بررسی موانع توسعه گاز طبیعی فشرده در حمل و نقل کشور

از اوایل دهه 8۰ با توجه به افزایش تولید گاز و توسعه شبکه گازرسانی کشور، افزایش امنیت عرضه سوخت در خودروهای سبک و کاهش وابستگی به بنزین و همچنین به دلیل پاک تر بودن سوخت سی.ان.جی، توسعه این صنعت در دستور کار کشور قرار گرفت. شورای عالی انرژی در سند «تأمین انرژی بخش حمل ونقل کشور تا افق 1420» به تمرکز سیاست های دولت بر توسعه گاز طبیعی فشرده تأکید کرده است. در این سند پیش بینی شده تا سال ۱۴۲۰ مصرف سی.ان.جی از حدود ۲۱ میلیون مترمکعب در روز به 2/53 میلیون مترمکعب در روز برسد. گزارش حاضر به بررسی مسائل و چالش های صنعت سی.ان.جی و توسعه آن در ایران می پردازد.

کلیدواژه: گاز طبیعی، سی.ان.جی، بنزین

ضرورت و اهداف پژوهش

از سال ها پیش دو سوخت بنزین و گازوئیل در وسایل نقلیه سراسر دنیا مورداستفاده قرار گرفته است. بااین وجود، گرایش عمده ای به منظور جایگزینی انواع سوخت در سیاست کشورهای مختلف به دلیل بی ثباتی قیمت نفت، بالا بودن قیمت بنزین و گازوئیل، مصرف رو به رشد و آلودگی ناشی از این سوخت ها وجود داشته است. تنوع بخشی به سبد سوخت مصرفی یکی از راه های تأمین امنیت عرضه سوخت خودروهاست که اتکا به سوختی خاص در بخش حمل ونقل را از بین می برد. ازاین رو هر کشور متناسب با مزیت های نسبی خود، سبد سوختی مطمئن خود را طراحی می کند. در جمهوری اسلامی ایران نیز انتخاب سی.ان.جی به عنوان سوخت جانشین بنزین به دلیل وجود ذخایر عظیم گاز طبیعی، ارزان بودن سی.ان.جی نسبت به دیگر فرآورده های نفتی و گستردگی شبکه گازرسانی توجیه پذیر شده است. از همین رو طی دو دهه اخیر توسعه این صنعت برای مهار رشد بی رویه مصرف بنزین و کاهش واردات آن در دستور کار قرار گرفته است.

به رغم تأکیدات اسناد بالادستی روند تولید (و تبدیل) خودروهای گازسوز و تقاضای سی.ان.جی با وضعیت مورد انتظار فاصله دارد؛ به طوری که اقدامات دولت ها در حدود یک دهه اخیر با توجه به منابع گازی و نیاز به تنوع بخشی سبد سوخت حمل ونقل سبک کشور منجر به رشد تقاضای سی.ان.جی نشده است. توسعه صنعت سی.ان.جی تنها در مقاطعی که کشور درزمینه تأمین بنزین با چالش مواجه بود یا قیمت آن به طور جهشی افزایش یافته بود (آن هم به صورت بخشی) موردتوجه قرار گرفته است. به همین منظور در این گزارش به بررسی تحلیل وضعیت فعلی و آسیب شناسی صنعت سی.ان.جی پرداخته شده است.

 تحلیل مصرف و آسیب شناسی توسعه سی.ان.جی

توسعه صنعت سی.ان.جی در دو دهه اخیر افت وخیزهای فراوانی داشته، به طوری که این صنعت در دهه 80 توسعه جدی یافت. در این سال ها تقاضای بنزین رشد فراوانی داشت. از همین رو برای مهار رشد بی رویه مصرف بنزین دو سیاست اثرگذار اتخاذ شد. سیاست اول راه اندازی سامانه هوشمند سوخت و الزامی شدن استفاده از کارت سوخت در جایگاه های عرضه بنزین و سیاست دوم اجرای گام اول قانون هدفمندی یارانه ها بود. عامل بسیار مهم توسعه صنعت سی.ان.جی در کشور، میزان تولید و تبدیل خودروهای گازسوز است. در سال های ابتدایی توسعه سی.ان.جی و با افزایش سریع خودروهای گازسوز، مصرف نیز به سرعت رشد کرد و در سال ۱۳۹۱ به حدود ۱۹ میلیون مترمکعب در روز رسید. در دهه منتهی به سال ۱۴۰۰، علی رغم افزایش تعداد خودروهای گازسوز، مصرف گاز فشرده افزایش نیافته است که این موضوع نشانگر کاهش رغبت صاحبان خودروهای گازسوز به مصرف سی.ان.جی و درنتیجه افول تقاضای خرید و تبدیل کارگاهی خودروهای گازسوز بوده که به تبع کاهش تولید خودروهای پایه گازسوز و تبدیل کارگاهی را به همراه داشته است. مهم ترین عامل در تعلیق توسعه سی.ان.جی، چرخه معیوب اقتصاد این صنعت بوده است. کاهش فاصله قیمتی سی.ان.جی و بنزین موجب کاهش صرفه اقتصادی مصرف سی.ان.جی و درنتیجه کاهش تقاضای مصرف کننده برای استفاده از این سوخت شده است. همچنین نامتناسب بودن افزایش قیمت خودروی گازسوز نسبت به هزینه تولید آن، موجب کاهش انگیزه خودروسازان برای عرضه خودروهای گازسوز شده است. اهم دلایل کاهش رغبت به خرید خودروهای گازسوز، موارد زیر بوده است:

• عدم وجود سیاست های کارآمد قیمتی به منظور افزایش رغبت مصرف کنندگان سی.ان.جی باوجود تورم های بالا و نیز عدم توسعه کافی با جانمایی مناسب جایگاه های سی.ان.جی
• مشکلات فنی و استهلاک زیادتر خودروهای گازسوز
• پیمایش کمتر خودروهای گازسوز با سوخت سی.ان.جی و اشغال فضای صندوق عقب

همچنین ازجمله مهم ترین چالش های سمت عرضه نیز می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خاص و گران بودن برخی از قطعات خودروهای گازسوز
• عدم افزایش قیمت خودرو گازسوز متناسب با هزینه تولید خودرو.

 از طرفی در حال حاضر جایگاه داری سی.ان.جی با توجه به هزینه بالای زمین در کلان شهرها، دارای صرفه اقتصادی نبوده و دسترسی به این حامل سوخت را برای مصرف کنندگان با مشکل مواجه کرده به گونه ای که تعداد جایگاه های سی.ان.جی برای هر ۱۰۰۰ خودرو در ایران 0.67 است؛ درحالی که این شاخص بایستی حداقل برابر یک باشد. در کنار عامل اقتصادی، برخی ویژگی های خودروهای گازسوز ازجمله پیمایش محدود، کاهش بازدهی موتور خودروهای تبدیلی و اشغال فضای صندوق عقب خودروها نیز از منظر رفتاری موجب کاهش اقبال مصرف کنندگان به مصرف سی.ان.جی شده است. شایان ذکر است توسعه صنعت سی.ان.جی علاوه بر اصلاح اقتصاد این صنعت، منوط به تعیین راهبرد کلان کشور در سبد سوخت مصرفی خودروهای سبک (بنزین، سی.ان.جی و گاز مایع و…) و همچنین راهبرد کشور به منظور جبران تراز منفی گاز در زمستان است.

ارائه پیشنهادات به منظور توسعه استفاده از گاز طبیعی

درنهایت پیشنهادهای زیر برای توسعه استفاده از گاز طبیعی فشرده در دو افق کوتاه مدت و بلندمدت ارائه می شود:

در افق کوتاه مدت و میان مدت

• توسعه جایگاه های کوچک مقیاس با اعطای وام کم بهره و پرداخت مابه التفاوت سود بانکی؛
• واگذاری اراضی دولت با مجوز ارائه خدمات مرتبط به خصوص در کلان شهرها جهت احداث جایگاه های سی.ان.جی؛
• اصلاح کارمزد جایگاه متناسب با هزینه های مختلف ازجمله هزینه زمین؛
• تعیین مشوق به خودروسازان ازجمله کاهش و اصلاح مالیات و عوارض قانونی تولیدات خودروهای گازسوز.

در افق بلندمدت

• اصلاح قیمت بنزین و سی.ان.جی با رعایت فاصله قیمتی معنادار این دو سوخت؛
• اصلاح ساختار تنظیم گری برای هماهنگی متولیان صنعت سی.ان.جی؛
• توسعه طراحی و تولید موتورهای پایه گازسوز در داخل کشور با مدل مشارکت دولت و بخش خصوصی و تقسیم منابع درآمدی حاصل از سوخت صرفه جویی شده.

جمع بندی

در جمهوری اسلامی ایران انتخاب سی.ان.جی به عنوان سوخت جانشین بنزین به دلیل وجود ذخایر عظیم گاز طبیعی، ارزان بودن سی.ان.جی نسبت به دیگر فرآورده های نفتی و گستردگی شبکه گازرسانی توجیه پذیر شده است. این در حالی است که کاهش فاصله قیمتی سی.ان.جی و بنزین، عدم افزایش قیمت خودرو گازسوز متناسب با هزینه تولید خودرو و همچنین افزایش ناکافی نرخ کارمزد جایگاه های سی.ان.جی متناسب با هزینه ها (ازجمله قیمت زمین) سبب ایجاد چرخه معیوب اقتصادی در صنعت سی.ان.جی شده است. چرخه معیوب اقتصادی این صنعت به همراه ناهماهنگی بین دستگاه های اجرایی مرتبط، ازجمله مهم ترین عوامل در توقف توسعه این صنعت بوده است. مجموع عوامل ذکرشده، منجر به تعداد کم جایگاه ها به نسبت خودروهای گازسوز، عدم تناسب پراکندگی جایگاه ها با نقاط تمرکز تقاضا، تولید پایین خودروهای پایه گازسوز و کاهش صرفه اقتصادی مصرف سی.ان.جی نسبت به بنزین شده است؛ بنابراین با توجه به چالش های فراوان پیش روی این صنعت، توسعه آن نیازمند برنامه ریزی آینده نگرانه با رویکردی جامع و به هم پیوسته متناسب با اقتضائات کشور است که در گزارش حاضر بدان اشاره شده است.

 این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط صادق رحیمی نژاد، مهدخت متین و مصطفی سعیدی در سال 1400 انجام شده است.