منتورهای با تجربه در شتاب دهنده ها ضعیف و متوسط ارزیابی شده است. بهره گیری صنایع و بخش دولتی از ایده های نوآورانه استارتاپ ها ناکافی بوده و نقش دانشگاه ها، مراکز تحقیقاتی، پارک های علم و فناوری و سرمایه گذاران در زیست بوم نوآوری ضعیف است. همچنین، زیرساخت های فیزیکی مانند آزمایشگاه ها ناکافی است. این مشکلات چالش های جدی برای پایداری و پیشرفت استارتاپ ها ایجاد کرده و نیازمند اقدامات اصلاحی و حمایتی فوری است.

چالش ها و راهکارهای ارتقای عملکرد شتاب دهنده ها در زیست بوم نوآوری ایران

شتاب دهنده ها به عنوان عناصر کلیدی زیست بوم نوآوری کشور، در سال های اخیر عملکرد نسبتا ضعیفی داشته اند. این مسئله ناشی از مشکلات داخلی مانند کمبود تخصص مدیریتی و تامین مالی تیم ها، موانع محیطی شامل قوانین مالکیت فکری پیچیده، فرایندهای ثبت شرکت دشوار، تقاضای ناکافی از صنایع و ضعف ارتباط با دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی است. بر این اساس، توصیه های مدیریتی به شرح زیر ارائه می شود:

ایجاد شتاب دهنده های مستقل، ایده محور و تخصصی

توصیه می شود از ایجاد شتاب دهنده های عمومی و صرفا ایده محور پرهیز شود و به جای آن، حوزه تخصصی مشخصی انتخاب کرده و به صورت فعالانه به جذب ایده های مرتبط بپردازند. این شتاب دهنده ها بهتر است در محیط دانشگاه ها یا مراکز تحقیقاتی تاسیس شوند و ارتباط نزدیک با این مراکز داشته باشند تا کیفیت ایده ها و تیم ها افزایش یابد.

ایجادشتاب دهنده های مستقل، مسئله محور و تخصصی

پیشنهاد می شود شتاب دهنده ها با رویکرد حل مسائل حوزه صنعت، مشکلات سازمان های دولتی و چالش های اجتماعی و زیست محیطی فعالیت کنند. تیم سازی و هدایت تیم ها در راستای ارائه راهکار برای مسائل مشخص، نه تنها بازار تضمینی و جذب مالی آسان تر را فراهم می کند، بلکه امکان بهره مندی از دارایی های مکمل مانند تجربه، شبکه سازی و زیرساخت های فیزیکی صنایع و سازمان ها را فراهم می آورد.

ایجاد شتاب دهنده های شرکتی

مناسب است این نوع شتاب دهنده ها با شرکت های بزرگ صنعتی، تولیدی، خدماتی و معدنی و همچنین سازمان های دولتی ارتباط برقرار کنند و به عنوان بازوی نوآوری، ایده پردازی و حل مسئله برای این مجموعه ها عمل کنند. این همکاری برد-برد باعث پایداری فعالیت شتاب دهنده ها و کمک به شرکت های بزرگ در تحقق نوآوری باز و تاسیس شرکت های زایشی می شود.

در کل، تمرکز بر تخصصی سازی، اتصال به محیط های علمی و صنعتی و سوق دادن شتاب دهنده ها به سمت حل مسائل واقعی، می تواند به ارتقای کیفیت عملکرد و تاثیرگذاری زیست بوم نوآوری کمک کند.

جمع بندی

شتاب دهنده ها نقش مهمی در توسعه زیست بوم نوآوری دارند، اما عملکرد آن ها در ایران به دلیل ضعف های داخلی مانند کمبود تخصص مدیریتی و مشکلات مالی تیم ها و موانع محیطی از جمله قوانین پیچیده مالکیت فکری و ارتباط ناکافی با صنایع و دانشگاه ها، رضایت بخش نیست. پژوهش حاضر با تحلیل داده های پیمایشی از شتاب دهنده ها، نقاط قوتی همچون جذب تیم و ارائه خدمات منتورینگ را نشان می دهد، اما ضعف هایی در جذب سرمایه، همکاری با بخش های صنعتی و دولتی و زیرساخت های فیزیکی مشاهده شده است. برای تامین پایداری و ارتقای کیفیت، پیشنهاد می شود شتاب دهنده ها تخصصی، مسئله محور و با ارتباط نزدیک به محیط های علمی و صنعتی فعالیت کنند و شتاب دهنده های شرکتی به عنوان بازوی نوآوری شرکت های بزرگ نقش آفرینی کنند. این رویکردها می توانند به بهبود عملکرد و اثرگذاری زیست بوم نوآوری کمک کنند.

این مطالعه در اندیشکده سیاست پژوهان علم، فناوری و نوآوری با همکاری مصطفی صفدری رنجبر، زهرا محمدهاشمی و مهسا رجب زاده و به سفارش معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان رئیس جمهور در سال 1403 انجام شده است.