احصای نظام مسائل پرورش آبزیان آب شیرین کشور
تحلیل چالش ها و راهکارهای توسعه صنعت آبزی پروری در ایران: از ظرفیت های موجود تا دستیابی به خودکفایی
صنعت پرورش آبزیان یکی از حوزه های حیاتی اقتصادی و غذایی در ایران به شمار می رود که با تولید و توسعه منابع آبزی، نقش مهمی در تامین پروتئین و امنیت غذایی جامعه ایفا می کند. با توجه به ویژگی های جغرافیایی و آب و هوایی کشور، فرصت های بسیاری برای پرورش آبزیان در دریاها و آب های شیرین وجود دارد. اگرچه چالش هایی در زمینه آمار و اطلاعات، تجارت و کیفیت تولید وجود دارد، اما راهکارهای نوآورانه و توسعه پایدار می توانند به تقویت این صنعت و افزایش سهم ایران در بازارهای جهانی کمک کنند. به همین دلیل، توجه به این صنعت از سوی مسئولان و کارشناسان ضروری است.
ضرورت و اهداف پژوهش
صنعت آبزی (شیلات) در ایران به عنوان یکی از صنایع کلیدی برای تامین پروتئین و غذا محسوب می شود و شامل صید، پرورش و فراوری آبزیان است. سرانه مصرف آبزیان در ایران با توجه به آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، 12 کیلوگرم برآورد شده که کمتر از میانگین جهانی 20 کیلوگرم است. تولید آبزیان در ایران در سال 1400 به حدود 1.26 میلیون تن رسیده است که در جایگاه 21ام جهان قرار داشته است. اختلاف آماری بین سازمان های مختلف موجب تصمیم گیری ناکارآمد در صنعت می شود. تجارت جهانی آبزیان در سال 2018، بالغ بر 100 میلیارد دلار بود ولی ایران در این بازار نقش کمرنگی دارد.
پرورش آبزیان بیشتر بر روی ماهیان آب شیرین متمرکز است و روش های نوین مانند اکواپونیک و سیستم های مداربسته در حال توسعه است. تاسیس دفتر آبزیان آب شیرین در وزارت جهاد کشاورزی نشان دهنده اهمیت این حوزه است. از همین رو این مطالعه، به بررسی زنجیره تامین آبزیان کشور با تمرکز بر نهاده های تولید و تولید مورد تحلیل جامع قرار گرفته و گلوگاه های اساسی آن ها شناسایی شده است. همچنین راهکارهایی برای رفع مسائل موجود پیشنهاد شده است.
عوامل موثر بر رسیدن به خودکفایی تولید آبزیان
امنیت غذایی در سطح کلان به ضریب خودکفایی در تامین محصولات پروتئینی وابسته است که در این راستا، آبزیان نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند. ایران با برخورداری از منابع آبی غنی و اقلیم های متنوع، ظرفیت بالایی برای توسعه صنعت آبزی پروری، به ویژه در پرورش ماهیان آب شیرین و شور دارد. در سال های اخیر، تلاش های متعددی برای افزایش تولید و خودکفایی در محصولات مرتبط با آبزیان انجام شده است؛ اما با وجود پیشرفت های حاصل شده، چالش هایی نیز وجود دارد که شامل کمبود آب، وابستگی به واردات نهاده ها و تجهیزات و نوسانات قیمت محصولات شیلاتی است.
زنجیره تامین غذا که شامل تامین نهاده ها، تولید، فرآوری، ذخیره سازی و توزیع است، در این صنعت بسیار مهم است. همچنین، مدیریت صحیح تلفات و پسماندها و رعایت اصول بهداشتی و استانداردها در مراحل مختلف این زنجیره، از موارد کلیدی است که به ارتقای کیفیت و سلامت محصولات آبزی می انجامد. با توجه به این چالش ها و فرصت ها، توجه به توسعه پایدار این صنعت برای تامین امنیت غذایی کشور ضروری است.
