عوامل تاثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان

براساس داده ها و نتایج سازمان ثبت احوال کشور و مرکز آمار ایران، روند تحولات شاخص های ازدواج به گونه ای است که نرخ ازدواج با کاهش و میانگین سن ازدواج با افزایش روبرو بوده است. بررسی ابعاد مسئله ازدواج و الگوهای همسرگزینی، نشان از کلیدی بودن متغیر سن ازدواج در این الگوهاست و افزایش سن ازدواج الگوهای آن را دچار تحول کرده و شاخص های دیگر از جمله فرزندآوری، طول عمر ازدواج، استحکام خانواده، ضرورت ازدواج و… را تحت تاثیر قرار می دهد. بالا بودن هزینه های آغاز زندگی، هزینه های بالای مسکن، بیکاری و عدم اشتغال جوانان و پیدا نکردن گزینه مناسب ازدواج سه اولویت اول عدم ازدواج بهنگام جوانان هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

ازدواج براساس تمایلات، نگرش ها و رویکرد انسان نسبت به زندگی شکل می گیرد. اما نکته بسیار مهم این است که فرایند شکل گیری این سطح از ابعاد ذهنی انسان تحت تاثیر روابط پیچیده اجتماعی فرد با محیط پیرامونش و متغیرهای اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی قرار دارد. به عبارت دیگر ازدواج علاوه بر تامین نیاز های جنسی و عاطفی فرد، نیازهای اقتصادی، ارتباطات اجتماعی و فرهنگی را تحت تاثیر قرار می دهد. ازدواج به دلیل اهمیت بالا در بیشتر کشورهای دنیا به عنوان هنجار پذیرفته شده است و از لحاظ فرهنگی و اجتماعی بی توجهی به ازدواج امری ناپسند شمرده می شود؛ زیرا بقای خانواده وابسته به استمرار ازدواج است. براین اساس ازدواج موضوع چند بعدی است که تبیین هر گونه تغییر و تحول در شاخص های آن به بررسی نقش عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیاز دارد. از این رو در این پژوهش به بررسی عوامل تاثیرگذار بر میانگین سن ازدواج جوانان در سطوح مختلف با استفاده از دو روش مطالعه اسنادی و هم اندیشی جمع خبرگان پرداخته شده است.

بررسی عوامل تاثیر گذار بر ازدواج

تحقیقات و پژوهش های انجام شده در این حوزه رویکردهای متفاوتی داشته اند. برخی از این پژوهش ها، نگرش مردم و جامعه را در مورد عوامل افزایش سن ازدواج بررسی می کند و برخی دیگر به احصای متغیر های تاثیرگذار بر سن ازدواج پرداخته اند. در ادامه تلاش شده نتایج این پژوهش ها با هدف شناسایی و اولویت بندی عوامل افزایش سن ازدواج بررسی شوند:

عوامل افزایش سن ازدواج به لحاظ نگرشی

براساس نتایج به دست آمده از نگرش سنجی های صورت گرفته در پیمایش های ملی «بالا بودن هزینه های آغاز زندگی»، «بیکاری و عدم شغل پایدار» و «پیدا نکردن گزینه مناسب و نبود نهادهای واسطه گر» سه عامل اول در افزایش سن ازدواج مردم بوده اند. به عبارتی می توان گفت این نگرش برخواسته از شرایط واقعی جامعه است و عموم مردم در تجربه زیسته خود سه عامل مذکور را دخیل در ازدواج خود و اطرافیان می دانند.

عوامل افزایش سن ازدواج به استناد پژوهش ها و جلسات هم اندیشی

بررسی پژوهش های مختلف نشان می دهد که عوامل تاثیرگذار بر افزایش سن ازدواج در سه دسته اقتصادی، اقتصادی- اجتماعی و اجتماعی- فرهنگی تقسیم می شوند:

عوامل اقتصادی افزایش سن ازدواج جوانان

نتایج بررسی ها نشان از اثرگذاری مثبت تورم، افزایش هزینه های خانوار و بالا بودن هزینه های شروع زندگی از قبیل هزینه مراسمات و تهیه مسکن بر سن ازدواج تاثیر دارد. لذا عدم ثبات اقتصادی در جامعه، افزایش تورم ریسک پذیری ازدواج را افزایش داده و افراد به دلیل عدم اطمینان از شرایط زندگی در آینده تصمیم به تشکیل خانواده را به تاخیر می اندازند. هرکدام از عوامل رشد تورم، افزایش فقر، افزایش نااطمینانی، بیکاری، میزان سرمایه اجتماعی خود بر افزایش سن ازدواج اثرگذاشته و در کنارهم قرار گرفتن این عوامل به صورت فزاینده سن ازدواج را تحت تاثیر قرار می دهد.

