اولویت ‌های زندگی بازنشستگان در صندوق بازنشستگی کشوری

بازنشستگی، مرحله ای تحول آفرین در زندگی است که ابعاد اقتصادی، اجتماعی و روانی افراد را دگرگون می کند. با افزایش امید به زندگی، جمعیت بازنشستگان در ایران و جهان به طرز چشمگیری رو به افزایش است. این روند، چالش های بزرگی همچون کاهش نیروی کار فعال، افزایش بار مالی بر صندوق های بازنشستگی و نیاز به برنامه ریزی دقیق برای بهبود کیفیت زندگی سالمندان را به همراه دارد. شناخت دقیق نیازها و اولویت های بازنشستگان، امری حیاتی برای طراحی سیاست های حمایتی و تضمین رفاه این گروه سنی است.

ضرورت و اهداف پژوهش

با افزایش جمعیت سالمندان، بازنشستگی به یک موضوع راهبردی در ایران تبدیل شده است. جمعیت سالمندان کشور در ۳۰ سال اخیر دو برابر شده و پیش بینی می شود تا سال ۱۴۲۰ با رسیدن به ۱۵ میلیون نفر، سه برابر شود. عدم برنامه ریزی برای این سونامی جمعیتی می تواند به یک بحران جدی منجر شود؛ چالشی که فراتر از بهداشت و درمان، ابعاد اقتصادی مانند کمبود نیروی کار و افزایش بار تکفل را نیز در بر می گیرد. با افزایش تعداد بازنشستگان، نسبت پشتیبانی در صندوق های بازنشستگی (تعداد شاغلین به ازای هر بازنشسته) کاهش یافته و پایداری مالی آن ها به خطر افتاده است. این پژوهش با نمونه گیری از ۱۲۰۰ بازنشسته صندوق بازنشستگی کشوری، به رتبه بندی اولویت های زندگی آنان پرداخته تا گام نخست برای برنامه ریزی مؤثر و بهبود کیفیت زندگی این قشر برداشته شود.

تصویر اقتصادی بازنشستگان: چالش های صندوق و خط فقر

صندوق بازنشستگی کشوری تا پایان زمستان ۱۴۰۲ بیش از ۱.۷ میلیون حقوق بگیر داشته، اما نسبت پشتیبانی آن به ۰.۵ کاهش یافته که با حداقل استانداردها فاصله بسیار زیادی دارد. کاهش ورودی های جدید به صندوق و افزایش طول عمر بازنشستگان، تراز مالی آن را به شدت تهدید می کند. این چالش ها با بدهی های دولت به صندوق، تورم بالا و رشد اقتصادی پایین همزمان شده و رفاه خانوارهای بازنشسته را کاهش داده است. از دهه ۱۳۹۰، آمار فقر در کشور افزایش یافته و حتی ۱۶.۵ درصد از فقرای کشور دارای شغل رسمی هستند. از سال ۱۳۹۷، کاهش درآمد سرانه، طبقه متوسط را نیز در معرض سقوط به زیر خط فقر قرار داده است. هرچند متناسب سازی حقوق در دوره هایی توانسته از تورم پیشی بگیرد، اما در بلندمدت، رشد تورم شکاف معیشتی را عمیق تر کرده است.

شمای کلی مشارکت کنندگان پیمایش

برای درک دقیق تر نیازهای بازنشستگان، ویژگی های شرکت کنندگان در پیمایش به شرح زیر است:

• سن: میانگین سنی ۶۳.۱۷ سال بوده و ۴۲.۵٪ در بازه سنی ۶۵ تا ۷۵ سال قرار داشتند.
• جنسیت: ۶۷ درصد مرد و ۳۲ درصد زن.
• تحصیلات: ۳۰ درصد دارای مدرک فوق لیسانس و ۲۵ درصد دارای دیپلم.
• وضعیت تأهل: ۸۸ درصد متأهل بودند.
• سابقه بازنشستگی: بیش از ۸۹ درصد در ۲۰ سال اول بازنشستگی خود قرار داشتند.