حلقه نهاده های تولید آبزیان
این بخش به بررسی حلقه نهاده های تولید آبزیان و چالش های خودکفایی در این صنعت پرداخته است:
- آب: کیفیت و کمیت منابع آبی برای رشد آبزیان حیاتی است و چالش هایی شامل کمبود آب شیرین و تغییرات اقلیمی در مورد آن وجود دارد که نیاز به مدیریت پایدار دارد؛
- منابع ژنتیکی: انتخاب گونه ها و نژادهای مناسب برای اصلاح و پرورش تاثیر زیادی بر بازدهی و سلامت آبزیان دارد؛
- غذا و مکمل: خوراک آبزیان عمدتا شامل پروتئین های گیاهی و حیوانی و مواد معدنی است و بازار جهانی با افزایش تقاضا در حال رشد است، اما هزینه ها و مسائل زیست محیطی محدودیت هایی ایجاد می کند؛
- دارو و واکسن: برای مدیریت سلامت آبزیان ضروری هستند و بازار آن ها در حال رشد است، ولی وابستگی به واردات در ایران چالش زا است؛
- تجهیزات آبزی پروری: کیفیت تجهیزات تاثیر زیادی بر بهره وری و سلامت آبزیان دارد و استفاده از فناوری های نوین مانند هوش مصنوعی در حال افزایش است، در حالی که تحریم ها و نوسانات ارزی چالش هایی را برای ایران ایجاد کرده است؛
- فضای پرورش: انتخاب نوع فضای پرورش اعم از استخرهای خاکی، حوضچه های بتنی و سیستم های مداربسته به نوع گونه و شرایط محیطی وابسته است و هرکدام مزایا و معایب خاص خود را دارند.
- مصرف: زنجیره تامین غذا که شامل تامین نهاده ها، تولید، فرآوری، ذخیره سازی و توزیع است، در این صنعت بسیار مهم است. همچنین، مدیریت صحیح تلفات و پسماندها و رعایت اصول بهداشتی و استانداردها در مراحل مختلف این زنجیره، از موارد کلیدی است که به ارتقای کیفیت و سلامت محصولات آبزی می انجامد. با توجه به این چالش ها و فرصت ها، توجه به توسعه پایدار این صنعت برای تامین امنیت غذایی کشور ضروری است.
این عوامل به طور کلی نشان دهنده پیچیدگی های موجود در زنجیره تامین تولیدات آبزیان و نیاز به توجه ویژه به چالش های مطرح شده است.
حلقه تولید در پرورش آبزیان آب شیرین
تولید آبزیان یکی از اصلی ترین حلقه های زنجیره تامین غذایی و پروتئینی است که شامل پرورش ماهی، میگو و جلبک در شرایط کنترل شده است. در سال 2022، تولید جهانی آبزیان به 130 میلیون تن رسید که سهم قابل توجهی از آن (59.1 میلیون تن) به آب های شیرین اختصاص دارد. نکته مهم اینکه 91 درصد تولید جهانی آبزیان پرورشی متعلق به قاره آسیا است و در این میان، چین با اختلاف قابل توجهی، رتبه اول جهان را در پرورش انواع آبزیان دارد. در ایران، مجموع تولید آبزیان پرورشی حدود 640 هزار تن برآورد می شود که قزل آلای رنگین کمان با 200 هزار تن اصلی ترین گونه است. با وجود ظرفیت بالا، توجه و سرمایه گذاری لازم بر روی پرورش سایر منابع مانند میگو در کشور کافی نبوده است.
آمار جهانی پرورش آبزیان
صنعت پرورش آبزیان در جهان در دهه های اخیر رشد قابل توجهی داشته و تولید جهانی آن در سال ۲۰۲۲ به حدود ۹۴.۴ میلیون تن رسیده است. از این مقدار، تولید آبزیان آب شیرین به ۵۴ میلیون تن و تولید جلبک ها به ۳۶ میلیون تن رسیده که در صنایع مختلف کاربرد دارد. ایران با تولید ۶۰۰ هزار تن آبزی پرورشی در رتبه شانزدهم جهانی قرار دارد که بیشتر تولید مربوط به ماهی قزل آلاست. هرچند ایران جایگاه مناسبی دارد، اما فاصله زیادی با کشورهای پیش رو وجود دارد و فرصت های توسعه بیشتری وجود دارد.
گونه های برتر پرورشی در دنیا
میگوی سفید وانامی با تولید 6.8 میلیون تن در سال 2022، نخستین گونه آبزی پرورشی در جهان است. پس از آن، ماهی کپور علف خوار و کپور نقره ای به ترتیب با تولید 6.1 و 5.2 میلیون تن در رده های دوم و سوم قرار دارند. ماهی تیلاپیا نیز با تولید حدود 5 میلیون تن به عنوان گونه مهمی در صنعت آبزی پروری شناخته می شود. در بین ده گونه برتر، قزل آلای رنگین کمان با تولید 1 میلیون تن در رتبه دهم قرار دارد. ایران با تولید 200 هزار تن قزل آلا، یک پنجم تولید جهانی این گونه را دارد، در حالی که بیشتر کشورهای دیگر بر روی گونه های با بازده اقتصادی بالاتر تمرکز دارند. همچنین، گونه هایی مانند صدف های خوراکی در جهان پرورش می یابند، اما به دلیل ملاحظات مذهبی، در ایران جایگاهی ندارند.
بررسی پرورش آبزیان در ایران
روند تولید آبزیان پرورشی در ایران نشان می دهد که با وجود رشد ۴۰۰ هزار تنی از سال ۱۳۹۶ به ۶۴۰ هزار تن در سال ۱۴۰۲، اهداف برنامه ششم توسعه همچنان محقق نشده است. تولید کل آبزیان کشور در سال ۱۴۰۲ به ۱,۴۱۸,۲۱۴ تن رسید که از این مقدار، حدود ۶۳۹ هزار تن به پرورش اختصاص داشت. ماهی قزل آلا بالاترین سهم را دارد، اما بهره وری در پرورش ماهیان گرمابی و میگو پایین است. افزایش بهره وری و تنوع تولید نیازمند بهینه سازی سیستم ها و فناوری های نوین است.
چالش ها و راهکارهای فناورانه پیشنهادی در حوزه آبزی پروری آب شیرین کشور
بررسی زنجیره تامین آبزی پروری آب شیرین نشان دهنده گلوگاه ها و مسائل کلیدی در این حوزه است. دلایل اصلی عقب ماندگی ایران در توسعه پایدار آبزی پروری به چالش های فنی، ساختاری و فناورانه مربوط می شود که بیشتر در حلقه های ابتدایی زنجیره، از جمله نهاده ها و تولید، مشاهده می شود. با توجه به داده ها و منابع علمی معتبر، مجموعه ای از چالش های اساسی شناسایی و راهکارهای جامع برای رفع آن ها تدوین شده است.
چالش های موجود
- محدودیت منابع آب شیرین؛
- نبود نظام یکپارچه مدیریت منابع آب؛
- وابستگی شدید به واردات تخم چشم زده؛
- واردات آبزیان مولد؛
- عدم توسعه دارو و واکسن؛
- وابستگی حدود 70 درصد واردات مواد اولیه غذای آبزیان؛
- عدم مدیریت صحیح تولیدکنندگان خردمقیاس.
راهکارهای رفع چالش ها
- استفاده از آب های نامتعارف (صنایع شیر و لبنیات)؛
- تدوین سند ملی مدیریت منابع آب در آبزی پروری با مشارکت وزارت نیرو و شیلات؛
- ارائه تسهیلات بانکی ویژه برای تبدیل مزارع سنتی به نیمه بسته یا مداربسته؛
- توسعه مراکز تکثیر بومی؛
- راه اندازی برنامه های اصلاح نژادی داخلی؛
- تولید واکسن های اولویت دار آبزیان؛
- توسعه پرورش جلبک های بومی خوراکی آبزیان در داخل کشور؛
- سیستم یکپارچه سازی تولیدات خرد توسط تعاونی ها و اتحادیه ها.
جمع بندی
صنعت آبزی پروری در ایران به عنوان یکی از ارکان تامین پروتئین غذایی، با چالش های جدی مواجه است. سرانه مصرف آبزیان در کشور تنها ۱۲ کیلوگرم است که کمتر از میانگین جهانی ۲۰ کیلوگرم محسوب می شود. با وجود تولید ۱.۲۶ میلیون تن آبزیان در سال ۱۴۰۰، ایران همچنان در رتبه ۲۱ جهانی قرار دارد. کیفیت و کمیت منابع آبی، وابستگی به واردات نهاده ها و تجهیزات، و کمبود زیرساخت های لازم، از جمله مسائل کلیدی این صنعت به شمار می آیند. آمار نشان می دهد که قزل آلا با ۲۰۰ هزار تن تولید در راس انواع آبزیان پرورشی قرار دارد، اما سایر گونه ها مانند میگو هنوز در سطح پایینی قرار دارند. برای بهبود شرایط، ایجاد مدیریت یکپارچه منابع آب، استفاده از فناوری های نوین نظیر سیستم های اکواپونیک، و توسعه مراکز تکثیر بومی از جمله راهکارهای پیشنهادی هستند. این تغییرات می توانند به پایداری و خودکفایی در صنعت آبزی پروری کمک کنند.
این مطالعه در خانه واکاوی امنیت غذایی نوین (خوان) با همکاری سجاد خواجه صالحانی و امیرحسین قاسم پور در سال 1404 انجام شده است.
