شناسایی فرصت ها و ظرفیت های همکاری ایران با چین در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی

برنامه ۲۵ ساله همکاری های مشترک ایران و چین یا به اختصار سند همکاری ایران و چین یک توافق سیاسی، استراتژیک و اقتصادی میان نظام جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین برای سرمایه گذاری در صنعت نفت ایران، شرکت ملی صادرات گاز ایران، شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران، زیرساخت های ایران و همکاری نظامی، امنیتی، فرهنگی و قضایی است. با توجه به نیاز بی شمار چین به محصولات نفت و گاز و پتروشیمی و ظرفیت ایران برای صادرات این محصولات به چین،، این قرارداد می تواند سود بسیاری را نصیب ایران کند. از همین رو نیاز است تا ابعاد این قرارداد به طور کامل و همه جانبه مورد بررسی قرار گیرد تا حداکثر سود نصیب ایران شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

پیش نویس برنامه همکاری ۲5 ساله ایران و چین روز ۲۴ جولای سال ۲۰۲۰ در پکن، پایتخت چین، بین دو کشور نهایی شد. بر اساس پیش نویس 18 صفحه ای منتشرشده، پکن طی این دوره ۴۰۰ میلیارد دلار در ایران سرمایه گذاری خواهد کرد که از این میزان ۲8۰ میلیارد دلار آن مربوط به بخش نفت، گاز و پتروشیمی ایران خواهد بود. از طرفی جمهوری اسلامی ایران برای حفظ و افزایش ظرفیت تولید نفت و گاز خود در سال های آینده به منظور خلق ثروت و تامین نیاز داخل، با توجه به تحریم های آمریکا و درنتیجه عدم ورود سرمایه و شرکت های خارجی، با چالش های جدی روبرو خواهد بود. از سوی دیگر، کشور چین یکی از بزرگ ترین مصرف کنندگان و اصلی ترین کانون افزایش تقاضای نفت خام و گاز طبیعی دنیا محسوب می شود و حضور جمهوری اسلامی ایران در این بازار می تواند تقاضای پایداری برای منابع هیدروکربوری، به ویژه نفت خام، ایجاد کند. درنتیجه از بخش نفت و گاز می توان به عنوان مهم ترین بخش این همکاری نام برد؛ بنابراین لازم است تا تمام ابعاد این حوزه به صورت عمیق و دقیق مورد بررسی قرار گیرد تا جمهوری اسلامی ایران بتواند حداکثر استفاده را از این همکاری ببرد. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی 17 گزارش تحلیلی برای بررسی دقیق و همه جانبه ابعاد مختلف این همکاری پرداخته است.

شرایط محیطی حاکم و پیش بینی بر صنایع و بازار نفت، گاز و پتروشیمی چین تا سال 2040

سه گزارش «آینده بازار نفت و گاز چین تا سال 2040»، «آینده بازار پالایش و پتروشیمی چین تا سال 2040» و «شرایط سیاسی-اجتماعی کشور در حوزه همکاری های نفت و گاز با ایران» به ترتیب به منظور بررسی بازار بالادست نفت و گاز چین، بازار پایین دست نفت و گاز چین و ساختار سیاسی و حکمرانی انرژی برای بررسی شرایط محیطی حاکم و پیش بینی بر صنایع و بازار نفت، گاز و پتروشیمی چین تا سال ۲۰۴۰ تهیه شده است که در ادامه به برخی از مهم ترین یافته های این سه گزارش پرداخته می شود:

ساختار حکمرانی انرژی چین

در چین، نهادهای حاکم بر نظام سیاسی بالاترین سطح نفوذ را در بخش حاکمیت انرژی اختیار دارند و وزارتخانه های درگیر در بخش های مختلف تصمیم گیری انرژی، سطح دوم را به خود اختصاص می دهند. کمیته ملی انرژی نیز به عنوان بالاترین نهاد مشاوره در زمینه انرژی، وظیفه تدوین استراتژی ملی توسعه انرژی، بحث در مورد امنیت انرژی و هماهنگی توسعه انرژی داخلی و همکاری های بین المللی را بر عهده دارد. رئیس کمیسیون توسعه و اصلاحات ملی هم زمان به عنوان مدیر دبیرخانه کمیته ملی انرژی عمل می کند. بخش بالادستی نفت و گاز چین عموما در اختیار شرکت های دولتی است و دولت چین به رغم اعلام حمایت از شرکت های خصوصی آنچنان که باید، در این مسیر متمرکز نبوده است و شرکت های خصوصی قدرتمند این بخش نیز بعضا در خطر مصادره بوده اند.

