ارزیابی جریان های جهادی در کشور (با تاکید بر گروه های جهادی)

خدمت رسانی به محرومین و کمک به بالندگی انقلاب اسلامی، از ابتدای شکل گیری جمهوری اسلامی تاکنون فراز و فرودهای فراوان و تجربیات تلخ و شیرین زیادی را از سر گذارنده است تا امروزه به شکل گروه های جهادی در بخشی از جامعه ظهور و بروز یافته است. گروه جهادی از مهمترین بازوهای انقلاب اسلامی برای خدمت به محرومین هستند. این گروه ها نقاط قوت فراوانی دارند و در عین حال دچار برخی آسیب ها نیز هستند. از این رو لازم است نقاط قوت تقویت و نقاط ضعف نیز ترمیم شود تا این گروه ها همچنان بتوانند به خدمات رسانی و فعالیت مقدس خود به عنوان یکی از مهم ترین حلقه های واسط میان مردم و حاکمیت ادامه دهند.

ضرورت و اهداف پژوهش

سازمان های مردم پایه یا غیردولتی از جمله پیشران های کلیدی برای تغییرات اجتماعی و دستیابی به نقاط عطف تاریخی جوامع هستند. در این میان گروه های جهادی به عنوان نهادی برآمده از تجربه جهاد سازندگی یکی از سازمان های مردمی است که در سال های اخیر رشدی قابل توجه داشته است. لکن این افزایش کمی علی رغم کارایی قابل توجه گروه های جهادی، به ویژه در عرصه محرومیت زدایی و کمک به محرومین، با توسعه کیفی مطلوب همراه نبوده و عملکرد آن ها هنوز با وضعیت آرمانی و بازدهی حداکثری فاصله زیادی دارد. از این رو در این پژوهش به بررسی وضعیت مطلوب این گروه ها از نگاه مقام معظم رهبری، شناسایی چالش های پیش روی آن ها و ارائه راه حل هایی جهت حل این مسائل پرداخته شده است.

گروه های جهادی و آثار آن ها

گروه های جهادی یکی از برکت های انقلاب اسلامی است و توانسته تاثیر ملموسی بر محرومیت زدایی داشته باشد. این نکته نیز باید مورد توجه قرار گیرد که این گروه ها با سایر گروه های مردم نهاد تفاوت دارند؛ چراکه این گروه ها ریشه های عمیق دینی و انقلابی دارند و  فعالیت خالصانه و الهی آن ها با فعالیت سمن ها و خیریه ها و… قابل مقایسه نیست. به همین دلیل است که تمجید و تحسینی که رهبر معظم انقلاب اسلامی در مورد گروه های جهادی به کار برده اند در مورد سایر گروه های اجتماعی وجود ندارد. این گروه ها در طول سال های فعالیت خود، منشا خدمات و آثار ارزنده فراوانی بوده اند. به صورت کلی می توان این خدمات و اثرگذاری های مثبت را در دو دسته تقسیم بندی کرد:

• محرومیت زدایی: دفاع مقدس و جهادسازندگی مبدا و آغاز شکل گیری گروه های جهادی برای رفع محرومیت و کمک به مستضعفین بوده است. در حال حاضر چند هزار گروه در قالب اردوهای جهادی در زمینه های مختلف عمرانی، فرهنگی، آموزشی، بهداشتی و غیره به فعالیت می پردازند.
• اقدامات امدادی در زمان بحران: این گروه ها در زمان سیل، زلزله و سایر بلای طبیعی وارد عمل شده و آسیب دیدگان امدادرسانی می کنند. همچنین در دوره دنیاگیری بیماری کووید 19، گروه های جهادی به شکل های مختلف به یاری مردم شتافتند و در مهار بحران موثر بودند.

اصول فعالیت های گروه جهادی از منظر رهبر انقلاب

برای رسیدن به تصویری از وضعیت مطلوب و آرمانی این گروه ها، باید به بیانات مقام معظم رهبری (مدظله) به عنوان سیاستگذار کلان جامعه مراجعه شود. ایشان گروه های جهادی را این گونه توصیف می کنند:

• بالاتر بودن ارزش کار جهادی از حد سپاس انسانی مدیران؛
• برخاسته بودن کار جهادی از ایمان؛
• دور نشدن از خدمت رسانی های ابتدایی و یدی حامل برکت و نورانیت؛
• همگانی کردن شعار «خدمت رسانی برای تحقق عدالت و پیشرفت» و معرفی منظومه معرفتی اسلام درباره جهاد به جوانان؛
• نشان دادن سودرسانی جهاد پیش از گیرنده خدمت، به خود خدمت رسان با قول و عمل؛
• صیانت از محیط خدمت رسانی با اخلاق نیکو و عمل مومنانه، اجتناب از محرمات، تقید به مستحباب؛
• شریک کردن مردم در منطقه در کار خدمت رسانی؛
• ارتباط گروه های جهادی با یکدیگر و با دستگاه های قادر بر پشتیبانی؛
• اطلاع رسانی همگانی و هنرمندانه و شوق انگیز عملکرد خود.

بررسی وضعیت موجود گروه ها به لحاظ آماری

براساس اطلاعات و آمار ارائه شده از سوی مرکز مطالعات و هدایت گروه های جهادی سازمان بسیج مستضعفین در سال 1398، 12 هزار و 104 گروه جهادی در سراسر کشور فعال بوده اند. از این تعداد 7 هزار و 680 گروه دارای برنامه برای جغرافیای هدف و 10 هزار و 587 گروه دارای جغرافیای هدف مشخص هستند. استان لرستان، با فاصله زیادی نسبت به استان های دیگر افزون بر 1000 گروه جهادی را به خود اختصاص داده است. این در حالی است که با فاصله جغرافیایی اندکی از این استان، استان های کرمانشاه و کهکیلویه و بویر احمد جزء استان هایی هستند که کمترین تعداد گروه (حدود 160 گروه) را دارند.

