سامانهمصاحبه اختصاصی

از شفافیت قراردادها تا شفافیت دریافتی ها؛ راه طولانی شفافیت در شهرداری تهران

بازخوانی پروژه «شفافیت در شهرداری و شورای شهر تهران» به عنوان یک اقدام از اندیشکده شفافیت برای ایران

اندیشکده شفافیت برای ایران، با پروژه «مشاوره در راهبری پروژه های شفافیت در شورای اسلامی و شهرداری تهران»، رتبه سوم جایزه اندیشه ورزی و سیاست سازی را از آن خود کرد. این پروژه طی ۳ سال گذشته، در دستور کار این اندیشکده قرار داشته است. آغاز و انجام این پروژه را به عنوان یکی از اقدامات موثر و موفق این اندیشکده با محمدحسین خانی، معاون داده، فناوری و شتابدهی اندیشکده شفافیت برای ایران، مرور کرده‌ ایم.

از آغاز پروژه بگویید. چطور به خانم آروین متصل و مرتبط شدید؟

شهرداری شیشه ای، شعار خانم آروین بود و دامنه mglassy.ir را از همان ابتدا داشتند. از نظر ما اتفاق با برکتی بود؛ چون شخصی در ساختار قدرت، از شفافیت حرف می ‌زد و ما بر اساس همین شعار سراغ ایشان رفتیم و در اولین جلسه در دانشگاه تربیت مدرس، متوجه شدیم حرفمان یکی است و ارتباط شکل گرفت.

چطور این همکاری توسعه پیدا کرد و منجر به طراحی پروژه شد؟

تا پیش از ورود خانم آروین به شورا، گفت ‌وگو هایی در دفتر ایشان صورت می ‌گرفت. دفتر خانم آروین محفل آدم‌ هایی شد که دغدغه دارند؛ اعضای اندیشکده، کارشناسان خودشان، آدم های مختلف در حوزه های مختلف شهری. نخستین اقدام ایشان هم بعد از ورود به شورا، تاسیس کمیته شفافیت و شهر هوشمند ذیل کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران بود.

اندیشکده شفافیت مجری این طرح بود؟

مجری خانم آروین و تیمشان بودند که فوق العاده توانمند و قوی هستند. اندیشکده شفافیت، یکی از مشارکت کنندگان در این طرح و مشاور آن بود.

از چه زمانی وارد فاز اجرا شدید؟

روندی که ما طی کردیم به طور خلاصه شامل ۱. شکل گیری اراده؛ ۲. شناسایی شفافیت قراردادها به عنوان نخستین گام؛ و ۳. آماده سازی داده ها بود.

به لحاظ تشریحی ابتدا خانم آروین نطق هایشان را با موضوع شفافیت آغاز کردند؛ سپس کمیته شفافیت تشکیل و کار آغاز شد. نخستین گام هم شفافیت قراردادها بود؛ که هم از لحاظ راهبری، به دلیل مقاومت بدنه و هم از نظر پیچیدگی های فنی کار سختی بود. اولی را نمی ‌توان گفت حل شد، بلکه با صحبت و مذاکره کم شد و دومی هم با پشتیبانی فنی سازمان فناوری اطلاعات پیش می ‌رفت. جلسه ای نبود که بچه های سازمان فاوا نباشند؛ طوری که آقای فرجود شخصا خیلی از جلسات را می ‌آمدند و هنوز هم می‌ آیند (البته من مدت زیادی است که دیگر توفیق ندارم در آن جمع باشم).

اسفند ۹۶ سامانه با چند ملاحظه رونمایی شد: ۱. با گذشته کاری نداریم و به آینده نگاه می ‌کنیم. ۲. نمی ‌خواهیم همه نوع داده ای را منتشر کنیم و عقلی و قانونی، شفافیت را به معنی نفی محرمانگی نمی ‌دانیم.