عواملی اقتصادی- اجتماعی افزایش سن ازدواج جوانان

دال مرکزی تحولات اجتماعی که در ابعاد مختلف ظهور و بروز پیدا کرده است، رشد گفتمان مدرنیته است. تبعات این گفتمان را می توان در رشد شهرنشینی، تخصصی شدن مشاغل، افزایش تحصیلات، کاهش جایگاه خانواده و رشد فردگرایی، افزایش استقلال مالی زنان دنبال کرد. هر کدام از این زیر مجموعه ها به صورت مستقل بر سن ازدواج جوانان تاثیر می گذارند. از سوی دیگر افراد به دنبال اشتغال در کارهایی هستند که هم زمان سرمایه اجتماعی و اقتصادی آنان را تامین کند؛ بنابراین در ایجاد بسترهای اشتغال باید به نوع زمینه های ایجاد شده در جامعه نیز توجه داشت.

یکی از عواملی که بر این بعد اشتغال تاثیر بسیاری دارد، افزایش سطح تحصیلات در جامعه است. به گونه ای افراد با تحصیلات بالاتر در انتظار اشتغال در مشاغل با سرمایه اجتماعی بالاتر هستند. بنابراین راهبرد پشتیبان حل مسئله اشتغال، حکمرانی نظام آموزشی و تقویت مشاغلی که وابستگی به تحصیلات عالی ندارند، خواهد بود. به عبارتی باید در طراحی فرایندها و زیرساخت های شغلی به ایجاد بسترهای گسترش کار آفرینی و تولیدی های خرد توجه ویژه شود. نکته دیگر در مورد اشتغال، اهمیت به ظرفیت های استان ها و شهرهای مختلف در تولید اشتغال است؛ چرا که براساس آمار شهرهایی که اشتغال زایی بالاتری داشته اند، سن ازدواج پایین تری نیز داشته اند.

عوامل اجتماعی- فرهنگی افزایش سن ازدواج جوانان

سطح سوم از عوامل به تحولات فرهنگی- اجتماعی جامعه مرتبط است. همان گونه که ذکر شد تحولات اجتماعی به تغییر هنجارها و عرف اجتماعی منجر شده و ثبات این تحولات تغییرات ارزشی و فرهنگی را رقم می زند. به عبارتی تغییر سبک زندگی و اولویت دادن به تحصیلات، شغل و استقلال اقتصادی و تغییر نگرش به ازدواج، انتخاب همسر را دچار تحولات بنیادین کرده و هرچه سن ازدواج افزایش پیدا می کند، موانع ازدواج همدیگر را تقویت کرده و بازتولید می شوند.

یکی دیگر از عوامل مهم در افزایش سن ازدواج پیدا نکردن گزینه مناسب برای ازدواج است که با جایگاه خانواده در جامعه و مهارت های انتخاب گری فرد ارتباط مستقیم دارد. لذا رفع اثر منفی این متغیر با مهارت افزایی خانواده و فرد، بازیابی جایگاه خانواده و تقویت نهادهای مردمی فعال در این حوزه امکان پذیر است. گفتنی است با توجه به تحولات رخ داده در جامعه نباید به دنبال مدل سنتی واسطه گری در جامعه بود بلکه باید از فرایند واسطه گری سنتی الگو برداری کرده و تلاش کرد الگوی مذکور را به لحاظ تغییرات نهادی به روز رسانی کرد. به عبارتی باید نهادهای واسط تعریف شوند که از جنس مردمی بوده و این کارکرد خانواده را پشتیبانی کنند.

جمع بندی

براساس داده ها و نتایج سازمان ثبت احوال کشور و مرکز آمار ایران، روند تحولات شاخص های ازدواج به گونه ای است که نرخ ازدواج با کاهش و میانگین سن ازدواج با افزایش روبرو بوده است. براساس نتایج به دست آمده از نگرش سنجی های صورت گرفته در پیمایش های ملی «بالا بودن هزینه های آغاز زندگی»، «بیکاری و عدم شغل پایدار» و «پیدا نکردن گزینه مناسب و نبود نهادهای واسطه گر» سه عامل اول در افزایش سن ازدواج مردم بوده اند. همچنین هرکدام از عوامل رشد تورم، افزایش فقر، افزایش نااطمینانی، تغییر سبک زندگی و اولویت دادن به تحصیلات، شغل و استقلال اقتصادی و تغییر نگرش به ازدواج در افزایش سن ازدواج بی تاثیر نبوده است؛ به طوری که هرچه سن ازدواج افزایش پیدا می کند، موانع ازدواج همدیگر را تقویت کرده و بازتولید می شوند.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط ریحانه رحمانی پور با همکاری شیما علی آبادی، اکرم باجلان، پدرام کاویان در سال 1401 انجام شده است.