تمرکز اصلی گروه های جهادی بر مناطق روستایی و حوزه فرهنگی است. تا سال 1398، 33 درصد فعالیت های جهادی در مناطق شهری و 67 درصد اقدامات و فعالیت ها در مناطق روستایی صورت گرفته است. 33 درصد اقدامات جهادی در حوزه فرهنگی، 28 درصد در حوزه فنی و عمرانی، 19 درصد در حوزه علمی و آموزشی، 10 درصد در حوزه بهداشت و سلامت و 10 درصد هم در حوزه اشتغال زایی و کارآفرینی بوده است.

چالش های پیش رو

<p>علی رغم نقاط قوت و فرصت هایی که گروه های جهادی در جامعه فراهم کرده اند، غفلت و بی دقتی ممکن است باعث برخی سیاست گذاری های نادرست و در نتیجه تدوین برخی قوانین نامناسب شود که به گروه های جهادی آسیب بزند. برخی از نقاط آسیب پذیر گروه های جهادی که می تواند با سیاست گذاری نادرست می تواند آسیب زا باشند به شرح زیر است:

• نبود بانک اطلاعاتی مناطق محروم؛
• نبود قوانین حمایتی از گروه های جهادی و جهادگران (چه در زمان فعالیت، چه در زمان بروز حوادث و سوانح)؛
• نبود بستر لازم برای بالفعل شدن توان این گروه ها؛
• تبعیض و بی عدالتی در حمایت از این گروه ها؛
• سوء استفاده از شبکه های جهادی توسط برخی از افراد سیاسی؛
• بی توجهی به استقلال و خودجوش بودن این گروه ها؛
• کم توجهی به موضوع تربیت نیرو؛
• ناهماهنگی و ناتمام ماندن پروژه ها.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

متناسب با چالش ها و فرصت هایی که در این پژوهش بیان شده، راه حل هایی نیز پیشنهاد شده اند که کانون و محور این پیشنهادها نسبت به کارکرد تقنینی و نظارتی مجلس شورای اسلامی، طراحی و تدوین قوانین مرتبط با فعالیت های جهادی توسط جمعی از نخبگان جهادی متشکل از بخش های مردمی و حاکمیتی با مدیریت  مجلس شورای اسلامی است. این پیشنهادها عبارتند از:

پیشنهادها در نسبت با گفتمان جهادی

• اصلاح نگرش گروه های خاص و تنویر افکار عمومی نسبت به چیستی و کارکرد گروه جهادی؛
• تعریف و تقویت مفهوم مرکزی گفتمان جهادی با ترغیب نخبگان به تلاش برای تولید آثار و محصولات فرهنگی مختلف مفصل بندی کننده آن با مفهوم های همگن.

پیشنهادها در رابطه با حکمرانی جهادی

• حمایت نهادی از کنشگران جهادی؛
• حمایت قانونی و نظارتی از گروه های جهادی؛
• سیاست گذاری با رویکرد پشتیبانی از گروه های جهادی.

پیشنهادها در رابطه با گروه های جهادی

• آموزش مستمر جهادگران به ویژه مسئولین گروه ها در قالب نظام نامه آموزشی مدون و علمی؛
• ایجاد سامانه و بانک اطلاعاتی کامل از تخصص و توانمندی گروه های جهادی؛
• تشکیل بانک اطلاعاتی دقیق و کامل از مناطق محروم کشور و اولویت بندی نیازها و مشکلات دقیق مردم.

پیشنهادها در رابطه با اردوهای جهادی

• توزیع مناسب و متناسب اردوهای جهادی در سطح کشور با توجه به فاصله مکانی و نوع خدمات موردنیاز در منطقه محروم؛
• بازتولید ارزش های جهاد در میان شرکت کنندگان از طریق توجه به برنامه های فرهنگی اردو و تولید مستمر نهادها و شعارهای الهام بخشی؛
• تدوین پیوست اجتماعی اردوی جهادی دربردارنده نحو جلب مشارکت مردم محلی و سایر حساسیت ها و اصول عملی لازم.

جمع‌بندی

گروه جهادی از مهمترین بازوهای انقلاب اسلامی برای خدمت به محرومین هستند. این گروه ها نقاط قوت فراوانی دارند ولی علی رغم نقاط قوت و فرصت هایی که گروه های جهادی در جامعه فراهم کرده اند، غفلت و بی دقتی ممکن است باعث برخی سیاست گذاری های نادرست و در نتیجه تدوین برخی قوانین نامناسب شود که به گروه های جهادی آسیب بزند. از این رو متناسب با چالش ها و فرصت هایی که در این پژوهش بیان شده، راه حل هایی نیز پیشنهاد شده اند. اصلاح نگرش گروه های خاص و تنویر افکار عمومی نسبت به چیستی و کارکرد گروه جهادی، حمایت نهادی از کنشگران جهادی، تشکیل بانک اطلاعاتی دقیق و کامل از مناطق محروم کشور و توزیع مناسب و متناسب اردوهای جهادی در سطح کشور ازجمله پیشنهادهای این مطالعه هستند.

این مطالعه با همکاری اندیشکده جهادی و مرکز پژوهش های مجلس توسط تیم پژوهشی متشکل از ناصر ترابی، صدیقه رمضانی، غلامرضا آزادی، سیده لیلا فاطمی، حمید سلیمی، محسن ردادی، علیرضا گودرزی فراهانی، سید مهران ریاضی مند و فاطمه باغی در سال 1402 انجام شده است.