اصلاح الگوی واردات غذای اساسی؛ خرید مستقیم از برزیل

واردات غذای اساسی یکی از ارکان کلیدی تامین نیازهای مصرفی کشورها به شمار می رود و به ویژه در کشورهایی که با چالش های اقتصادی و تحریمی روبرو هستند، اهمیت دوچندان می یابد. این فرایند نه تنها در تامین امنیت غذایی نقش بسزایی ایفا می کند، بلکه بخش زیادی از منابع ارزی کشور را نیز درگیر خود می کند. با این حال، الگوی سنتی واردات با مشکلاتی نظیر وابستگی به کشورهای خاص، نوسانات ارزی و وجود انحصار در بازار داخلی مواجه است. در این راستا، نیاز به اصلاح الگوهای واردات و ایجاد راهکارهایی برای کاهش وابستگی و افزایش استقلال اقتصادی به شدت احساس می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

واردات غذای اساسی ایران در بخشهای مختلف کالایی بین 35 تا 85 درصد وابستگی دارد و 25 درصد منابع ارزی کشور را به خود اختصاص داده است. این وابستگی به کشورهای تحت تحریم، مشکلاتی مانند اتلاف منابع ارزی و عدم النفع دولت ایجاد کرده است. برای برون رفت از این وضعیت، تنوع مبادی واردات و تغییر شیوه تسویه ارزی ضروری است. دو مسیر برای این هدف وجود دارد: اول، واردات از محل خلق منابع ارزی و دوم، خرید مستقیم کالا از کشورهای تولیدکننده.

مسیر خرید مستقیم از کشوری چون برزیل، می تواند وابستگی به واسطه های آمریکایی را کاهش دهد و هزینه ها را پایین بیاورد. این روش همچنین به انعقاد قراردادهای بلندمدت و تامین امنیت غذایی کمک می کند. اگر این راهبرد ها در کل تجارت کشور مورد استفاده قرار گیرد، می تواند تاثیر تحریم ها را کاهش داده و تجارت مقاوم تری ایجاد کند. با این تغییرات، امکان مدیریت بهتر هزینه ها و منابع ارزی فراهم خواهد شد. از همین رو در پژوهش حاضر بررسی «خلق منابع ارزی در محل واردات» با محوریت کشور برزیل مورد بررسی قرار گرفته است.

نقش شرکت های آمریکایی در تجارت غلات برزیل

برزیل یکی از سه کشور اصلی تولیدکننده غلات و دانه های روغنی است و سالانه بیش از 250 میلیون تن تولید می کند. این کشور دومین صادرکننده جهانی غلات بوده و 50 درصد بازار سویا و 30 درصد بازار ذرت را در اختیار دارد. شرکت های چندملیتی، به ویژه آمریکایی، حدود 65 درصد از بازار صادراتی را کنترل می کنند و این نگرانی وجود دارد که این شرکت ها با خرید زمین های کشاورزی، مالکیت محلی را تهدید کنند. در عین حال، انجمن های کشاورزی مانند Anec، از منافع این شرکت ها حمایت کرده و حدود 70 درصد از صادرات غلات برزیل را به عهده دارند.

اکثر شرکت های غلات برزیل مجوز تجارت با ارزهای بین المللی ندارند و 80 درصد آن ها به عنوان شرکت های کوچک و متوسط (SME) شناخته می شوند. این شرکت ها به طور غیرمستقیم در تجارت خارجی حضور یافته و محصولات صادراتی خود را در قالب قراردادهای مختلف از جمله پیش فروش، به شرکت های تجاری می فروشند. با این حال دولت برزیل بر صدور مجوزهای صادرات نظارت می کند و استفاده از ارز بین المللی در تجارت داخلی این کشور همچنان غیر مجاز است.

وضعیت واردات کالای اساسی کشاورزی ایران از برزیل

برزیل به عنوان یکی از اصلی ترین منابع واردات نهاده دامی ایران شناخته می شود و به طور متوسط 45 درصد از ذرت، 40 درصد از سویا و 30 درصد از کنجاله سویای وارداتی کشور را تامین می کند. در سال های اخیر، سالانه حداقل 6 میلیون تن از این محصولات به ایران وارد می شود، اما بیشتر این خرید به صورت غیرمستقیم و از طریق واسطه ها انجام می شود به نحوی که حتی در گزارشهای گمرک نیز منعکس نمی شود. این پروسه نه تنها هزینه بر، بلکه به شدت آسیب پذیر در برابر تحریم هاست. حدود 60 درصد تامین کنندگان ایرانی کالای اساسی خود را از شرکت های واسطه مستقر در امارات و ترکیه تامین می کنند و سهم شرکت های بزرگ بین المللی به ویژه آمریکایی و اروپایی نیز در واردات ایران بسیار بالا است.