بررسی بازار نفت، گاز و پتروشیمی چین تا سال ۲۰۴۰

در شرایطی که ایران با تحریم برای فروش نفت مواجه است، یکی از فرصت های پیش رو در چین استفاده از ذخایر نفتی این کشور و ذخیره سازی نفت در چین است. گاز طبیعی سریع ترین رشد را در بین سوخت های عمده چین داراست. واردات گاز چین از 130 میلیارد مترمکعب در سال 2019 به 365 میلیارد مترمکعب در سال 2040 خواهد رسید. در سال های آینده، بیشتر بازارهای فراورده های پتروشیمی چین به خودکفایی رسیده و فرصت صادراتی زیادی در این حوزه ها وجود ندارد؛ اما در بازارهای خام فروشی مانند نفت خام، گاز مایع، متانول و برخی از پلیمرها، واردات همچنان ادامه داشته و با توجه به افزایش تقاضا، واردات چین رو به افزایش است. پیش بینی می شود ظرفیت و تولید پالایشگاه ها در چین تا سال 2040 به ترتیب با نرخ متوسط سالانه 0.34 و 0.52 درصد افزایش پیدا کند؛ بنابراین تا سال 2040 چین را باید به عنوان یک رقیب جدی در صادرات محصولات پالایشی در جهان تلقی کرد.

شرایط محیطی حاکم و پیش بینی بر صنایع و بازار نفت، گاز و پتروشیمی ایران تا سال ۲۰۴۰ و تجربه همکاری ایران و چین

برای بررسی بازار نفت و گاز ایران و تجربه سرمایه گذاری چین در ایران چهار گزارش «آینده بازار نفت و گاز ایران تا سال 2040»، «آینده بازار پالایش و پتروشیمی ایران تا سال 2040»، «موانع سرمایه گذاری شرکت های چینی در صنعت نفت و گاز ایران» و «بررسی پیشینه همکاری های ایران و چین؛ (مطالعه موردی شرکت های پتروشیمی بوشهر، پتروشیمی سبلان و پتروشیمی مسجد سلیمان)» تهیه شده است که در ادامه به مهم ترین یافته های این ۴ گزارش پرداخته می شود:

کسری تراز گاز کشور

تراز گازی کشور نشان می دهد که در بهترین حالت (اجرای سیاست بهینه سازی مصرف انرژی و اجرای پروژه جلوگیری از افت تولید گاز میدان پارس جنوبی)، تراز گازی کشور در افق 1420 منفی است؛ بنابراین در بخش توسعه و بهره برداری از میادین گازی نیز پروژه جلوگیری از کاهش تولید گاز میدان پارس جنوبی و توسعه میادین گازی دیگر از قبیل میادین گازی کیش، گلشن، فردوسی، فرزاد A، پارس شمالی و سازندهای گازی مناطق نفت خیز جنوب، مهم ترین ظرفیت های همکاری ایران و چین در بخش بالادستی گاز خواهند بود.

تاثیر تحریم بر روابط شرکت های بزرگ چینی با ایران

به دلیل اصول دیپلماتیک چین و به خاطر مشتریان داخلی، پکن نمی تواند کاملا تحریم های آمریکا را رعایت کند؛ بنابراین، پکن تا آنجا که می تواند سعی می کند تاجران و پالایشگاه های بزرگ تر خود را از تحریم های اقتصادی ایالات متحده مصون کند و همچنان به واردات نفت از ایران ولو با حجم محدود ادامه دهد؛ اتفاقی که در دوره جدید تحریم ها و تاکنون هم رخ داده است.

