چالش ها و فرصت های نظام آموزشی در شرایط جنگ

نظام آموزش و پرورش، نقش حیاتی در شکل دهی به آینده جامعه دارد. این نظام باید توانمند باشد تا در مواجهه با چالش های ناشی از شرایط بحرانی، نه تنها به حفظ کیفیت آموزش بپردازد بلکه به عنوان موتور رشد و تحول اجتماعی عمل کند. شرایط جنگ و تهدید، اگرچه مخاطره آمیز هستند می توانند فرصتی برای بازاندیشی و بازسازی ساختارها و رویکردهای آموزشی باشند. شناسایی راهبردهای مناسب و ظرفیت های موجود، کلید پایداری و توسعه نظام آموزش در چنین شرایطی است که پیش نیاز تحقق تحول بنیادین و مؤثر خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

نظام آموزش و پرورش در شرایط جنگ و بحران با چالش های پیچیده ای مواجه است که نیازمند راهبردهای نوآورانه و تحول آفرین است. شناخت دقیق ظرفیت ها و موانع این نظام می تواند به طراحی سیاست های کارآمد کمک کند. این گزارش با هدف شناسایی راهبردهای تحول آفرین در شرایط جنگ و بحران تدوین شده است. محور اصلی گزارش بررسی ظرفیت ها، چالش ها و راهبردهای نظام آموزشی در مواجهه با تهدیدات و جنگ احتمالی و همچنین بهره گیری از این شرایط به عنوان فرصتی برای تحول بنیادین است. این گزارش تلاش دارد فضای تفکر نوآورانه برای تحول در نظام آموزش و پرورش در شرایط بحران ایجاد کند.

چالش های بنیادین و اولویت های راهبردی

این گزارش حاصل تحلیل کیفی مصاحبه های عمیق با 9 تن از صاحب نظران، مدیران ارشد و کارشناسان نظام آموزش و پرورش است. بر اساس تحلیل گفت وگوهای انجام شده، 7 چالش کلان و اولویت راهبردی مورد تاکید قرار دارد که چارچوبی تحلیلی برای مواجهه نظام آموزشی در شرایط بحران فراهم می کند. این چالش ها عبارتند از:

• فراموشی تجربیات جنگ: عدم ثبت و انتقال نظام مند تجربیات دوران دفاع مقدس و تکرار غفلت های تاریخی یکی از خطرات فرهنگی – تربیتی شرایط بحرانی است؛
• ضعف آموزش و پرورش در ایجاد هویت و همبستگی ملی: آموزش و پرورش به عنوان مهم ترین نهاد برای تقویت انسجام و هویت ملی تولید سرمایه اجتماعی و ترویج ارزش های اسلامی – ایرانی ضعف های جدی برای استفاده و فعال کردن این ظرفیت ها دارد؛
• عدم آمادگی برای جنگ های نوین: آمادگی سیستم آموزشی در چارچوب جنگ فیزیکی سنتی مانده است و فاقد ظرفیت لازم برای مواجهه با جنگ های ترکیبی، شناختی و سایبری است؛
• شکنندگی زیرساخت های دیجیتال: شبکه شاد و زیرساخت های آموزش مجازی با چالش های جدی مانند خلا سرورهای پشتیبان، آسیب پذیری در مقابل حملات سایبری و نبود اینترنت پایدار روبه رو هستند؛
• تمرکزگرایی ساختاری: تصمیم گیری های متمرکز واکنش سریع و انعطاف پذیر مدارس و استان ها در شرایط بحران را محدود کرده است؛
• کاستی در تاب آوری روانی – اجتماعی: دانش آموزان معلمان و خانواده ها نیازمند ظرفیت کافی برای مقابله با فشارها و تهدیدات روانی ناشی از جنگ هستند؛
• بحران هویت و فقدان افق نظری: فقدان یک تعریف روشن و ملی از «دولت – ملت ایران» و نقش مدرسه در تحقق آن به عنوان مشکل اساسی نظری نظام آموزشی مطرح شده است.

دوگانه های اختلافی در تحلیل فرصت ها و تهدیدها

در تحلیل وضعیت آموزش و پرورش در شرایط، جنگ یکی از ویژگی های بارز گفت وگوهای انجام شده، وجود تنش های مفهومی و استراتژیک در دیدگاه صاحب نظران است. برخلاف بخش هایی که همگرایی نظری و یا عملی مشهود بود، در برخی محورهای کلیدی دو رویکرد متضاد و متباین و گاه عمیق و مبنایی در تفسیر از جنگ، آمادگی نظام آموزشی و راه های پاسخگویی به بحران حضور داشتند. این تقابل می تواند بازتابی از پیچیدگی ذاتی تصمیم گیری در شرایط بحران باشد. در این بخش 5 محور اصلی که بیشترین اختلاف نظر را به همراه داشتند به صورت جفت های تقابلی ارائه می شوند:

جنگ فرصتی برای تحول یا زمینه ساز بحران؟

دیدگاه های این محور عبارتند از:

• دیدگاه اول: شرایط جنگ می تواند به عنوان فرصتی استراتژیک برای اجرای تغییرات ساختاری و محتوایی مورد نیاز نظام آموزشی عمل کند؛ تغییراتی که در شرایط عادی با مقاومت های بروکراتیک و ساختاری مواجه می شوند؛
• دیدگاه دوم: شرایط جنگ برای سیستم فعلی نظام آموزشی که از نظر مادی و معنوی ضعیف است، فرصتی فراهم نمی کند. این سیستم «شوق تغییر» ندارد و جنگ تنها بحران ها را عمیق تر می کند.

تغییرات ساختاری ضرورت یا خطر در شرایط بحران؟

دیدگاه های این محور عبارتند از:

• دیدگاه اول: باید از شرایط بحران برای ادغام معاونت ها، حذف نهادهای موازی و چابک سازی ساختار استفاده کرد؛
• دیدگاه دوم: در فضای جنگی نباید دست به تغییرات ساختاری بزرگ زد، زیرا نظام آموزشی به «آرامش» نیاز دارد. راه حل ایجاد «قرارگاه عملیاتی» موقت و فرادستی است.

اولویت برنامه درسی تقویت هویت یا بازتعریف افق نظری؟

دیدگاه های این محور عبارتند از:

• دیدگاه اول: در شرایط جنگ اولویت باید با تقویت هویت ملی – مذهبی، دشمن شناسی و تاب آوری در محتوای درسی باشد؛
• دیدگاه دوم: مشکل اصلی فقدان «افق نظری» است. بدون پاسخ به «کارکرد مدرسه در ایران ۱۴۰۴»، تغییرات محتوایی فقط کارهای جزئی و بی اثر است.

آینده جنگ: کوتاه مدت یا طولانی مدت؟

دیدگاه های این محور عبارتند از:

• دیدگاه اول: جنگ به زودی به پایان خواهد رسید؛ بنابراین باید بر روی بازسازی و استمرار آموزش با حضور فیزیکی تمرکز کرد؛
• دیدگاه دوم: جنگ احتمالاً طولانی تر خواهد بود و نیازمند طراحی سناریوهای چندلایه برای تداوم آموزش در شرایطی مانند قطع برق، اختلال در زیرساخت های فیزیکی و تهدیدات سایبری است.

بودجه و منابع کفایت یا نحوه تخصیص؟

دیدگاه های این محور عبارتند از:

• دیدگاه اول: سهم آموزش و پرورش از بودجه عمومی کشور بسیار پایین است و نیازمند هدفمندسازی و ساده سازی فرایندهای تخصیص منابع است؛
• دیدگاه دوم: مسئله اصلی نحوه تخصیص منابع است نه صرفا میزان آن. تفویض اختیارات به سطوح پایین تر (استان، شهر، مدرسه) می تواند به بهینه سازی مصرف منابع در شرایط بحران کمک کند.

راهبردها و راهکارهای مواجهه در شرایط بحران

در پاسخ به چالش های بنیادین و اختلاف نظرهای شناسایی شده و بر اساس دیدگاه های صاحب نظران مصاحبه شده مجموعه ای از راهبردهای کلان و راهکارهای عملیاتی گردآوری شده است. رویکرد کلی این بخش ترکیبی از ایده های تحولی و انعطاف پذیری عملیاتی است.

راهکارهای ارائه شده در دو سطح بلندمدت – سیاستی و کوتاه مدت – اجرایی طبقه بندی شده اند. راهبردهای کلان بر بازتعریف نقش آموزش و پرورش به عنوان یک نهاد حاکمیتی، تدوین افق نظری ملی و ایجاد سازوکارهای هماهنگی بین بخشی تمرکز دارند. در مقابل راهکارهای اجرایی، به ابزارهای فوری و کاربردی از جمله تقویت زیرساخت های آموزش غیر حضوری تفویض اختیار به مدارس و طراحی پروتکل های سه سطحی آموزش می پردازند تا در هر شرایطی مدرسه بتواند نقش خود را ایفا کند.

راهبردهای کلان و بلندمدت

برخی از این راهبردها عبارتند از:

• بازتعریف فلسفه وجودی مدرسه: تدوین سند «افق مدرسه ایرانی» مبتنی بر تئوری «دولت – ملت ایران» و الزامات فرهنگی – تربیتی آن؛
• حاکمیتی کردن آموزش و پرورش: یک ستاد یا قرارگاه جامع جنگ۔ شناختی برای هماهنگی بین ساحت های آموزشی، فرهنگی، امنیتی و رسانه ای، با حضور نمایندگان چندجانبه ایجاد و تقویت شود. نهادهای مختلف در تصمیم گیری های کلان سهیم می شوند؛
• تدوین سند «آموزش در بحران»: طراحی یک برنامه جامع و منعطف ملی برای تداوم آموزش در شرایط مختلف بحرانی (جنگ، بیماری، بلایای طبیعی و…)؛
• تحول در تربیت معلم: در ماموریت ساختار و برنامه درسی دانشگاه فرهنگیان با محوریت «تربیت معلم چند ساحتی» بازنگری اساسی صورت گیرد؛
• دولت-ملت، آموزش و ماموریت های تربیتی در بحران: تعریفی روشن از دولت – ملت و جایگاه آموزش و پرورش در آن با نگاه به مسئله ملی و امنیتی صورت گیرد. افق های بلندمدت تربیتی و ماموریت های آموزشی در شرایط بحرانی تعیین شود.

راهکارهای عملیاتی و کوتاه مدت

برخی از این راهکارها عبارتند از:

• تشکیل «قرارگاه عملیاتی آموزش در بحران» در وزارت آموزش و پرورش: ستادی چابک با اختیارات ویژه برای مدیریت وضعیت جنگی مستقل از ساختار بروکراتیک فعلى ایجاد شود؛
• تاسیس «کانال رادیو – تلویزیونی آموزش غیر حضوری»: یک بستر مقاوم و فراگیر برای تداوم آموزش در صورت قطعی اینترنت ایجاد شود؛
• تهیه و توزیع «بسته های آموزشی خودآموز»: برای دانش آموزانی که به هیچ بستر دیجیتالی دسترسی ندارند و یا شرایطی که اینترنت هم قطع شود (در وضعیت بحرانی) بسته های آموزشی خودآموز تهیه شود؛
• تفویض اختیار به مدیران مدارس: «آیین نامه مدیریت مدرسه در شرایط اضطرار» ابلاغ و اختیارات مالی، اداری و آموزشی به مدیران اعطا شود؛
• اجرای دوره های فشرده «روان شناسی بحران» و «تاب آوری»: دوره های فشرده «روان شناسی بحران» و «تاب آوری» برای معلمان و مدیران اجرا شود؛
• راه اندازی «سامانه ارزشیابی غیر حضوری مقاوم»: روش های نوین و مطمئن برای سنجش یادگیری در شرایط تعطیلی مدارس طراحی شود.

به طور کلی باید بیان داشت وضعیت جنگی در ایران با وجود پیچیدگی ها فرصتی برای بازنگری عمیق در آموزش فراهم می کند؛ اما تحقق آن نیازمند استراتژی های روشن، بازتعریف نقش ها و منابع پایدار است. همسویی سیاست های کلان با نیازهای مدرسه و معلم در بحران ضروری است. برنامه های تربیتی حضوری، تاب آوری فرهنگی-اجتماعی و سیستم های آموزشی پایدار باید در اولویت باشند. اجرای آیین نامه های مدیریت مدرسه در جنگ، آموزش غیرحضوری و تقویت زیرساخت ها به حفظ کیفیت آموزش کمک می کند. همچنین باید از تغییرات سریع و سیاسی شدن آموزش پرهیز و انطباق پایدار با واقعیت ها مد نظر قرار گیرد.

جمع بندی

نظام آموزش و پرورش در شرایط جنگ با چالش های متعددی از جمله ضعف هویت ملی، شکنندگی زیرساخت ها و تمرکزگرایی روبروست که نیازمند راهبردهای نوآورانه است. این پژوهش با تحلیل مصاحبه های کارشناسان، بر شناسایی اختلاف دیدگاه ها پیرامون فرصت یا تهدید جنگ، تاکید داشت. به این منظور بازتعریف فلسفه مدرسه و تدوین سیاست های جامع آموزش در بحران ضروری است. راهکارهای بلندمدت شامل حاکمیتی کردن آموزش و پرورش و تربیت معلمان چندساحتی است. در کوتاه مدت نیز تشکیل قرارگاه عملیاتی، تقویت آموزش غیرحضوری و تفویض اختیار به مدارس پیشنهاد می شود. همسویی سیاست ها با نیازهای عملی، تاب آوری فرهنگی-اجتماعی و طراحی سیستم های پایدار آموزشی کلید حفظ کیفیت و تداوم آموزش در شرایط بحرانی است.

این مطالعه در موسسه مطالعات راهبردی تعلیم و تربیت برهان توسط مهدی رضایی در سال 1404 انجام شده است.