زنجیره تامین غلات در برزیل تحت کنترل ترکیبی از تولیدکنندگان بزرگ، تعاونی ها و کشاورزان خرده پا است. بازرگانان بزرگ غلات را جمع آوری کرده و به بنادر صادراتی منتقل می کنند. آن ها معمولا با تولیدکنندگان قراردادهای بلندمدتی منعقد می کنند. برای کاهش هزینه ها و ریسک واردات، طراحی سازوکاری برای خرید مستقیم از برزیل ضروری است. این اقدام می تواند به بهبود تراز تجاری و کاهش وابستگی به واسطه ها کمک کند و توانمندی های تامین غذای کشور را ارتقا بخشد.

راهکار خرید مستقیم غلات از برزیل

مشکل تجارت غلات ایران با برزیل این است که هرچند واردات زیادی از برزیل انجام می شود، اما خرید و فروش توسط شرکت های واسطه و نمایندگان آن ها در همسایگی ایران مدیریت می شود. سهم بالای شرکت های آمریکایی از صادرات ذرت و سویای برزیل ریسک زیادی برای امنیت غذایی ایران ایجاد می کند. بنابراین، حذف واسطه های پرریسک به عنوان یک رکن اصلی در اصلاح الگوی واردات ضروری است و دولت باید اقداماتی برای انعقاد قرارداد با تولیدکنندگان اصلی غلات و نهاده های دامی برزیلی طراحی کند.

زیرساخت قانونی برزیل برای تجارت بدون انتقال ارز

برای حذف واسطه های چندملیتی در خرید غلات از برزیل، نیاز به خرید مستقیم از اتحادیه های تولیدکننده وجود دارد، اما محدودیت های قانونی و ارزی در برزیل این کار را دشوار می کند؛ زیرا بیشتر تولیدکنندگان مجوز صادرات به ارز خارجی ندارند. با این حال، از سال 2021 قانونی در برزیل تحت عنوان «معامله جبرانی خصوصی» به تصویب رسیده که اجازه مبادله بدون واسطه ارز با خریداران دارای هویت خارجی را می دهد. این قرارداد امکان تسویه بدهی ها و مطالبات مالی را به شکل مستقیم و بدون دخالت شبکه بانکی فراهم می آورد و به نوعی شبیه تهاتر است. در شرایط تحریمی، این قانون فرصتی مناسب برای واردکنندگان غلات از برزیل ایجاد و خرید مستقیم از منابع محلی را تسهیل می کند.

انواع تجارت متقابل در قراردادهای بازرگانی

«تجارت متقابل» به معنای پرداخت بهای کالا یا خدمات با کالا یا خدمات دیگر بین طرفین است و دو نوع اصلی آن «تهاتر» و «معامله جبرانی» هستند. در تهاتر، دو کالا به طور مستقیم مبادله می شوند، در حالی که در معامله جبرانی، بدهی ها به صورت دفتری تسویه می شوند. مبادله کالا به کالا می تواند در دو صورت انجام شود:

1)     در مقصد: نهاده مورد نیاز (مثل اوره) به تولیدکننده محصول کشاورزی تحویل داده می شود و در ازای آن، بخشی از محصول پیش خرید می شود؛

2)     در مبدا: واردکننده غلات به جای ارز، محصولی غیر از ارز (مثل اوره) دریافت می کند و هزینه آن را به صورت ریالی تسویه می کند.

این مبادلات می توانند خصوصی (B2B) یا دولتی (G2G) باشند و بانک ها ممکن است به عنوان واسطه عمل کنند. ابزار تهاتر علاوه بر اینکه برای خرید مستقیم کالای اساسی توسط تجار ایرانی قابل استفاده است، در کشور برزیل نیز مرسوم و جاافتاده است.

تهاتر، ابزار پرکاربرد مدیریت ریسک در برزیل

تهاتر به عنوان یک راهبرد کاهش ریسک و هزینه مبادله در برزیل رایج است، به طوری که حدود 40 درصد نیاز سالانه کشاورزان به نهاده های کشاورزی از طریق این روش تامین می شود. «نرخ تهاتر» یک رویه مرسوم در برزیل است که نشان دهنده مبادله محصول کشاورزی به ازای نهاده هاست و به کشاورزان امکان می دهد تا نهاده ها را در ازای پیش فروش محصولات خود دریافت کنند. همچنین، در برزیل قراردادهای تهاتر برای ماشین آلات و محصولات کشاورزی نیز اجرا شده که برآورد می شود حدود 20 میلیارد دلار از هزینه های نهاده ها و ماشین آلات بخش کشاورزی از این طریق تامین شود.

امکان پذیری تهاتر کود ایران با غلات برزیل

استفاده از «تهاتر» در واردات غلات از برزیل می تواند هزینه های ناشی از تحریم ها را کاهش دهد و امنیت غذایی ایران را تقویت کند. این سیستم به واردکننده امکان معاملات مستقیم و قراردادهای پیش خرید می دهد، اما نیازمند رفع ناترازی تجاری بین دو کشور است؛ زیرا واردات ایران از برزیل بیشتر از صادرات ایران به این کشور است. ایران دارای پتانسیل صادرات 3 میلیون تن کود اوره به برزیل است، ولی تفاهم های تهاتر کود و غلات تاکنون به مرحله عمل نرسیده و شیوه های فعلی فروش اوره که غیرراهبردی و پرهزینه است همچنان ادامه دارد. کشورهای همسایه مانند عمان و ترکیه نیز در معاملات اوره ایران نقش واسطه گری را ایفا می کنند و از مزایای بازصادرات آن بهره زیادی می برند؛ لذا ضروری است که روی ظرفیت های تهاتر تمرکز شود.

فرایند عملیاتی و مزایای تهاتر اوره

واردات غلات ایران به صورت خرید CIF و صادرات اوره به وسیله واسطه ها و به صورت FOB انجام می شود که این فرایند فشار بیشتری بر منابع ارزی کشور می آورد. برای تهاتر اوره با غلات برزیل، باید یک کارگزار شناسایی شود که اوره را از پتروشیمی ها دریافت کند. عدم تطابق نرخ های ارزی برای صادرات اوره و واردات غلات بزرگ ترین مانع اجرایی است که بانک مرکزی می تواند با پرداخت مابه التفاوت آن را از محل عرضه معادل ارز نفتی در مرکز مبادله، پرداخت کند. این تهاتر مزایایی برای پتروشیمی ها، بانک مرکزی و دولت دارد که حذف چالش های رفع تعهد ارزی، تامین درآمد فوری، صرفه جویی ارزی، تقویت امنیت غذایی و کاهش سهم تراستی ها در تجارت کشور از این جمله است.

ملاحظات اجرایی تهاتر اوره و ضرورت ورود به زنجیره تامین

تهاتر اوره با ذرت، به عنوان یک روش مفید تجارت متقابل، می تواند به صرفه جویی ارزی و تقویت تامین پایدار غذای ایران کمک کند. این اقدام، کود اوره ایران را به عنوان نهاده تولید ذرت ارائه کرده و ایران را به زنجیره تامین جهانی نزدیک تر می کند. برای اجرای موفق این طرح، باید به تسهیل گری در معامله اوره از جمله در خصوص نوسانات قیمت توجه و از بروکراسی های غیرضروری اجتناب شود. همچنین، وجود یک مدیریت متمرکز و عالی رتبه برای جلوگیری از تعارض منافع ضروری است. تامین مالی و حمایت تسهیلاتی برای کارگزار نیز مهم است. به طور کلی، این طرح می تواند به توسعه پایدار غذایی و بهبود وضعیت اقتصادی کشور کمک کند.

جمع بندی

واردات غذای اساسی در ایران با چالش های زیادی از جمله وابستگی به واردات و نااطمینانی ناشی از تحریم ها رو به روست. برای کاهش این وابستگی، تنوع مبادی واردات و تغییر شیوه های تسویه ارزی اهمیت دارد. برزیل به عنوان منبع اصلی واردات غلات و نهاده های دامی ایران، فرصت های زیادی برای خرید مستقیم از تولیدکنندگان فراهم می آورد. با حذف واسطه ها و استفاده از مکانیزم های مانند تهاتر، می توان هزینه ها را کاهش داد و امنیت غذایی کشور را تقویت کرد. تهاتر اوره با غلات از برزیل به عنوان یک راهکار موثر، می تواند از طریق بهبود تراز تجاری و تامین منابع ارزی برای ایران، به توسعه پایدار غذایی و ارتقای توانمندی های تولیدی منجر شود. در این راستا استفاده از ظرفیت های محلی و مراودات مستقیم با تولیدکنندگان ضروری است تا خطرات وابستگی به واسطه ها کاهش یابد و تامین غذای کشور تقویت شود.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد مقاومتی توسط محمدمهدی فامیل محمدی در سال 1404 انجام شده است.