بررسی وضعیت خانه مسافر در صنعت گردشگری ایران

خانه مسافر به عنوان تاسیسات گردشگری همچون هتل و مسافرخانه رسمیت یافته است. بر این اساس وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی متولی اصلی ساماندهی و مدیریت خانه مسافرهاست. امروزه با رشد و توسعه فناوری اطلاعات، خدمات اجاره خانه مسافر در بستر سایت های اجاره خانه توسعه پیدا کرده است. فعالیت این سایت ها در کنار مزایای فراوانی که دارند باعث چالش هایی در زمینه مسائل فرهنگی و امنیتی، اقتصادی، تعیین متولی و مجوزدهی آن ها شده است. وزارت میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی می تواند با سیاستگذاری صحیح باعث سهولت در ایجاد کسب وکارهای مرتبط با گردشگری شود. همچنین استفاده هتل ها و سایر اقامتگاه های عمومی از این سایت ها می تواند در درامدزایی آن ها کمک کند.

کلیدواژه: خانه مسافر، صنعت اقامت، گردشگری داخلی، سایت.

ضرورت و اهداف پژوهش

با توجه به کمبود زیرساخت های اقامتی کشور در حوزه گردشگری (طبق گزارش رقابت پذیری جهانی از میان 136 کشور، ایران در رتبه 113 ام قرار دارد.) و هزینه بالای تاسیس هتل (از 70 تا 500 میلیارد تومان)، ساماندهی و مدیریت مطلوب خانه های مسافری امری ضروری است. استفاده از هتل با توجه به هزینه بالای آن برای همه اقشار جامعه امکان پذیر نیست. از طرف دیگر سالیان متمادی، اجاره خانه های مسافر توسط دلالان در اطراف شهرها و روستا صورت می گرفت که به بروز مشکلاتی در زمینه امنیت ملی و محلی، فسادهای اخلاقی و ارتکاب جرائم گوناگون منجر می شد. با رشد و توسعه فناوری، استفاده از سایت ها و استارتاپ ها، می توان در جهت توسعه این صنعت گام برداشت.

خانه مسافر

وجود 300 هزار خانه مسافر در سراسر کشور ظرفیت پنهان و چشمگیری است که می توان با ساماندهی درست آن ها در زمینه شکوفایی صنعت گردشگری گام برداشت. تمامی کشورهای دنیا متناسب با شرایط خود و با بسترسازی مناسب با استفاده از فناوری، هزینه مبادله میان تامین کنندگان و دریافت کنندگان خدمات اقامتی را کاهش داده اند و به رونق این صنعت پرداخته اند. استفاده از این ظرفیت مردمی در ایران با چالش هایی روبه رو است که دلیل عمده آن می تواند تعارض به منافع ذی نفعان و عدم دخالت موثر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی باشد. بازیگران اصلی در موضوع خانه مسافر شامل مسافر، خانه مسافر و سایت های اجاره دهنده می شود. مهم ترین فعالیت سایت های اجاره خانه مسافر اجاره خانه مسافر و ثبت خانه های اجاره ای است.

عملکرد وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از جهت مداخله و ورود موثر وزارت مذکور به حل مسئله از دو بعد قابل بررسی است:

• بعد اول

تدوین دستورالعمل صدور مجوز برای فعالیت خانه مسافرها. از طریق تدوین یک دستورالعمل شرایط و ضوابط لازم برای صدور مجوز به خانه های قابل اجاره ارائه شده است و صاحبان خانه ها برای اینکه بتوانند خانه های خود را اجاره دهند باید با رعایت ضوابط این دستورالعمل به کسب مجوز فعالیت از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی جهت اجاره خانه خود اقدام نمایند.

• بعد دوم

اجرای این دستورالعمل با مدیریت شرکت مادر تخصصی ایرانگردی و جهانگردی بوده است که هم از توانمندی و امکان اجرایی کافی برای این امر برخوردار نبوده و هم ورود این شرکت به این موضوع از نظر قانونی دارای ابهام و اشکال است.

عدم تعریف سازوکار مناسب و صحیح برای مداخله موثر و راهگشا در جهت ساماندهی خانه مسافرها، مهمترین مسئله موجود در بخش اقامت گردشگری در کشور است.

مجوزهای فعالیت سایت های اجاره خانه مسافر در فضای مجازی

• مجوز بند «ب»

با اعطای بند «ب» مجوز برنامه ریزی، سازماندهی، اجرا و نظارت یک برنامه سفر در قالب پکیج تور یا بسته سفر صادر می شود، متولی این مجوز وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است.

• مجوز نماد اعتماد الکترونیکی کسب وکارهای اینترنتی

با اعطای نماد اعتماد الکترونیکی هویت صاحب و محل فعالیت کسب وکارهای اینترنتی احراز می شود، متولی این مجوز وزارت صنعت، معدن و تجارت است.

• مجوز شامد

با اعطای مجوز شامد محتوای سایت، اطلاعات هویتی صاحب وبسایت تایید می شود، متولی این مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است.

سایت ها و اپلیکیشن های فعال

• AirBnB.com
• HomeAway.com
• onefinestay.com
• Homestay.com
• Flipkey.com
• 9flats.com
• Wimdu.com
• Roomorama.com
• stayz.com

استفاده از ظرفیت های سایت های اجاره خانه مسافر

کمبود زیر ساخت های اقامتی از یک طرف و هزینه و زمان بر بودن ایجاد و تاسیس آن ها از طرف دیگر باعث شده است که بستری فراهم شود تا فعالیتی که به طور سنتی و در سالیان متمادی در شهرهای گردشگر پذیر کشور وجود داشت، جنبه شفاف تر و رسمی تری پیدا کرده و در قالب سایت های اجاره مکان اقامتی یا همان خانه مسافر ظهور یابند. ازجمله مهم ترین مزیت های این سایت ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• عرضه اتاق های ارزان قیمت برای قشر متوسط و پایین جامعه
• گردش مالی اقامتگاه های اجارهای
• تامین امنیت کشور و مسافران
• افزایش درآمدهای عمومی دولت
• اشتغال زایی و درآمدزایی مناطق نوظهور
• ارائه خدمات اقامتی در ایام پرتراکم سفر
• پایین آمدن هزینه اجاره هتل ها
• ذی نفع شدن زنجیره تامین صنعت گردشگری

ذی نفعان مرتبط با فعالیت خانه مسافر

در ارتباط با فعالیت های خانه مسافر ذی نفعان متفاوت و متنوعی وجود دارند که براساس میزان تاثیرگذاری آن ها به دو دسته ذی نفعان اولیه و ذی نفعان ثانویه دسته بندی می شوند.

ذی نفعان اولیه (اصلی)

• وزارت میراث فرهنگی و گردشگری
• پلیس نظارت بر اماکن عمومی
• جامعه هتل داران
• مسافران و گردشگران
• صاحبان خانه مسافرها
• سایت های اجاره اتاق و خانه مسافر

ذی نفعان ثانویه

• سازمان امور مالیاتی
• شهرداری ها
• وزارت نیرو
• اتحادیه مشاوران املاک

چالش های ذی نفعان مرتبط برای فعالیت خانه مسافر

• فعالیت سایت های اجاره خانه مسافر منجر به جذب مسافران به سمت اجاره خانه مسافر می شود و این امر می تواند سرمایه گذاری در بحث هتل داری را به خطر بیندازد.
• تامین مکانی ایمن، باکیفیت و قیمت مناسب برای همه اقشار
• رسمی شدن خانه های اجاره ای و ثبت مشخصات در این سایت ها موجب ایجاد فرایندهای دست وپاگیر جهت دریافت مجوز فعالیت و ورود دستگاه های مختلف دولتی به کسب وکار آن ها خواهد شد.
• از آنجا که سایت های اجاره خانه مسافر بیشتر در فضای استارتاپی قرار دارند، چالشی که با آن مواجه هستند، تامین مالی و سرمایه گذاری است. همچنین عدم اعتماد و آگاهی سرمایه گذاران بخش خصوصی نسبت به فضای کسب وکارهای اینترنتی باعث عدم اطمینان و اعتماد سرمایه گذاران در این زمینه می شود.
• چالش های مربوط به اخذ مجوز

راهکارهای پیشنهادی متناسب با دغدغه ذی نفعان

• تدابیر و برنامه ریزی های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی باید در جهتی باشد که جامعه ایرانی با افزایش مسافرت و گردشگری بتواند هم به نشاط اجتماعی دست یابد و هم زمینه پیشرفت کسب وکارهای این حوزه را فراهم نماید.
• در بستر سایت و اپلیکشین های ارائه دهنده این خدمت می تواند تمام اطلاعات خانه های مسافر و صاحبان آن ها و مسافران از قبیل مشخصات هویتی تا آدرس و… در اختیار پلیس نظارت بر اماکن عمومی قرار بگیرد تا از این طریق بتواند به وظایفی که قانون برای ایشان تعیین نموده، عمل نماید.
• در جهت کاهش دغدغه های هتلداران در مورد درآمد زایی پیشنهاد می شود که هتل ها و سایر اقامتگاه های عمومی نیز از ظرفیت ایجاد شده توسط این اپلیکیشن ها استفاده نمایند و اتاق ها و ظرفیت های خالی اقامتی خود را در این سایت ها قرار دهند.
• ایجاد بستر مناسب برای اجاره مکان اقامتی ایمن، ارزان و باکیفیت اصلی ترین هدف این فرایند است. یکی از اصلی ترین ناظران برای خدمات ارائه شده به گردشگران خود مسافرانی هستند که در این اماکن اقامت می کنند و در بلند مدت درجه بندی و رتبه بندی این اماکن نیز براساس کسب نظر از گردشگران صورت خواهد گرفت.
• وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دستور العملی را برای صدور مجوز فعالیت شرکت های خدمات اقامتی تدوین نماید که متفاوت از مجوز بند «ب» باشد.

جمع بندی

مسئله مکان اقامتی برای اسکان مسافران یکی از مهم ترین دغدغه های توسعه گردشگری داخلی محسوب می شود و در راستای این امر هر یک از ذی نفعان مسئله از زاویه خود به آن نگاه می کنند. لکن جمع بندی نظرات ذی نفعان باید در جهتی باشد که عامه مردم از خدمات سفر و گردشگری در کشور منتفع گردند و حاصل جمع تفاهم و راهکار نهایی، ایجاد بستری برای سفر و گردش راحت تر آحاد ملت باشد.

این مطالعه با همکاری شهاب طلایی شکری و مصطفی عامره در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در سال 1399 انجام شده است.