اندازه گیری شاخص نااطمینانی سیاسی اقتصادی و تاثیر آن بر بازار سرمایه

یکی از مهم ترین دغدغه های اقتصاددانان و سیاستگذاران، ریشه یابی نوسانات اقتصادی و به حداقل رساندن آن است. موقعیت سیاسی ایران، وجود تحریم های اقتصادی و نااطمینانی موجود در اقتصاد، سبب ایجاد نوسانات شدید بازار سرمایه طی چند دهه اخیر شده است. از همین رو روش های گوناگونی به منظور اندازه گیری نااطمینانی ایجاد شده است که روش مبتنی بر جستجوهای اینترنتی یکی از این روش هاست. این جستجوها می تواند به عنوان یک پیشنگر مهم در سیاستگذاری اقتصادی و تنظیم سیاست های بازار سرمایه به کار رود.

ضرورت و اهداف پژوهش

مقوله ریسک و نااطمینانی دو موضوع مهم در علم اقتصاد هستند. به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران، این شاخه از مطالعات یک پارادایم اساسی برای علم اقتصاد محسوب می شود؛ چراکه اقتصاد را اساسا یک سیستم غیرقابل پیش بینی دانسته و فرض تصادفی بودن متغیرهای اقتصادی را نقض می کند. از همین رو اندازه گیری نااطمینانی برای پیش بینی آینده، اهمیت زیادی پیدا می کند؛ هرچند که تاکنون اندازه گیری این شاخص در علم اقتصاد به دلیل انتزاعی و ذهنی بودن آن اتفاق نیفتاده است. حتی در موارد زیادی محققان اقتصادی تا سالیان گذشته بین ریسک و نااطمینانی تفاوتی قائل نبودند. نااطمینانی اقتصادی می تواند با ایجاد فضای نامطمئن از آینده اقتصادی، عامل تحرک فعالین اقتصادی در صیانت از دارایی های خود باشد. همچنین نااطمینانی نرخ سرایت پذیری روایت های جمعی را افزایش می دهد. لذا این پژوهش درصدد آن است که با استفاده از رویکرد یادگیری ماشین، روش اندازه گیری بر پایه اخبار رسانه ها را توسعه دهد.

روش پژوهش

روش اندازه گیری شاخص نااطمینانی در این پژوهش مبتنی بر رویکرد اخبار رسانه ها است؛ به گونه ای که برای محاسبه این شاخص به جای شمارش کلمات از پیش تعیین شده، از پیکره اخبار موجود در تلگرام و تحلیل حس محتوای آن ها مبتنی بر برچسب گذاری ناظر و الگوریتم یادگیری ماشین استفاده می کند. به همین جهت این روش اقدامی در جهت توسعه روش های پیشین به حساب می آید و بسیاری از انتقادات گذشته را شامل نمی شود.

تخمین مدل تاثیرگذاری شاخص نااطمینانی اقتصادی بر بازار سرمایه

شواهد حاکی از آن است که در دوره مورد بررسی این پژوهش، با افزایش نااطمینانی حاصل از رویدادهای بین المللی و داخلی، رشد بازدهی بازار سرمایه با استفاده از شاخص کل هم وزن افزایش یافته است. این موضوع به این معناست که شاخص نااطمینانی اقتصادی نیز به عنوان یک متغیر توضیحی بر بازار سرمایه تاثیرگذار است و این تاثیر نیز در طول بازه زمانی این پژوهش، یک تاثیر مثبت به حساب می آید. به منظور اثبات این مسئله در ابتدا 9 شاخص نماگر بازار سرمایه جمع آوری شدند. برخی از این شاخص ها نماینده وضعیت کلی بازار بودند (مانند شاخص کل، شاخص کل هم وزن، شاخص قیمت، شاخص قیمت هم وزن، شاخص آزاد شناور و…) و برخی نیز صرفا بخشی از بازار را مورد توجه خود قرار می دادند (مانند شاخص 50 شرکت فعال تر، 30 شرکت بزرگ، بازار اول، بازار دوم و…). همچنین شاخص مهم دیگری نیز که نشان دهنده ورود و خروج سرمایه حقیقی به بازار سهام و بازار دارایی های ثابت بود، جمع آوری شد و تاثیرات نااطمینانی اقتصادی بر شوک های آن مورد توجه قرار گرفت. در نهایت نتایج حاصل از مدل کلاسیک و مدل VAR نشان دهنده تاثیرات مثبت نااطمینانی بر متغیر بازار سرمایه بود. از جمله دلایل این عبارتند از:

1. نااطمینانی بنیادین سال های این پژوهش عموما همبستگی مهمی با رفتارهای سیاست خارجه دولت های یازدهم و دوازدهم داشت. درواقع برجام نقش مهمی را در ایجاد شرایط اطمینان یا عدم اطمینان در شاخص اندازه گیری شده ایفا کرد. به همین منظور با توجه به وقایع منفی شکل گرفته پیرامون توافقات هسته ای، افزایش نااطمینانی اقتصادی در مقاطع زمانی مختلف (مانند خروج ترامپ از برجام، شکل گیری دور جدید تحریم ها و…) رخ داد. با توجه به این مسئله نااطمینانی اقتصادی از 2 مسیر بر بازار سرمایه اثرگذار بود. اولا رشد قیمت ارز و ثانیا ورود نقدینگی محبوس شده در سپرده های بانکی به بازارهایی که می توانست بازدهی بیشتری از نرخ بهره بانکی در مقابل با انتظارات تورمی شکل گرفته داشته باشد؛
2. اکونومیست در گزارش دسامبر 2021 به این مسئله پرداخته است که با شیوع پاندمی کووید- 19 میزان سرمایه گذاری در دارایی های پر ریسک افزایش پیدا کرده است. درواقع این گزارش موید این مسئله است که با شکل گیری نااطمینانی اقتصادی حاصل از شیوع پاندمی، صرفه ریسک فعالین اقتصادی در سرمایه گذاری های پر ریسک مانند صندوق های VC و سهام افزایش پیدا کرده است. عمده دلیل شکل گیری این پدیده تبدیل دارایی های پرریسک مانند سهام، بازار کریپتو و… به یک پارادایم سرمایه گذاری است. این پارادایم تا پیش از این سال ها عموما مورد توجه فعالین اقتصادی نبود، اما با رونق این بازارها، صرفه ریسک سرمایه گذاری در آن ها نیز کاهش پیدا کرده است و تمایل به ورود به آن ها با شکل گیری شرایط نااطمینانی نسبت به آینده مولفه های اقتصادی افزایش پیدا کرده است؛
3. پس از اعمال سیاست تثبیت نرخ ارز از سال 1392، ارزندگی بورس تا سال 1397 نسبت به نرخ بهره دلاری روند کاهشی داشت؛ اما به دلیل عدم توانایی بانک مرکزی در حفظ سیاست تثبیت مصنوعی نرخ ارز از سال 1397 مجددا رشد ارزش بازار سرمایه ریزش پیدا کرد. با توجه به این مسئله باید به این سوال پاسخ داد که در شرایط اقتصادی ایران، برای ورود به بازار سرمایه، چه انتخاب های دیگری وجود دارد؟ آیا با شکل گیری نااطمینانی اقتصادی، فعالین اقتصادی می توانند جایگزین های دیگری برای تامین ارزش دارایی ها و نقدینگی خود داشته باشند؟ برای پاسخ به این سوال باید صرفه ریسک بازار سرمایه را با صرفه دلاری سایر بازارها مقایسه کرد. در ایران سه بازار مهم برای سرمایه گذاری وجود دارد؛ طلا، مسکن و بورس. در 8 ساله گذشته بازده دلاری طلا عددی معادل 4 درصد بوده است. همچنین در همین بازه زمانی بازده دلاری مسکن نیز 1.5 درصد است. همچنین بازده سالانه سکه در ایران از سال 57 به دلیل کاهش سیاست تثبیت مصنوعی نرخ ارز، به کمترین میانگین خود 42 ساله خود رسیده است و این عدد بین 3 الی 5 درصد در سال است. با این تفاسیر منطقی به نظر می رسد که صرفه ریسک بازار سرمایه در سال 1399 به عدد 4 درصد برسد. درواقع سرمایه گذار برای ورود به بازار سرمایه در مواجهه با سایر بازارها بازدهی معادل 4 درصد را طلب می کند که این عدد نسبت به 10 درصد سال 1392 کاهش چشم گیری داشته است.

جمع بندی

مقوله «نااطمینانی» یکی از موضوعات مهم در علم اقتصاد است. از همین رو اندازه گیری آن برای پیش بینی آینده، اهمیت زیادی پیدا می کند. نااطمینانی اقتصادی می تواند با ایجاد فضای نامطمئن از آینده اقتصادی، عامل تحرک فعالین اقتصادی در صیانت از دارایی های خود باشد. این پژوهش به اندازه گیری شاخص نااطمینانی با استفاده از اخبار رسانه ها و بررسی تاثیر آن بر بازار سرمایه پرداخت. در این روش به جای شمارش کلمات از پیش تعیین شده، از پیکره اخبار موجود در تلگرام و تحلیل حس محتوای آن ها مبتنی بر برچسب گذاری ناظر و الگوریتم یادگیری ماشین استفاده می شود. شواهد حاکی از آن است که در دوره مورد بررسی این پژوهش، با افزایش نااطمینانی حاصل از رویدادهای بین المللی و داخلی، رشد بازدهی بازار سرمایه با استفاده از شاخص کل هم وزن افزایش یافته است. به منظور اثبات این مسئله در ابتدا 9 شاخص نماگر بازار سرمایه جمع آوری شدند و پس از اندازه گیری شاخص نشان دهنده ورود و خروج سرمایه حقیقی به بازار سهام و بازار دارایی های ثابت و انجام مدلسازی کلاسیک و VAR، این مسئله تایید شد. درنهایت نیز ریشه های این موضوع تحلیل شدند.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دیجیتال فانوس با همکاری میلاد سالمی، مصطفی سلیمی فر و مهدی فیضی در سال 1401 انجام شده است.