برای شروع، به مبنایی نیاز داشتیم؛ بنابراین قراردادهای کلان بالای یک میلیارد تومان از ۲۱ شهریور ۹۶ منتشر شد. از ابتدا ۳۰ قرارداد ثبت شد. این تعداد از قراردادها که اکنون روی سایت قرار دارد، به مرور شکل گرفته است. ضمن اینکه جزئیات داده ها هم از ابتدا این میزان نبود و اکنون جزئیات بیشتری از قراردادها نسبت به آن زمان منتشر شده است.

البته نظام جمع آوری و انباشت اطلاعات یکی از میراث خوب دوره قبلی است که در دوره جدید تکمیل شده است. تقریبا تمام داده های شهرداری در سازمان فناوری اطلاعات نگهداری می ‌شود. در صورتی که در قوای سه گانه هم چنین انباشت اطلاعاتی نداریم.

از خانم آروین و سازمان فاوا به عنوان پشتیبان در این مسیر نام بردید. آیا پشتیبان دیگری هم برای شفافیت در شهرداری و شورای شهر تهران داشتید؟

بازیگران اصلی این پروژه خانم آروین، تیمشان و سازمان فاوا بودند. میدان، دست ایشان بود و صرفا پشتیبان نبودند. اما به طور کلی تمام معاونت های شهرداری درگیر بخشی از کار شدند؛ معاونت مالی، معاونت شهری و غیره. مثلا جلساتی بود که سازمان بهشت زهرا هم حضور داشت. این معاونت ها، تناظر یک به یک و گاه یک به چند با این پروژه دارند.

در کل، کار بسیار بزرگی است. درست است که هنوز دانش عمومی که در کشور داریم، زیاد نیست؛ اما مثلا گزارش عملکرد مالی هنوز در بسیاری کشورهای پیشرفته مشاهده نمی‌ شود. و برای این، تقریبا تمام شهرداری درگیر بود.

یعنی مقاومت خاصی نداشتید؟

اصلا قرار بر این نیست که بگوییم همه همکاری کردند و در یک فضای گل و بلبل بودیم. یک نمونه که هنوز هم حل نشده است، مقاومت بدنه نسبت به انتشار دریافتی ها بود. الان حکم مسئولین شهرداری منتشر می ‌شود؛ اما حکم کجا و دریافتی کجا؟ سر این موضوع بارها تا مرحله اجرا و انتشار رفته ‌ایم؛ اما هر بار با مقاومت یک معاونت یا بخشی از شهرداری کار متوقف شده است.

نمونه دیگر، مقاومت زیادی بود که نسبت به انتشار فهرست کارکنان شهرداری وجود داشت. الان نام و نام خانوادگی و نام پدر منتشر می‌ شود. با تقاطع گیری اطلاعات مثل اطلاعات قراردادها یا یک لایه پایین تر مثل اعضای هیئت مدیره و مدیران عامل شرکت ها از طریق اطلاعات روزنامه رسمی، اطلاعات بسیاری به دست می ‌آید.

امیدوارم یک روزی نهادهای مرتبط مثل سازمان بازرسی با یک تقاطع ساده کد ملی با داده های فعلی، به عنوان پیشگیری ورود کنند. شهرداری تهران مصوبه مدیریت تعارض منافع را هم گذرانده است و این زیرساخت قانونی در شهرداری وجود دارد. اکنون نیاز به تقاطع ساده اطلاعات است؛ که امیدوارم در این فرصت کوتاه که خانم آروین از هیئت رئیسه بیرون آمدند تا انتهای دوره، در کمیته این کار را به ثمر برسانند.

برای پیاده ‌سازی و اجرای شفافیت در شهرداری و شورای شهر تهران، چه محورهایی تعریف کرده بودید؟ آیا محقق شدند؟ چه محورهایی از شفافیت محقق نشدند؟

نمی ‌توانیم بگوییم از ابتدا برنامه کلانی تدوین شد. این پروژه هم مثل بسیاری از پروژه های بزرگ در طول زمان و با آشنایی با مجموعه شورای شهر و شهرداری تهران تکمیل شد. در طول زمان فهمیدیم چه برنامه هایی باید بریزیم. که البته هدایت کار به عهده شخص سرکار خانم دکتر آروین بود. ما کمک می‌ کردیم.