بررسی نیازهای بازنشستگان

در پژوهش انجام شده، نیازها و مطالبات بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری در شش شاخص اصلی شامل سلامت، نیازهای خانوادگی، معیشت، مسکن، خدمات رفاهی و تفریحی و نیازهای فرهنگی ‌اجتماعی دسته ‌بندی شد. بازنشستگان ابتدا اولویت هر شاخص را مشخص و سپس میزان دسترسی به آن را ارزیابی کردند. نتایج نشان داد که نیازهای خانوادگی با میانگین ۳.۹۸ از ۵ بالاترین اولویت را دارند، سپس معیشت با میانگین ۳.۸۹ و نیازهای فرهنگی‌ اجتماعی با میانگین ۳.۶۵ در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.

نیازهای خانوادگی

نیازهای خانوادگی بالاترین اولویت بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری است؛ ۶۸.۵ درصد این نیاز را بسیار مهم دانسته ‌اند. این نیازها شامل روابط مناسب با همسر و اعضای خانواده، منزلت و آرامش خانگی و نگرانی ‌های مرتبط با شغل، ازدواج، مسکن و تحصیلات فرزندان است. بیش از ۹۴ درصد به رابطه مناسب با همسر اولویت داده ‌اند. از نظر دسترسی، تنها ۹.۷ درصد وضعیت مطلوبی داشته و ۲۳.۲ درصد آن را نامطلوب ارزیابی کردند؛ کمترین دسترسی مربوط به نگرانی ‌های مرتبط با فرزندان مانند شغل، مسکن و ازدواج آن ‌ها بوده است.

نیازهای معیشت؛ دومین اولویت بازنشستگان

نیازهای معیشتی دومین اولویت بازنشستگان است که ۶۳.۲ درصد آن را بسیار مهم می ‌دانند. این نیازها شامل تامین مناسب غذای روزانه، پرداخت قبوض، حمل ‌و نقل ارزان و پس ‌انداز کافی می‌ باشد. تامین غذای مناسب با ۷۲ درصد بالاترین اولویت را دارد، ولی ۴۳.۶ درصد بازنشستگان دسترسی نامطلوب به آن را گزارش کرده ‌اند. پس‌ انداز مناسب با ۵۵.۳ درصد اهمیت در رتبه بعد قرار دارد که ۵۸.۹ درصد بازنشستگان دسترسی نامناسب به آن را اعلام کرده ‌اند. همچنین پرداخت قبوض و حمل ‌و نقل به ترتیب با ۲۹.۱ و ۳۶ درصد با مشکلات دسترسی روبرو هستند. در کل، دسترسی به نیازهای معیشتی برای بسیاری از بازنشستگان مطلوب نیست.

میزان دسترسی بازنشستگان به اولویت ها و مطالباتشان

بررسی ها حاکی از آن است که نیازهای مرتبط با مسائل فرهنگی و اجتماعی با میانگیـن 3.53 بیشترین دسترسی و نیازهای مرتبط با سلامت با میانگین 2.58 کمترین دسترسی در میان بازنشستگان را به خود اختصاص داده است.

نیازهای مرتبط با سلامت؛ کم دسترس ترین اولویت

سلامت یکی از نیازهای مهم بازنشستگان است و ۴۷.۴ از افراد درصد دسترسی نامطلوب به امکانات سلامت را گزارش کرده ‌اند. میانگین اولویت سلامت ۳.۱۹ و میانگین دسترسی ۲.۵۸ است که نشان‌ دهنده شکاف قابل توجه بین اهمیت و دسترسی است. سلامت عمومی بهترین دسترسی را دارد، اما نیازهای بیمه ‌ای کمترین دسترسی مطلوب را دارند. این فاصله نشان می ‌دهد که هرچند سلامت برای بازنشستگان مهم است، اما دسترسی به خدمات مرتبط کافی نیست.

مسکن؛ کم اولویت اما کم دسترس

نیاز مسکن به عنوان محیط زیستی خانواده، شامل تامین مسکن مناسب، تعویض، تعمیر و نوسازی می ‌شود. حدود ۹۰ درصد بازنشستگان مالک هستند و ۷ درصد وضعیت مسکن را نامطلوب می ‌دانند. دسترسی به مسکن با افزایش سن و تاهل بهتر می ‌شود و ساکنان شهرها وضعیت مطلوب ‌تری دارند. میانگین دسترسی به مسکن (۲.۶۲) بیشتر از میانگین نیازها (۲.۴۸) است. تامین مسکن مناسب دسترسی بهتری دارد، اما به دلیل فرسودگی خانه ‌ها و کاهش پس ‌انداز، مواردی چون تعمیر و نوسازی از کم ‌دسترس ‌ترین موارد محسوب می‌ شود.

برنامه ‌های پیشنهادی برای بهبود وضعیت

در مجموع می توان گفت به جز مسکن و توانبخشی که دسترسی ‌شان بیشتر است، سایر شاخص ‌ها شکاف قابل توجهی بین اولویت و دسترسی دارند، به ‌ویژه معیشت با شکاف ۱.۰۸ واحد. این نشان‌ دهنده کمبود دسترسی به نیازهای مهم بازنشستگان است و برای رفع این فاصله، برنامه ‌ریزی دقیق و هدفمند ضروری است. در ادامه متناسب با اهمیت هرکدام از شاخص ها و برای مرتفع ساختن فاصله میان هر اولویت و دسترسی پذیری آن، پیشنهاداتی برای برنامه ریزی دقیق تر در این زمینه مطرح می شوند:

معیشت و نیازهای خانوادگی

• تدوین برنامه گذار به بازنشستگی: با همکاری وزارتخانه های کلیدی، برنامه هایی برای آموزش مهارت های ارتباطی و مدیریت دوران بازنشستگی تدوین شود تا از اختلال در روابط خانوادگی جلوگیری گردد.
• حمایت های خرد و هدفمند: به جای افزایش های کلی حقوق که اثر آن با تورم خنثی می شود، حمایت های خرد و ماهانه (مانند کمک هزینه معیشتی یا کارت خرید) می تواند تأثیر ملموس تری بر زندگی بازنشستگان داشته باشد.

سلامت

• گسترش پوشش بیمه: سطح پوشش بیمه های تکمیلی برای داروها، خدمات درمانی و تجهیزات توانبخشی باید افزایش یابد.
• توجه به توانبخشی: با پیرتر شدن جمعیت بازنشستگان، نیاز به خدمات توانبخشی افزایش خواهد یافت. برنامه ریزی برای این حوزه از هم اکنون ضروری است.

مسکن

• تسهیلات نوسازی: ارائه تسهیلات کم بهره برای تعمیر و نوسازی مسکن بازنشستگان می تواند مشکل فرسودگی خانه ها را حل کند.
• حمایت از نسل جدید بازنشستگان: نسل جدید بازنشستگان با چالش های جدی تری در تهیه مسکن روبرو هستند. استفاده از ظرفیت های هلدینگ های ساختمانی وابسته به صندوق ها برای حل این مشکل توصیه می شود.

جمع‌بندی

بازنشستگی در ایران با چالش های عمیقی از جمله بحران جمعیتی و ناپایداری مالی صندوق ها روبروست. این پژوهش نشان داد که نیازهای خانوادگی و معیشتی در صدر اولویت های بازنشستگان قرار دارند، اما دسترسی به آن ها، به ویژه در حوزه های سلامت و معیشت، بسیار محدود است. این “شکاف” نیازمند اقدامات فوری و هوشمندانه است. راهکارهایی مانند حمایت های مالی هدفمند، گسترش پوشش بیمه ای و ارائه تسهیلات مسکن می تواند کیفیت زندگی این قشر ارزشمند را بهبود بخشیده و از بحران سالمندی در آینده پیشگیری کند.

این مطالعه در موسسه راهبردهای بازنشستگی صبا توسط کوثر قاسمی در سال 1403 انجام شده ‌است.