موانع گسترش صنایع فرهنگی و خلاق در روستا

صنایع خلاق، صنایعی هستند که بتوانند از خلاقیت، مهارت و استعداد فردی به عنوان یک مزیت و استعداد بالقوه در ایجاد ثروت و شغل از طریق تولید و بهره برداری از مالکیت معنوی استفاده کنند. به زعم اکثر محققین، صنایع فرهنگی و خلاق سهم چشمگیری در اقتصاد دارند و همچنین تاثیرات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آنان در راستای اقتدارآفرینی بر کسی پوشیده نیست. امروزه این مسئله آشکار شده که لازمه رسیدن به توسعه صنایع خلاق و فرهنگی توجه به روستاها و بخش روستایی به عنوان بخش پایه است. متاسفانه براساس آمار و ارقام، صنایع خلاق و فرهنگی سهم بسیار اندکی از اقتصاد کشور را دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

صنایع فرهنگی و خلاق سهم چشمگیری در اقتصاد کشورها دارند و همچنین تاثیرات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آن در راستای اقتدارآفرینی بر کسی پوشیده نیست. از این رو یکی از راهبردهایی که در سال های اخیر به خصوص در کشورهای توسعه یافته مورد توجه قرار گرفته، توسعه و گسترش صنایع خلاق و فرهنگی در نواحی روستایی است. گسترش صنایع خلاق در روستاها می تواند رشد اقتصادی و سرمایه فرهنگی قابل توجهی را برای کشور به وجود آورد؛ چرا که بخش قابل توجهی از صنایع خلاق ایران از جمله فرش، صنایع دستی، گردشگری و… در روستاهای کشور تولید و عرضه می گردد. اما متاسفانه براساس آمار و ارقام، صنایع خلاق و فرهنگی سهم بسیار اندکی از اقتصاد کشور را دارد. به منظور دستیابی به چرایی عدم گسترش صنایع خلاق در روستا می بایست آمار و ارقام موجود در این حوزه مورد بررسی قرارگیرد. لذا در این پژوهش به بررسی وضعیت صنایع خلاق و فرهنگی در ایران و جهان و شناسایی عوامل عدم گسترش صنایع خلاق در روستاها پرداخته شده است.

آمار و ارقام صنایع خلاق در ایران و جهان

براساس پژوهش های انجام شده توسط CISAC در سال 2020 بالغ بر 2250 میلیارد دلار در کل جهان به اقتصاد صنایع خلاق اقتصاد دارد که این رقم حدود 3 درصد از کل تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل می دهد. همچنین صنایع خلاق در سراسر جهان توانستند حدود 30 میلیون شغل ایجاد کنند که این میزان تقریبا یک درصد از کل جمعیت فعال جهان را تشکیل می دهد. در این میان آسیا و اقیانوسیه با حدود 743 میلیارد دلار اقتصاد خلاق توانسته حدود 7/12 میلیون شغل ایجاد کنند و جایگاه اول را در این زمینه به خود اختصاص دهد. پس از آسیا و اقیانوسیه، اروپا با 709 میلیارد دلار و 7/7 میلیون شغل، آمریکای شمالی با 620 میلیارد دلار و 7/4 میلیون شغل، آفریقا و خاورمیانه با 58 میلیارد دلار و 4/2 میلیون شغل و آمریکای لاتین با 124 میلیارد دلار و 9/1 میلیون شغل در جایگاه های بعدی قرار دارند.

در حالی که این صنایع پتانسیل بالایی برای اشتغال آفرینی، ارزآوری، صادرات و پیوستن به زنجیره های ارزش جهانی را دارند، سهم ایران از این اقتصاد رو به گسترش در دنیا بسیار ناچیز است. آمارها گویای آن است که در کشور ما تعداد شرکت های خلاق از مرز 1000 شرکت گذشته و رو به توسعه است و توجه به صنایع خلاق در اقتصاد دانش بنیان به دلیل ظرفیت بالا برای ثروت آفرینی و اشتغال اهمیت بسیاری پیدا کرده است. از آنجا که آمار و ارقام دقیقی از صنایع خلاق و فرهنگی در روستاهای ایران وجود ندارد؛ لذا به منظور بررسی وضعیت موجود صنایع خلاق و فرهنگی در روستاها در ادامه وضعیت اقلام اصلی صنایع خلاقی که در روستاهای ایران فعال هستند؛ یعنی گردشگری و صنایع دستی را به طور مختصر بررسی شده است.

صنایع دستی

از نظر سازمان صنایع دستی در ایران 370 رشته صنایع دستی وجود دارد که در 24 دسته قرار می گیرند. از جمله صنایع دستی برتر کشور که در سطح بین الملل مورد توجه قرار گرفته اند می توان به فرش های دستباف اشاره کرد که معرف بنیه فرهنگی و هنری ایران در جهان است. همچنین سایر آثار معروف ایران که در حوزه صنایع دستی جای می گیرند عبارت اند از: گلیم، فرش، گبه، قلم زنی، شیشه گری، منبت کاری، میناکاری، سفال، چوب، خاتم کاری و ملیله دوزی. ایران در سال 1399 توانست از صادرات صنایع دستی 322 میلیون دلار کسب درآمد کند. 554/112 تن نیز وزن تمامی کالاهای صادراتی ایران در این حوزه بوده که بیشترین میزان صادرات ایران در این حوزه، به کشورعراق بوده است. صادرات صنایع دستی به عراق 199 میلیون دلار برای ایران سود به همراه داشته است.

