بررسی وضعیت جذب دانشجوی خارجی در دانشگاه آزاد اسلامی

بسیاری بر این باور هستند که جذب دانشجویان خارجی موجب مشارکت فعال در روند جهانی تولید علم و تسهیل انتقال فناوری و غنی شدن فرآیند آموزش می شود. از این منظر عواملی چون ظهور آموزش عالی به مثابه یک کسب و کار و نقش کلیدی دانش آموختگان خارجی در توسعه فرهنگی و اجتماعی کشورهای مبدا و تاثیر تحرک و جابه جایی دانشجویان در ارتقا سرمایه انسانی باعث توجه به مزیت ها پنهان جذب دانشجویان خارجی شده است. از دهه 80 دلایلی همچون گسترش ارتباطات علمی و فرهنگی بین المللی، کاهش منابع مالی و بروز مسئله صندلی های خالی باعث شد تا جذب دانشجوی بین المللی به یک گزینه مطلوب برای نظام آموزش عالی و بخش مهمی از قدرت نرم ایران تبدیل شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

طبق گزارش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در20 سال اخیر جذب دانشجویان بین المللی به رقابتی پررونق بین کشورها تبدیل شده است. تعداد دانشجویان بین المللی در دانشگاه های جهان از 1.6 میلیون نفر در سال 2000 به بیش از 5.6 میلیون نفر در سال 2020 افزایش یافته است که پیش بینی می شود در سال 2025 به بیش از 7 میلیون نفر برسد. این افزایش به نحوی است که جذب دانشجو در جهان به یک صنعت با گردش مالی بیش از 300 میلیارد دلار تبدیل شده است. پذیرش دانشجویان بین المللی منافع بسیاری از جمله، بهبود کیفیت علمی و ایجاد مرکزیت علمی برای دانشگاه، افزایش تعامل فرهنگی- اجتماعی، جذب نخبگان علمی، افزایش سرمایه های اجتماعی، توسعه مهارت های ارتباطی و فرهنگی دانشجویان، اشتغال آفرینی و درآمد زایی ارزی، توسعه دامنه نفوذ فرهنگی و ایجاد امنیت پایدار در منطقه را به همراه دارد. از این رو در این پژوهش به مطالعه اهمیت جذب دانشجوی خارجی برای کشور، چالش های جذب دانشجویان خارجی و بررسی وضعیت جذب دانشجوی خارجی در دانشگاه آزاد اسلامی پرداخته شده است.

علت اهمیت جذب دانشجوی خارجی برای کشور

اثرات مثبت جذب دانشجویان خارجی و بین المللی شدن آموزش عالی را با توجه به چهار قلمرو سیاسی، فرهنگی، علمی و اقتصادی بر شمرده اند:

• توانمندی سازگاری با فرهنگ های متنوع (فرهنگی)؛
• فرصت برای جذب نخبگان خارجی (علمی)؛
• انعقاد تفاهم نامه های همکاری بین کشورها (سیاسی)؛
• کسب منابع مالی جدید برای آموزش عالی (اقتصادی)؛
• جلب مشارکت های منطقه ای (اقتصادی)؛
• بهره وری، درآمدها و منافع مالیاتی (اقتصادی).

چالش های جذب دانشجویان خارجی

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در گزارش راهبردی خود تحت عنوان چالش ها و راهکارهای جذب دانشجویان بین الملل در ایران در تابستان 1402، چالش های جذب دانشجویان بین المللی را این گونه شناسایی کرده اند:

• عوامل اقتصادی: عدم امکان تبادل ارزی، هزینه های اسکان و شهریه های غیررقابتی و ممنوعیت اشتغال؛
• عوامل فرهنگی و اجتماعی: عدم آشنایی دانشجویان با شرایط اجتماعی- فرهنگی ایران و تعامل نامناسب ایرانیان با دانشجویان خارجی؛
• ضعف زیرساختی و فناوری: کمبود تسهیلات رفاهی و کمبود تجهیزات آزمایشگاهی؛
• ضعف نظام اداری، قانونی و ساختاری: مسائل صدور روادید و اقامت، پیچیدگی های اداری، عدم آموزش کارمندان، ضعف در تعامل با دانشگاه های دنیا و اختیارات محدود استادان در جذب دانشجو؛
• عوامل امنیتی و سیاسی: ایران هراسی و تحریم های سیاسی و علمی؛
• ضعف های آموزشی: عدم ارائه رشته تحصیلی به زبان های دیگر، تفاوت در نظام های آموزشی، جدید نبودن برنامه های درسی و شیوه های آموزشی و کیفیت علمی پایین برخی از متقاضیان.

الزامات جذب دانشجویان خارجی

مطالعات گوناگون در خصوص چالش های جذب دانشجویان خارجی حاکی از آن است که در صورتی که یک دانشگاه تصمیم به جذب دانشجو بگیرد با چالش ها یا الزاماتی مواجه خواهد شد که فراهم کردن هر یک از زیرساخت های مورد اشاره و توسعه و ارتقای برنامه های آموزشی و پژوهشی آن ها را در جذب بهتر بیشتر دانشجوی خارجی یاری خواهد کرد. در اینجا به برخی از مهم ترین الزامات و چالش های پیش رو اشاره شده است:

• ایجاد زیرساخت سامانه ای دانشگاه ها، برای ثبت نام و انتخاب واحد دانشجوی خارجی؛
• ضرورت ساماندهی تبلیغات و بازاریابی؛
• ضرورت توسعه مهارت های زبانی در دانشگاه ها؛
• جذب استادان خارجی؛
• توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات؛
• ارتقای کیفیت آموزشی دانشگاه؛
• ساماندهی جذب دانشجویان خارجی در نقشه جامع علمی کشور.

مسئله جذب دانشجوی خارجی در دانشگاه آزاد اسلامی

جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک کشور مسلمان واقع در خاورمیانه و با توجه به بحران جنگی که در حال حاضر در منطقه وجود دارد، دومین مقصد تحصیلی بسیاری از دانش آموزان مسلمان است. دانشجویان بین المللی در دانشگاه ها ایران، عمدتا از کشورهای عربی و همسایه هستند. به گفته مدیر کل امور دانشجویان غیر ایرانی سازمان امور دانشجویان کشور طبق برنامه ششم توسعه باید 1.5 درصد جمعیت دانشجویان دانشگاه های کشور غیرایرانی باشند که این آمار در سال 1399 حدود 1.64 درصد بود که عددی قابل قبول در تحقق اهداف این برنامه است. جذب متقاضیان بین المللی تحصیلی می تواند باعث ارتقای توان مالی واحدهای دانشگاهی و ارز آوری برای دانشگاه آزاد اسلامی شود.

شیوه نامه و مسئله جذب دانشجویان خارجی

در تاریخ 30/3/1400 شیوه نامه همکاری برای جذب متقاضیان بین المللی تحصیلی در دانشگاه آزاد اسلامی از سوی رئیس دانشگاه به صورت بخشنامه ای به روسای استانی و واحدهای ویژه دانشگاه آزاد اسلامی ابلاغ شد. نکاتی که به نظر می رسد در مطالعه شیوه نامه در این نوشتار حائز اهمیت باشند عبارتند از:

• لزوم بهره گیری از کارگزار بین المللی و معتبر در جهت جذب حداکثری متقاضیان بین المللی؛
• تبیین ساز و کار همکاری برای جذب دانشجویان بین المللی در دانشگاه؛
• تقویت ارتباطات علمی و پژوهشی و همچنین ارتقای توان مالی واحدهای دانشگاه و ارزآوری برای دانشگاه؛
• اعتلای نام دانشگاه آزاد اسلامی با تکیه بر کیفیت محوری و ارتقای سطح علمی دانشگاه و دانشجویان بین المللی؛
• فراهم نمودن بستر مناسب برای معرفی دستاوردهای علمی دانشگاه و نشر توسعه فرهنگ غنی ایرانی-اسلامی.

اقدامات حوزه بین الملل دانشگاه آزاد اسلامی در جذب دانشجوی خارجی

مطابق اعلام حوزه بین الملل دانشگاه آزاد اسلامی در نمایشگاه تحول (آذرماه 1402)، داده های حوزه بین الملل دانشگاه آزاد اسلامی عبارتند از:

• 15 واحد، دارای دانشکده بین الملل هستند؛
• 47 واحد دارای مجوز جذب دانشجوی خارجی هستند؛
• 31 هزار دانشجوی خارجی در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در حال تحصیل هستند؛
• رشد تعداد دانشجویان بین الملل 10 برابر شده است؛
• تاکنون از 16 ملیت دانشجو در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی دانشجو جذب شده است؛
• 52 تفاهم نامه بین المللی به امضا رسیده است.

جمع بندی

بسیاری بر این باور هستند که جذب دانشجویان خارجی موجب مشارکت فعال در روند جهانی تولید علم و تسهیل انتقال فناوری و غنی شدن فرآیند اموزش می شود. جمهوری اسلامی ایران دومین مقصد تحصیلی دانشجویان مسلمان است. در این میان سهم دانشگاه آزاد اسلامی از دانشجویان خارجی سهم قابل توجهی است. جذب دانشجویان خارجی و بین المللی شدن آموزش عالی اثرات مثبتی همچون سازگاری با فرهنگ های متنوع و امکان جذب نخبگان خارجی و انعقاد تفاهم نامه های همکاری بین کشورها را به دنبال دارد. با این حال چالش هایی بر سر راه جذب دانشجویان خارجی وجود دارد که توسعه مهارت های زبانی، جذب اساتید خارجی و ساماندهی تبلیغات و بازاریابی ازجمله الزامات رفع این چالش ها هستند.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی توسط شهرود امیرانتخابی در سال 1402 انجام شده است.