استراتژی حضور چین در ایران در زمان تحریم

تحریم های نفت و گاز دارای بیش ترین اثر بر شرکت های چینی بر بخش بالادستی نفت و گاز بوده است درحالی که این اثرگذاری بر شرکت های چینی بر بخش پایین دستی کمتر بوده است؛ چراکه چین بیشتر از طریق شرکت های کوچک و متوسط خود در حوزه پایین دستی ایران حضور دارد، ولی در حوزه بالادستی باید از طریق شرکت های بین المللی خود اقدام کند که طبیعتا تحریم ها بر آن ها بیشتر اثرگذار خواهد بود. بنابراین شرکت های کوچک و متوسط انرژی چینی تمایل بیشتری برای ورود به بازار انرژی ایران دارند. این شرکت ها ممکن است فعالیت های محدودی در بازار جهانی داشته باشند و درنتیجه کمتر در سیستم مالی ایالات متحده دچار مشکلاتی شوند که می تواند برای آن ها در بازار انرژی ایران فرصت ایجاد کند و درنتیجه نقش بیشتری در حفظ روابط سرمایه گذاری داشته باشد.

نیازمندی های فناورانه ایران و توانمندی های فناورانه چین در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی

به منظور بررسی این حوزه سه گزارش «بررسی و شناسایی توانمندی های فناورانه و تجهیزاتی کشور چین در حوزه بالادستی صنعت نفت و گاز»، «توانمندی ها و ظرفیت های فنی چین و محدودیت ها و چالش های ایران در مهندسی، ساخت و فناوری های میان دست نفت و گاز»، «توانمندی ها و ظرفیت های فنی چین و محدودیت ها و چالش های ایران در مهندسی، ساخت و فناوری های پایین دست نفت و گاز» تهیه شده است. در اینجا به مهم ترین یافته های گزارش های مذکور اشاره می شود:

توانمندی شرکت های چینی در حوزه بالادست

تکنولوژی حفاری در چین و توسط شرکت های دولتی و خصوصی چینی فعال در صنعت بالادست نفت و گاز، به سطح بالایی از توانمندی رسیده است به گونه ای که توان پاسخگویی و مقابله با چالش های روز صنعت حفاری را دارد. افزایش نرخ بهره برداری از مخازن نامتعارف و مخازن کربناته به کمک فناوری فرکینگ از توانمندی های چین در حوزه بهره برداری است و پیشرفت های چشمگیری در این زمینه داشته اند. توسعه و بومی سازی انواع روش های فرازآوری نفت و تجهیزات مورد نیاز موجود در رشته تکمیلی و تاج چاه از توانمندی های شرکت های چینی فعال در حوزه بهره برداری است. توسعه روش های ازدیاد برداشت و افزایش بازدهی تولید نفت، به همراه تولید تجهیزات مورد نیاز برای ازدیاد برداشت، از دستاوردهای شرکت های چینی فعال در صنعت بالادستی نفت و گاز است که علاوه بر رفع نیازهای صنعت نفت و گاز چین، این کشور را در بازارهای جهانی با استقبال مواجه کرده است.

نیازمندی های فناورانه ایران و توانمندی های فناورانه چین در حوزه پایین دست نفت و گاز

چین در بحث فناوری پتروشیمی کشوری نوپا است و در حال بومی سازی فناوری های موردنیاز صنعت خود است. با این وجود شرکت های مختلفی در این کشور در حوزه تجهیزات و کاتالیست فعال هستند که می توان از توانمندی های آن ها برای ایران استفاده کرد؛ هرچند تعداد کمی از شرکت های چینی لایسنسور واحدهای پتروشیمی هستند.

جمع بندی

پیش نویس برنامه همکاری ۲5 ساله ایران و چین روز ۲۴ جولای سال ۲۰۲۰ در پکن، بین دو کشور نهایی شد. بر اساس پیش نویس 18 صفحه ای منتشرشده، پکن طی این دوره ۴۰۰ میلیارد دلار در ایران سرمایه گذاری خواهد کرد که از این میزان ۲8۰ میلیارد دلار آن مربوط به بخش نفت، گاز و پتروشیمی ایران خواهد بود. نیاز چین به محصولات این بخش و چالش های ایران در این زمینه که به دلیل تحریم های آمریکا به وجود آمده است، نشان دهنده اهمیت بخش نفت و گاز و پتروشیمی در این برنامه همکاری خواهد بود. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی 17 گزارش تحلیلی برای بررسی دقیق و همه جانبه ابعاد مختلف این همکاری پرداخت.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی انرژی و منابع ایران توسط امیرحسین سوهانکار و محمد عظیم‌زاده آرانی در سال 1401 انجام شده است.