گردشگری

در بسیاری از کشورها، گردشگری روستایی یک فعالیت اقتصادی بسیار مهم در کنار سایر بخش های اقتصادی مانند کشاورزی، صنعت و بازرگانی است. از آنجا که بخش اعظم مشکلات عقب ماندگی و توسعه نیافتگی روستایی ناشی از فقدان این صنعت است. گردشگری روستایی با حل مسائل و مشکلات این حوزه می تواند به توسعه روستایی کمک کند. از این رو صنایع دستی و صنعت گردشگری از جمله مهم ترین فعالیت های روستاها در حوزه صنایع خلاق هستند. گسترش این دو صنعت در روستاهای کشور می تواند زمینه رشد و توسعه بیش از پیش روستاها و مهاجرت معکوس را به همراه داشته باشد.

 شناسایی عوامل اصلی عدم گسترش صنایع خلاق در روستا

به منظور شناسایی عوامل اصلی عدم گسترش و صنایع خلاق در روستا می بایست به تولیدکنندگان این صنایع مراجعه کرد تا با شناسایی مشکلات آنها، عوامل و ریشه های اصلی را احصا نمایید؛ لذا در این پژوهش با توجه به نظر تولیدکنندگان صنایع خلاق به احصا و شناسایی عوامل عدم گسترش صنایع خلاق در روستاها پرداخته شده است

آورده و منافع پایین تولیدات صنایع خلاق برای تولیدکنندگان

ضعف در زنجیره آورده اقتصادی برای تولیدکنندگان و فعالان عرصه صنایع خلاق یکی از مهم ترین علت های عدم توسعه درخور این صنایع عنوان شده است. با توجه به مطالعات انجام شده ضعف در بازاریابی و تبلیغات، تاثیر منفی سیاست های بین المللی علیه اقتصاد ایران، درنظرنگرفتن محدودیت های وارداتی برای کالای مشابه، پایین بودن سطح حمایتی سازمان های دولتی و دستمزد کم تولیدکنندگان به عنوان عوامل دخیل در عدم توسعه صنایع خلاق مطرح می شود.

ضعف نیروهای انسانی گروه های فعال در صنایع خلاق

عامل دیگر عدم گسترش صنایع خلاق در روستا ضعف در مهارت ها و تخصص های نیروی تولیدکنندگان صنایع خلاق است که این ضعف را می توان به دو بخش مهارت و ارتباطات دسته بندی کرد. از مهم ترین ضعف های نیروی انسانی فعال در این حوزه، می توان به فقدان محتوای فکری فرهنگی مناسب، دانش تجاری، تبلیغات و شناسایی ذائقه مخاطب اشاره کرد.

چالش های ویژه صنعت گردشگری روستایی

در ایران علی رغم وجود روستاها و مناطقی با ظرفیت بالقوه جذب گردشگر صنایع خلاق محلی، جدای از مواردی محدود، توفیق کلی در این زمینه حاصل نشده است. براساس مطالعات انجام شده نگرانی اهالی از تاثیرات منفی گردشگران بر فرهنگ اهالی، افزایش جرائم و ناهنجاری ها از سوی گردشگران، نبود تبلیغات رسانه ای در زمینه معرفی روستاها و ترس از پیامدهای منفی اقتصادی برای اهالی از عوامل عدم توفیق روستاها در جذب گردشگر است.

ارائه پیشنهادهایی جهت توسعه صنایع خلاق در روستاها

متاسفانه در ایران به صنایع خلاق در روستاها آن گونه که باید و شاید توجه نشده است. مهم ترین صنعت فعال در روستاهای کشور صنایع دستی و گردشگری هستند که درآمد ایران از این دو صنعت بسیار ناچیز است. بنابراین در راستای گسترش صنایع خلاق و فرهنگی در روستاها و حل مشکل آورده و منافع پایین برای تولیدکنندگان اقدامات زیر پیشنهاد می شود:

• بسترسازی جهت معرفی تولیدات صنایع خلاق روستایی به بازارهای داخلی و بین المللی توسط دولت؛
• فرهنگ سازی استفاده از کالاهای فرهنگی ایرانی و ایرانگردی توسط دولت، گروه های مردمی و فعالان؛
• درنظرگرفتن محدودیت وارداتی برای کالاهای مشابه صنایع خلاق داخلی توسط دولت؛
• آموزش متدهای نوین تولیدات صنایع خلاق متاسب با تکنولوژی روز توسط گروه های مردمی و فعالان؛
• افزایش نوآوری و تقویت خلاقیت نیروی انسانی گروه های فعال در صنایع خلاق با نشان دادن تولیدات جدید صنایع خلاق در ایران و جهان توسط گروه های مردمی و فعالان؛
• حمایت از حلقه های میانی و گروه های فعال و مردمی در جهت توسعه زیرساخت های آموزشی صنایع خلاق.

جمع بندی

اقتصاد جهان در حال حرکت به سمت صنایع خلاق و فرهنگی است. اما در ایران به صنایع خلاق در روستاها آن گونه که باید و شاید توجه نشده است. مهم ترین صنعت فعال در روستاهای کشور صنایع دستی و گردشگری هستند که درآمد ایران از این دو صنعت بسیار ناچیز است. عدم گسترش صنایع خلاق در روستاها دلایل متعددی دارد که از مهم ترین آن ها می توان به آورده و منافع پایین تولیدات صنایع خلاق برای تولیدکنندگان و ضعف نیروهای انسانی گروه های فعال در صنایع خلاق اشاره کرد. بنابراین در راستای گسترش صنایع خلاق و فرهنگی در روستاها و حل مشکلات، اقداماتی مانند بسترسازی جهت معرفی تولیدات صنایع خلاق روستایی، درنظرگرفتن محدودیت وارداتی برای کالاهای مشابه و افزایش نوآوری و تقویت خلاقیت نیروی انسانی گروه های فعال در صنایع خلاق پیشنهاد شده است.

این مطالعه در اندیشکده موج توسط مهدی هاشم زاده در سال 1403 انجام شده است.