تعیین استراتژیهای مبتنی بر سیاستهای اقتصاد مقاومتی در صنعت نفت و گاز
تعیین استراتژیهای کلان صنعت نفت و گاز کشور بر اساس ارزیابی عوامل داخلی و خارجی این صنعت
صنعت نفت و گاز به عنوان یکی از بزرگترین صنایع کشور از ابعاد مختلف سیاسی و اقتصادی برای کشور حائز اهمیت است. به همین دلیل در سیاستهای کلان اقتصاد مقاومتی در سه بند به طور کامل به این صنعت پرداخته شده است. با بررسی نقاط قوت و ضعف این صنعت (عوامل داخلی) و فرصتها و تهدیدهای موجود (عوامل خارجی)، استراتژیهای قابل استفاده در صنعت نفت و گاز در چهار دسته استراتژیهای تهاجمی، محافظهکارانه، رقابتی و تدافعی تدوین شدهاند. مطالعات صورت گرفته نشاندهنده این است که در شرایط کنونی برای حل مشکلات موجود در این صنعت استراتژیهای تدافعی بهترین نتیجه را خواهند داشت.
ضرورت و اهداف پژوهش
صنعت نفت و گاز به لحاظ تامین انرژی کشور و منبع اصلی درآمدهای کشور، نقش انکارناپذیری در بدنه اقتصادی ایران دارد. به همین دلیل طی سالهای اخیر این صنعت مورد توجه دشمنان بوده و به شیوههای مختلف در طرحهای تحریمی آمریکا قرار گرفته است. «کاهش صادرات نفت ایران از 5/2 میلیون بشکه در روز به یک میلیون بشکه»، «تاخیر در بهرهبرداری فازهای پارس جنوبی»، «تاخیر در توسعه میادین مشترک نفتی» و «عدم اجرای طرحهای پالایشی در بخش پاییندستی صنعت نفت و گاز» تعدادی از مشکلاتی هستند که بر اثر این تحریمها بر صنعت نفت و گاز کشور تحمیل شدهاند. با مقایسه نقش اقتصادی و سیاسی صنعت نفت و گاز در شرایط فعلی و اهداف سیاستهای اقتصاد مقاومتی، میتوان به اجرا نشدن یا ناقص اجرا شدن این سیاستها به عنوان راهکاری برای برون رفت از شرایط کنونی، پی برد. لذا این پژوهش با هدف طراحی استراتژیهایی مبتنی بر اصول و ارکان اقتصاد مقاومتی برای بهکارگیری در این صنعت انجام شده است.
روششناسی پژوهش
به منظور تدوین استراتژیهای مبتنی بر سیاستهای اقتصاد مقاومتی از مدل SWOT استفاده شده است. برای این هدف ابتدا یک مدل مفهومی با هدف تعیین نقش صنعت نفت و گاز در سیاست اقتصاد مقاومتی، توسعه داده میشود. سپس با استناد به نظرات متخصصان و بررسی مطالعات گذشته، «عوامل داخلی» به عنوان نقاط قوت و ضعف صنعت نفت و گاز و «عوامل خارجی» بعنوان فرصتها و تهدیدها، تعیین شده و به روش سلسله مراتبی AHP رتبهبندی میشوند. در نهایت استراتژیها در چهار دسته تهاجمی، تدافعی، محافظهکارانه و رقابتی تدوین میگردند.
جایگاه صنعت نفت و گاز در سیاستهای اقتصاد مقاومتی
سیاستهای اقتصاد مقاومتی در 24 بند تنظیم شدهاند که هر یک از این بندها در راستای حل بخشی از مشکلات مؤثر بر اقتصاد کشور ارائه شده است. در سه بند از سیاستهای اقتصاد مقاومتی به طور مستقیم به حل مشکلات صنعت نفت و گاز پرداخته شده است. بند 13 با عنوان مقابله با ضربهپذیری درآمد حاصل از نفت و گاز، بند 14 با عنوان افزایش ذخایر راهبردی نفت و گاز کشور به منظور اثرگذاری در بازار جهانی و بند 15 با عنوان افزایش ارزشافزوده از طریق تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز و توسعه تولید کالاهای دارای بازدهی بهینه، به تبیین سیاستهای اقتصاد مقاومتی در این صنعت میپردازند. علاوه بر این سه بند، در 15 بند دیگر نیز به طور غیر مستقیم به صنعت نفت و گاز اشاره شده است.
طراحی مدل و تحلیل SWOT بر مبنای سیاستهای اقتصاد مقاومتی
بر اساس سیاستهایی که در قسمت قبل ذکر شد، یک مدل مفهومی از نقش صنعت نفت و گاز در سیاستهای اقتصاد مقاومتی توسعه داده شده و با استفاده از تحلیل SWOT، به ارزیابی وضعیت فعلی این صنعت پرداخته شده است. تحلیلهای حاصل از ماتریس ارزیابی عوامل داخلی که به منظور بررسی استراتژیک عوامل داخلی استفاده میشود، نشاندهندۀ ضعف صنعت نفت و گاز به لحاظ عوامل داخلی است. همچنین بررسی امتیازات کسبشده در بخش فرصتها و تهدیدها در ماتریس ارزیابی عوامل خارجی نیز نشاندهنده شرایط نامناسب وضعیت فعلی صنعت نفت و گاز از این منظر است که به معنی عدم بهرهبرداری مناسب از فرصتهای موجود و واکنش نامناسب به تهدیدها است. شرایط کنونی گویای این واقعیت است که با توجه به شرایط فعلی صنعت نفت و گاز، استفاده از استراتژیهای تدافعی بهترین انتخاب است.
استراتژیهای مبتنی بر سیاستهای اقتصاد مقاومتی
استراتژیهایی تدوینشده با استفاده از تکنیک SWOT برای صنعت نفت و گاز به شرح زیر هستند:
استراتژیهای تهاجمی
- بهرهبرداری از ذخایر گازی برای صادرات به کشورهای همسایه
- ایجاد ذخایر تجاری نفت و گاز برای بهرهبرداری از رشد مصرف نفت و گاز در کشورهای دیگر
- بهکارگیری نیروی انسانی متخصص و جوان برای ایجاد زیرساختهای تولید و صادرات
- استفاده از ظرفیت بخش پاییندستی برای ترانزیت نفت و گاز از کشورهای شمالی به کشورهای همسایه جنوبی، غربی و شرقی
استراتژیهای محافظهکارانه
- ایجاد روابط با کشورهای صاحب تکنولوژی و متقاضی نفت و گاز ایران برای انتقال تکنولوژی روز دنیا و بومیسازی آن با استفاده از نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده
- جذب و بهکارگیری نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده برای بومیسازی تکنولوژی مورد استفاده در صنعت نفت و گاز
- تکمیل زنجیره ارزشافزوده در بخش پاییندستی صنعت نفت و گاز از قبیل پتروشیمی
- استفاده از نیروی متخصص و جوان برای تولید بیشتر از میادین مشترک
- صادرات گاز از طریق خطوط لوله به کشورهای همسایه برای کاهش آثار تحریمهای غربی
استراتژیهای رقابتی
- ایجاد قدرت جذب بیشتر نفت و گاز در صنایع دیگر کشور به منظور متنوعسازی اقتصاد، ایجاد اشتغال و کاهش فشارهای اقتصادی و دخالت کشورهای دیگر از طریق صنعت نفت و گاز
- متنوعسازی روش فروش ذخایر نفت و گاز توسط بخشهای خصوصی فعال در بخش انرژی کشور
- ایجاد ذخایر استراتژیک نفت و گاز به منظور کاهش فشارهای اقتصادی از کانال صنعت نفت و گاز
- برقراری ارتباط بین کارشناسان جوان و متخصص کشور با شرکتهای تامینکننده قطعات صنعت نفت و گاز برای ایجاد بستر مناسب به منظور تامین نیازهای این صنعت از داخل کشور
- بهکارگیری درآمدهای نفتی برای توسعه صنایع مبتنی بر نفت و گاز در منطقه و ایجاد اشتغال
استراتژیهای تدافعی
- بومیسازی تکنولوژیهای راهبردی صنعت نفت و گاز به منظور کاهش فشار اقتصادی خارجی به این صنعت
- استفاده بیشتر از تجهیزات داخلی به منظور کاهش وابستگی به کشورهای خارجی و جلوگیری از نفوذ این کشورها در صنعت نفت و گاز
- تکمیل زنجیره ارزشافزوده به منظور ایجاد اشتغال
- متنوعسازی فروش نفت و گاز برای کاهش آثار تحریم فروش نفت و گاز در دنیا
- افزایش سطح نوآوری در صنعت نفت و گاز و استفاده از تجهیزات داخلی برای تولید بیشتر نفت و گاز در میادین مشترک
- افزایش سطح دیپلماسی انرژی به منظور کاهش تاثیرات تحریم نفتی
- تامین مالی پروژههای برداشت نفت و گاز با اولویت میادین مشترک نفت و گاز
- توانمندسازی بخش خصوصی فعال در صنعت نفت و گاز
جمعبندی
با توجه به نقش اقتصادی و سیاسی صنعت نفت و گاز کشور و تاثیرپذیری آن از تحریمها، نیاز به مقاومسازی اقتصاد این صنعت احساس میشود و این مهم تنها با قرار گرفتن صنعت نفت و گاز در راستای سیاستهای اقتصاد مقاومتی قابل دستیابی است. با تعیین عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر این صنعت و استفاده از ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف) و خارجی (فرصتها و تهدیدها)، بهترین انتخاب برای به حرکت در آوردن صنعت نفت و گاز در راستای سیاستهای اقتصاد مقاومتی، بهکارگیری استراتژیهای تدافعی است. بهعلاوه سیاستگذاریهای صنعت نفت و گاز باید با در نظر داشتن مواردی همچون توجه به وجود نیروی جوان و متخصص کشور، اولویت دادن به صادرات گاز به کشورهای همسایه و تکمیل بخش پاییندستی صنعت نفت و گاز صورت بگیرد.
این مطالعه توسط اندیشکده مرکز پژوهشی آرا در سال 1397 انجام شده است.
محصول مرتبط:
