آسیب شناسی کرسی های آزاداندیشی در حوزه و دانشگاه

انسان ذاتا در حال تفکر است و این تفکر زمانی مطلوب خواهد بود که مورد بررسی و نقد قرار گیرد تا عیار آن مشخص شود. این مهم ناخودآگاه بر لزوم برپایی محافلی به عنوان تجمعات علمی جهت بیان نظرات و تفکرات علمی اشاره می کند و از آن به کرسی های آزاداندیشی نام برده می شود. با پیروزی انقلاب اسلامی، نشست ها و کرسی های آزاداندیشی در فضاهای صمیمانه و علمی برگزار شد که این امر به مرور رو به خاموشی نهاده شده و این گفتمان مانند هر گفتمان دیگری یا در معرض شالوده شکنی گفتمان رقیب و مخالفان قرار گرفت یا نیازمند بازنگری، تحول، تثبیت و پویایی شد.

ضرورت و اهداف پژوهش

بی تردید باید رهبر معظم انقلاب را علمدار کرسی آزاداندیشی در ایران دانست. در واقع پیش از ایشان، آزاداندیشی در کشور، به ویژه در میان علما و حوزویان وجود داشته و سخنان زیادی در این باره از آن نقل شده است، اما توجه و عزم ویژه مقام معظم رهبری در گسترش و توسعه کرسی های آزاداندیشی در حوزه و دانشگاه، باعث رونق گرفتن این مقوله فطری بشری در جامعه گردیده و باعث رشد آن به ویژه از لحاظ کمی در مراکز علمی کشور شد. اصرار و توصیه مکرر ایشان برای حضور و مشارکت فعالانه دانشگاهیان و حوزویان در این عرصه، بیان شفاف، صریح، علمی و مستند دیدگاه های مختلف علمی و فکری در خصوص مقولات مهم اجتماعی و علمی در کشور است؛ از این رو تحقق این ایده و بهره مندی از مزایا و آثار مثبت آن جزو مهم ترین نیازهای جامعه امروز و وظیفه دینی، ملی و اخلاقی برای تمامی دانشوران و مدیران عرصه علم و فرهنگ است. از این رو در این پژوهش به تبیین وضعیت کرسی‌های آزاداندیشی کشور و بررسی علل و موانع توسعه آن ها و ارائه راهکار جهت رفع این موانع پرداخته شده است.

تبیین وضعیت کرسی های آزاداندیشی کشور

آزاداندیشی و برگزاری کرسی های اندیشه آزاد در یکی دو دهه اخیر از جمله واژگان پر بسامد در گفتگوی سیاسی و اجتماعی جامعه امروز ایران پیرامون موضوع دانش و دانشگاه است و هر از چندگاهی شعارهایی مبنی بر آزادی بیان و لزوم گسترش اندیشه ورزی و آزاداندیشی در مراکز علمی کشور به گوش می رسد. با این حال کاملا مشهود است که این کرسی ها برخلاف گفت و گوهای سیاسی- اجتماعی یا نشست های یک جانبه از سوی مسئولان و متخصصان در جریان گفت و گوهای علمی، نتوانسته اند جایگاهی در خور برای خود ایجاد نمایند. طرح مفهوم آزاداندیشی در فضای علمی حوزوی و دانشگاهی کشور بر مبنای نظرات اندیشمندان دینی و غیردینی در قالب مفهوم کرسی آزاداندیشی، به عنوان فضایی که تحقق بخش آزادی بیان و اندیشه است، بیانگر یک جهان بینی و نگرش خاص به کل هستی، انسان، روابط و نظامات انسانی و حقوق و.. است که متاسفانه جدی گرفته نمی شود. از این رو ضرورت راه اندازی کرسی های آزاداندیشی در جلسه 596 شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 5/10/1385 به تصویب رسید.

براساس آنچه دانشگاه های ستادی و غیرستادی به عنوان فعالیت های صورت گرفته خود ثبت کرده اند، در سه ماه اول سال 1397 در مجموع 335 کرسی آزاداندیشی در مجموع دانشگاه های کشور (دولتی 133، پیام نور 67، جامع علمی کاربردی 47، آموزشکده فنی حرفه ای 39، غیرانتفاعی 23، دانشگاه فرهنگیان 17، رایزن های علمی 7، پژوهشگاه ها 1) برگزار شده است. از بین برگزارکنندگان کرسی‌های آزاداندیشی (شامل مدیریت فرهنگی، انجمن علمی دانشجویی، تشکل های اسلامی، کانون های فرهنگی و هنری، بسیج دانشجویی، جهاد دانشگاهی، دفتر نمایندگی نهاد مقام معظم رهبری و معاونت فرهنگی و اجتماعی)، مدیریت های فرهنگی دانشگاه ها در سال 97 بیشترین فعالیت را ( تعداد 115) داشته اند.

برپایی کرسی آزاداندیشی آثار و پیامدهای مثبتی همچون گشایش بسترهای رشد و کمال و پیشرفت، ظهور نهضت کلامی و رونق مباحث دینی و عقیدتی، تقویت روحیه اسلامیت و انقلابیت، زمینه سازی بالندگی علمی و فکری آحاد جامعه، رونق و تولید علم و دانش و… را دارد. با وجود پیامدهای مثبت در ایجاد و تقویت کرسی های آزاداندیشی، به پیامدهای نامطلوب شکل نگرفتن کرسی های آزاداندیشی نیز باید توجه کرد که سبب ترس از گفتار آزادمنشانه، کناره گیری از دخالت واقعی در امور سیاسی، ایجاد نوعی رکود در عرصه اندیشه اسلامی، زوال تمدن اسلامی و… می شود.

علل و موانع توسعه کرسی های آزاداندیشی

وجود موانع توسعه کرسی های آزاداندیشی به ویژه انواع ناملموس آن در جامعه علمی همواره افراد را به پذیرش مشهورات، تقلید، اقتدا به راه و رسم پیشکسوتان و خودسانسوری سوق می دهد. برخی از موانع، فراتر از تنگناهای محیط عام، ریشه در سبک زندگی، منش جمعی، نظام آموزشی، الگوهای تربیتی، امکانات تخصیص یافته و… دارند. از این رو در ادامه به به برخی از این موانع اشاره شده است:

• نقش مستقیم حاکمیت در کرسی ها و نفوذ رهبران فکری و سوء استفاده جریان ها: این مانع که جزو موانع سیاسی دانسته می شود بیانگر نقش حاکمیت و حضور سیاسیون در روند کرسی ها است؛ در حالی که آنان تنها باید به صورت حمایتی و در قالب ایجاد انگیزه، اعطای امتیازات و به وجود آمدن احساس آرامش و اطمینان و به نوعی تضمین اندیشه ورزان ایفای نقش کنند.
• ابهام و ضعف در مفهوم آزاداندیشی: این مانع در بعد فرهنگی لحاظ می شود. در واقع تا زمانی که مفهوم آزاداندیشی شناخته نشود و فهم دقیقی از کرسی آزاداندیشی و تفاوت آن ها را با دیگر کرسی ها بیان و تببین نشود، نمی توان انتظار توسعه آن را داشت.
• خلاهای قانونی و فقدان اتاق فکر قوی و منسجم: در جریان یابی کرسی های آزاداندیشی خلاهای قانونی کاملا مشهود است که یکی از مهم ترین آن ها نبود قانون مصونیت برای صاحبان فکر و اندیشه است. در واقع کرسی آزاداندیشی نیاز به حمایت قانونی و هم چنین چارچوب های قانونمند دارد تا حد آزاداندیشی مبرهن و مشخص شود. شاید بتوان گفت نبود یک اتاق فکر قوی در خصوص کرسی ها، عامل مهم خلاهای قانونی و… است.
• فقدان الگوی صحیح در برگزاری کرسی ها: در برگزاری کرسی ها، تاکنون الگوی صحیح و جامعی طراحی نشده است و همین امر مانعی برای توسعه کرسی ها است؛ در حالی که علم به معنای توسعه و رشد زمانی پیشرفت می یابد که متکی به الگوی صحیح پیشرفت باشد.
• کمبود منابع مالی و باورمند نبودن مسئولان: در مسئله مالی بودجه مشخصی به کرسی ها اختصاص نمی یابد و همین مسئله مانعی در رونق یافتن کرسی ها است. به احتمال زیاد، دلیل عدم تخصیص بودجه، باورمند نبودن مسئولان به کارآمدی کرسی هاست.

ارائه راهکار جهت رفع موانع کرسی های آزاداندیشی

با شناخت عوامل و موانع توسعه کرسی های آزاداندیشی و اهمیت این کرسی ها در جامعه، باید به دنبال راهکارهایی جهت حل موانع این حوزه بود؛ لذا در ادامه به برخی از این راهکارها پرداخته شده است:

• رفع محدودیت های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در کرسی ها؛
• تامین بودجه کافی برای اجرای کرسی‌های آزاداندیشی در حوزه ها و دانشگاه ها؛
• ایجاد زیرساخت های مناسب اداری و اجرایی در راستای کاهش بروکراسی؛
• ایجاد بستر مناسب و قابل نقد، روشن، متقن و با مبنا برای کرسی ها؛
• رفع اشکال های قانونی و نهادی برای ارتقای فضای آزاداندیشی در کشور؛
• وضع قوانین مناسب برای حمایت از آزاداندیشی و ایجاد نهاد برای حمایت علمی از این موضوع؛
• ترویج و شناسایی کرسی‌های آزاداندیشی از طریق صدا و سیما.

جمع بندی

با پیروزی انقلاب اسلامی، نشست ها و کرسی های آزاداندیشی در فضاهای صمیمانه و علمی برگزار شد که این امر به مرور رو به خاموشی نهاده شده و این گفتمان مانند هر گفتمان دیگری یا در معرض شالوده شکنی مخالفان قرار گرفت یا نیازمند بازنگری و تحول گردید. از این رو ضرورت راه اندازی کرسی های آزاداندیشی در جلسه 596 شورای عالی انقلاب فرهنگی در تاریخ 5/10/1385 به تصویب رسید. ابهام و ضعف در مفهوم آزاداندیشی، فقدان الگوی صحیح در برگزاری کرسی ها و کمبود منابع مالی و باورمند نبودن مسئولان از موانع و مسائل پیش روی توسعه این کرسی های آزاداندیشی است. از همین رو راهکارهایی، چون رفع محدودیت ها در این کرسی ها و وضع قوانین مناسب برای حمایت از آزاداندیشی، جهت حل این مسائل ارائه شده است.

این مطالعه در مرکز پژوهشی مبنا توسط سید مرتضی میرتبار با همکاری محمدباقر صدقی و محسن گلپایگانی در سال 1401 انجام شده است.