طرح رصد شفافیت شهرداری ها از ابتدا پیش بینی شده بود یا به مرور اضافه شد؟

حدود یک سال است که اضافه شده است. زیرا در ابتدا صرفا بحث شورای شهر تهران بود. بعدها یکی از اعضای شورای شهر اصفهان هم کار را شروع کردند و بعد از اینکه این مطلب به شهرهای دیگر سرازیر شد، فکر کردیم خوب است ارزیابی و رتبه بندی شوند و هدف اصلی هم این بود که شهرهای مختلف به حرکت درآیند.

اکنون وضعیت فعلی شهرداری را در ارتباط با موضوع شفافیت چطور ارزیابی می ‌کنید؟

در ایران رتبه شهرداری، یک است. ولی از ۲۰، ۲۰ نمی ‌گیرد. شفافیت، ابعاد فنی و اجتماعی دارد.

برآوردی از تبعات اقتصادی و اجتماعی اجرای طرح شفافیت برای شهرداری دارید؟

خیر. تصور هم نمی ‎کنم چنین پژوهشی انجام شده باشد. دغدغه آن وجود دارد، اما انجام آن پول می ‎خواهد که ما نداریم. افکارسنجی یا پیمایش تحقیقات بازار، کارهایی هستند که نیاز به تامین مالی جدی دارند.

موانع تحقق شفافیت یا اصلی ‌ترین چالشی که با آن مواجه و مشغول بودید، چه بودند/هستند؟

مقاومت و ترس بدنه. این طور نیست که همه مخالفان منفعت و رانت داشتند. مثلا لایه ‌ای وجود داشت که تمایل به شفافیت داشتند، اما گمان می ‌کردند همه چیز بهم می ‌ریزد یا مثلا اولویت کاریشان نبود. فرض کنید هر معاونت شهرداری وظایف بسیاری دارد و یکی پیدا شده که می‌گوید داده هایت هم را استاندارد کن، من منتشر کنم.

ترس در خود بچه ها هم بود. اسفند ۹۶، شبی که قرار بود اولین گام اتفاق بیفتد، در ما هم این ترس وجود داشت. اما وقتی برای نخستین بار انجام شد و ترس آن ریخت، کمک خوبی به کشور کرد. مثلا در جای دیگری درباره انتشار قراردادها تردیدی شکل گرفت، مسئول آن سازمان که معاون وزیر بود گفت شهرداری تهران با آن عظمت داده هایش را منتشر کرد و با همین حرف، قضیه حل شد.

از نظر شما مهمترین نهادی که باید شفاف شود، کدام است؟

مجلس. زیرا مجلس توپخانه کشور است. شما اگر بخواهید فساد را ریشه ‎کن کنید، با توپخانه‎ای که گرای درستی دارد می ‎توانید آن را اصلاح کنید. منظور از مجلس هم فقط صحن نیست؛ منظور کمیسیون، دیوان محاسبات، صحن و… در کنار هم است و به نظرم اولویت کشور مجلس است.

برای یک سال آینده کدام سازمان را مدنظر دارید؟

برای یک سال آینده هیچ سازمانی. سال آینده انتخابات است و اصلا کسی به دنبال شفافیت نیست.

آیا تجربه ناموفق هم در راهبری اجرای شفافیت در سازمان یا دستگاهی داشتید؟ دلیل آن چه بود؟

یکی از مصادیق جدی تجربه ناموفق شفافیت، صندوق بازنشستگی کشوری است.

درباره آموزش و ترویج عمومی هم فعالیتی شده است؟

بله. شهرداری تهران مسابقه تهران به روایت شفاف را برگزار کرد که طی آن بازخوردهای خوبی هم دریافت شد. در سایت «تهران به روایت شفاف» کل نتایج منتشر شده که بسیار زیبا و جذاب است، چراکه هوش جمعی بهتر از هوش تک تک انسان ها است.

ضرورت ترویج و آموزش این است که شفافیت از آن دسته مفاهیمی است که غالبا تصور می‎کنند درباره آن می ‎دانند، اما واقعا نمی‎دانند. مثلا به نماینده مجلس گفتیم مشروح مذاکرات مجلس شفاف نیست؛ گفت شفاف است و کتابخانه پشت سرش را نشان داد!

شفافیت یک چرخه است یعنی وقتی مردم را آگاه کردید باید به آنها امکانات کنش بدهید. امکانات کنش یعنی گزارشگری تخلف. گزارشگری تخلف هم ملزوماتی دارد، از جمله حفاظت از هویت گزارشگرها.

لذا چرخه باید کامل شود. در وهله نخست کاری کنیم که مردم بتوانند بفهمند و اثر آن را حس کنند. مثلا بگوییم مردم عزیز ایران آیا می ‎دانستید آسفالت کوچه شما این میزان هزینه داشته است؟ زیرا شما صبح که از خواب بیدار می ‎شوید تا شب که سر روی بالش بگذارید، هر کاری انجام دهید به شهرداری مرتبط است. مثلا زباله بیرون می ‎برید، ماشین خود را پارک می‎ کنید، وسایل حمل و نقل عمومی سوار می ‎شوید و… فرض می ‎کنیم این را به مردم نشان دادیم و دانش مردم را بالا بردیم و آگاهی عمومی افزایش یافت، حالا باید بستر کنش فعال اجتماعی را هم فعال کنیم. به تازگی بر روی سامانه ۱۳۷ یک اپلیکیشن مستقر شده است که شما می ‌توانید با عکس گزارش دهید و بگویید مثلا در کوچه ما یک چاله است و این هم عکس آن است یا من به یک چالش برخوردم و متوجه شدم اگر این موضوع به این شکل حل شود، وضعیت کشور بهتر خواهد شد.

شاید سوال پیش بیاید که با انبوه این ایده ها، چرا اتفاقی نمی ‌افتد؟ زیرا یا به دست سیاستگذار نمی ‌رسد؛ یا به دست سیاستگذار می ‌رسد اما کار دیگری انجام می ‎دهد، یا تصویب می‌ شود اما در اجرا طور دیگری پیاده می ‌شود. لذا این قسمت که عنوان آن طراحی سازوکار است، یکی از مراحل کلیدی این چرخه است؛ که به مشارکت رسانه‎ ها نیاز دارد. به طور مثال برنامه معجزه شفافیت که بعدتر به «معجزه شفافیت برای ایران» تبدیل شد، در همین راستا تهیه شده است.

ما در حد توان خودمان در حال کار کردن هستیم، دوره آموزشی می ‎گذاریم و مسئولین را توجیه می ‎کنیم. اما تا تبدیل شدن آن به یک حرکت عمومی فاصله داریم و این، اقدام ساده‎ای نیست. حجم داده منتشر شده باید خیلی بیشتر شود، فعالان فنی و داده‌ کار باید به میدان بیایند و داده ها را تحلیل کنند و برای عموم مردم ارائه دهند، برای آن راه حل توسعه دهند و مردم اثر آن را ببینند.

پی‌نوشت: پروژه «مشاوره در راهبری پروژه های شفافیت در شورای اسلامی و شهرداری تهران» در دومین کارگاه آموزشی مدرسه اندیشه ورزی و سیاست سازیِ جامعه اندیشکده ها با عنوان وبینار «روش نوین حل مسئله در دستگاه های اجرایی؛ تجربه شفافیت در شهرداری تهران» توسط دکتر مهدی ثنائی، مدیر اندیشکده شفافیت برای ایران، ارائه شده است.

این مصاحبه با محمدحسین خانی و در اندیشکده شفافیت برای ایران انجام شده است.

امتیاز کاربر ۵ (۱ رای)
برچسب ها

اندیشکده شفافیت برای ایران

«شفافیت برای ایران» مجموعه‌ای است غیرانتفاعی که با اعتقادی راسخ پیرامون ضرورت تحقق مفهوم کلان و زیرساختی «شفافیت» در سطوح مختلف حکومت، به عنوان «ساده‌ترین، سریع‌ترین، کم‌هزینه‌ترین و کارآمدترین» راه‌کار برای حل مشکلات بنیادین حکمرانی فعالیت می‌نماید. ورود به صفحه اندیشکده

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن