ابتکار حکمرانی جهانی چین و دلالت های راهبردی آن برای جمهوری اسلامی ایران

تحولات پرشتاب ژئوپلیتیکی و آشکار شدن نارسایی های مزمن ساختار حاکم بر روابط بین الملل، محیط امنیتی جهان را با پدیده کسری حکمرانی مواجه ساخته و بستری بی سابقه برای بازآرایی سلسله مراتب قدرت رقم زده است. در کانون این دگرگونی بنیادین، رونمایی از ابتکار حکمرانی جهانی چین نمایانگر گذار قاطع پکن از موقعیت یک بازیگر قاعده پذیر به یک قدرت قاعده ساز تمام عیار در مناسبات فراملی است. این چرخش راهبردی که فراتر از بیانیه های متداول دیپلماتیک بازتعریف شده، پاسخی ساختارمند به انحصار هنجاری غرب و تلاشی عینی برای تثبیت معماری چندقطبی است. فهم دقیق منطق ادراکی و ابزارهای مادی این کلان پروژه، لازمه مصون سازی منافع ملی و طراحی یک الگوی فعالانه در برابر فشارهای ساختاری بر ایران به شمار می رود.

ضرورت و اهداف پژوهش

نظم جهانی شکل گرفته پس از جنگ جهانی دوم که بر پایه نهادهای برتون وودز و حقوق بین الملل لیبرال قوام یافته بود، به دلیل تحمیل استانداردهای دوگانه، یکجانبه گرایی فزاینده و ناتوانی در حل منازعات ساختاری با بحران مشروعیت و انسداد کارکردی روبه رو شده است. در چنین خلأ هنجاری و نهادی، بازخوانی رفتار قدرت های نوظهور از اولویت های پژوهشی محسوب می شود. پکن با تجمیع منابع عظیم اقتصادی و گسترش نفوذ دیپلماتیک خود، چارچوبی تحت عنوان ابتکار حکمرانی جهانی عرضه کرده که سه برنامه اجرایی پیشین یعنی ابتکارات توسعه، امنیت و تمدن جهانی را در یک پیکربندی کلان یکپارچه می سازد. هدف این پژوهش، کالبدشکافی عمیق مفروضات بنیادین، سازوکارهای عملیاتی و ابزارهای مادی و نرم پکن برای بازآرایی نظام بین الملل است. علاوه بر این، پژوهش حاضر می کوشد تا با پرهیز از شیفتگی مفرط یا بدبینی مطلق، نسبت جمهوری اسلامی ایران را با این معماری نوظهور بسنجد. هدف نهایی، ارائه یک راهنمای عملیاتی و نقشه راه برای دستگاه خط مشی گذاری ملی است تا مزیت های ترانزیتی، ژئوپلیتیکی و انرژی کشور به ابزارهایی راهبردی جهت موازنه سازی هوشمند و کاهش آسیب پذیری ساختاری تبدیل شوند.

مبانی فلسفی و تبارشناسی مفهومی ابتکار حکمرانی جهانی

ابتکار حکمرانی جهانی تبلور نهایی یک دهه نظریه پردازی هدفمند در ساختار فکری پکن و بازتابی نوین از جهان بینی تاریخی «تیان شیا» یا «همه آنچه زیر آسمان است» به شمار می رود. این الگوی ادراکی برخلاف سنت سیاسی غرب که بر پایه دولت-شهرهای مجزا، مرزهای صلب و رقابت های با حاصل جمع صفر استوار است، جهان را یک کل به هم پیوسته و ارگانیک تعریف می کند. در این الگو، عقلانیت ارتباطی و اصل «بهبود همگانی» کنفوسیوسی جایگزین منفعت محوری انحصاری و مفهوم غربی بهبود پارتو می شود؛ بدین معنا که هیچ پیشرفتی بدون انتفاع و تعالی جمعی بازیگران واجد مشروعیت دانسته نمی شود. سیر تکامل این گفتمان در دوران معاصر با ارائه کلان روایت «جامعه بشری با سرنوشت مشترک» در کنگره هجدهم حزب کمونیست آغاز شد و سپس در گام های بعدی، با طرح ابتکار توسعه جهانی در سال ۲۰۲۱، ابتکار امنیت جهانی در سال ۲۰۲۲ و ابتکار تمدن جهانی در سال ۲۰۲۳ ابعاد تخصصی یافت. در نهایت، با طرح ابتکار حکمرانی جهانی در بیست و پنجمین اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در تیانجین، پازل راهبردی چین برای اصلاح ساختاری و بازآرایی ترتیبات نهادی نظام بین الملل تکمیل گردید.

اصول پنج گانه راهبردی چین

پکن ابتکار حکمرانی جهانی را بر پایه پنج اصل محوری صورت بندی کرده که هر یک در تقابل مستقیم با الگوهای حاکم بر نظم لیبرال معنا می یابد:

• پایبندی به برابری حاکمیت ها: نفی مطلق مداخلات خارجی و رد نظریه های مداخله بشردوستانه یا مسئولیت برای حمایت که غرب به عنوان ابزاری برای تغییر رژیم و نقض استقلال دولت ها به کار می گیرد.
• پایبندی به حاکمیت حقوق بین الملل: اتکای انحصاری به منشور ملل متحد و معاهدات جهان شمول در برابر مفهوم سیال و غربی نظم مبتنی بر قواعد.
• پایبندی به چندجانبه گرایی واقعی: مخالفت صریح با بلوک سازی های انحصاری، ائتلاف های محدود نظیر کواد و آکوس و دفاع از نهادهای بین المللی فراگیر.
• پایبندی به مردم محوری: اولویت بخشی مطلق به حق حیات، امنیت، معیشت و توسعه اقتصادی به عنوان حقوق بنیادین بشر، در برابر شروط تحمیلی و ارزش های سیاسی لیبرال دمکراسی.
• پایبندی به اقدام گرایی و حل مسئله: تمرکز بر کارآمدی عینی و ارائه ملموس کالاهای عمومی جهانی در برابر بوروکراسی فرسایشی و سیاست زده نهادهای مالی و توسعه ای مستقر.

پیکربندی و منطق هم افزایی ارکان سه گانه

منطق عملیاتی ابتکار حکمرانی جهانی حاصل تعامل و حلقه تقویتی میان سه بازوی تخصصی است. ابتکار توسعه جهانی به عنوان ستون مادی و اقتصادی، مأموریت کسب مشروعیت کارآمدی را بر عهده دارد و با تمرکز بر حوزه هایی چون فقرزدایی، امنیت غذایی، سلامت و زیرساخت های دیجیتال، پیش شرط های سیاسی نهادهای توسعه ای غرب را حذف می کند. در گام بعد، ابتکار امنیت جهانی در قامت ستون سیاسی-امنیتی و سپر راهبردی وارد میدان می شود؛ این ابتکار با ارائه مفهوم «امنیت مشترک، جامع، همکاری جویانه و پایدار»، الگوهای مبتنی بر بازدارندگی ائتلافی و بلوک های نظامی متعارض را نفی کرده و به مخالفت بنیادین با تحریم های یکجانبه برمی خیزد. وساطت پکن در احیای روابط دیپلماتیک میان تهران و ریاض در سال ۲۰۲۳، جلوه ای آشکار از کاربست عینی این رویکرد به شمار می آید. در نهایت، ابتکار تمدن جهانی به عنوان نرم افزار هنجاری و ارزشی، ایده جهان شمولی هژمونیک ارزش های غربی و نظریه پایان تاریخ را به چالش کشیده و با ترویج احترام به تنوع تمدنی و ارزش های مشترک بشری، از حق ملت ها برای انتخاب الگوهای بومی حکمرانی پشتیبانی فلسفی به عمل می آورد.

سازوکارهای نهادی و بسترهای مادی عملیاتی سازی

راهبرد نهادی چین بر یک رویکرد دوگانه و عمل گرایانه متکی است که به پکن اجازه می دهد هم زمان از درون ساختارهای مستقر نفوذ کرده و در بیرون به ساختارسازی موازی بپردازد. در ساحت درون سیستمی، چین با بهره گیری از حق وتو در شورای امنیت، تلاش برای ارتقای وزن رأی خود و اعضای جنوب جهانی در صندوق بین المللی پول و دفاع از منافع کشورهای در حال توسعه در سازمان جهانی تجارت، به دنبال بازتعریف تدریجی هنجارهاست. در سوی دیگر، تقویت اکوسیستم نهادهای موازی در دستور کار قرار دارد. سازمان همکاری شانگهای بستری عملیاتی برای تحقق اهداف امنیتی و مقابله با نفوذ فرامنطقه ای ناتو فراهم می آورد و پلتفرم بریکس پلاس به تریبون سیاسی قدرتمند جنوب جهانی جهت اجماع سازی و چندجانبه گرایی بدل شده است. در بعد مالی، بانک سرمایه گذاری زیرساخت آسیایی و بانک توسعه نوین، بدون تحمیل شروط تعدیل ساختاری، تأمین مالی پروژه های عظیم را بر عهده گرفته و راه را برای دلارزدایی و تنوع بخشی ارزی هموار می کنند.

توسعه زیرساختی، فناوری و قدرت بازدارندگی

پروژه های کلان زیرساختی، پیونددهنده مفاهیم انتزاعی به واقعیت های عینی ژئوپلیتیک هستند:

• ابتکار پهنه و راه: این کلان پروژه بستر مادر برای ادغام کشورهای هدف در زنجیره ارزش و ایجاد شبکه های اتصالی غیرقابل بازگشت ریلی، جاده ای و بندری است.
• راه ابریشم دیجیتال: تثبیت جایگاه شرکت های چینی در زیرساخت های نسل پنجم مخابرات، فیبرهای نوری زیردریایی و کلان داده ها با هدف در دست گرفتن استانداردهای فنی آینده.
• راه ابریشم سلامت: مدیریت کالاهای عمومی زیستی و زنجیره تأمین دارو و تجهیزات در چارچوب مفهومی زیست سیاست بین المللی.
• پشتوانه قدرت سخت: نوسازی پرشتاب توانمندی های نظامی، گسترش ناوگان آب های آبی و استقرار سامانه های ضد دسترسی و انکار ناحیه با هدف صیانت از خطوط حیاتی ترانزیت انرژی و زیرساخت های دوگانه بندری در پهنه جهان.

ارزیابی محیطی، مقاومت ها و چالش های ساختاری

تحقق اهداف این ابتکار با چالش های سه گانه اعتماد، اجرا و مقاومت سیستماتیک روبه روست. در حوزه اعتماد، بازیگران بین المللی و به ویژه همسایگان پکن، نسبت به خطرات شکل گیری یک نظام سلسله مراتبی و چین محور ابراز نگرانی کرده و به شکاف میان گفتار صلح آمیز و رفتار قاطعانه پکن در دریای جنوبی چین اشاره دارند. در حوزه اجرا، کند شدن رشد اقتصادی داخلی چین، بحران بخش مسکن و ریسک های فزاینده سیاسی-امنیتی در کشورهای میزبان، ظرفیت وام دهی پکن را تعدیل کرده و پدیده تله بدهی را برجسته ساخته است. از حیث مقاومت بیرونی، غرب با رویکرد حیاط کوچک و حصار بلند، اعمال تحریم های راهبردی بر زنجیره نیمه رساناها، و ارائه طرح های رقیب نظیر درگاه جهانی اتحادیه اروپا و مشارکت برای زیرساخت و سرمایه گذاری جهانی، مهار فناورانه و اقتصادی پکن را به صورت همه جانبه پیگیری می کند.

دلالت های راهبردی و اولویت های جمهوری اسلامی ایران

تحولات ناشی از جنگ رمضان و ناامنی گلوگاه های دریایی، ضرورت توسعه مسیرهای زمینی، متنوع سازی کانال های تأمین انرژی و ترتیبات امنیتی منطقه پایه را دوچندان کرده است. موقعیت ژئوپلیتیکی بی بدیل ایران در اتصال قفقاز، آسیای مرکزی، خلیج فارس و دریای عمان، کشور را در کانون معادلات کریدوری شرق-غرب و شمال-جنوب قرار داده است. با این حال، استفاده از این پنجره راهبردی مشروط به پرهیز از پذیرش منفعلانه و حرکت به سوی همکاری های تفکیک شده، پروژه محور و مبتنی بر منافع متقابل است. ایران باید با بهره برداری از ظرفیت پیمان شانگهای و بریکس، ابتکارات چین را به نیازهای واقعی خود در حوزه خطوط ترانزیتی ریلی، سوآپ انرژی و سازوکارهای مالی ضدتحریمی متصل نماید.

پیشنهادهای سیاستی در سه افق زمانی

جهت ساماندهی تعاملات راهبردی و پیشگیری از پراکندگی دستگاهی، اقدامات اولویت دار به شرح زیر تعیین می شود:

کوتاه مدت

استقرار سازوکار متمرکز راهبری پرونده چین ذیل نمایندگی ویژه نظام، تدوین سریع سند موضع ملی درباره ابتکارهای چهارگانه، و تحدید دایره همکاری به حوزه های ملموس امنیت انرژی، کریدورهای زمینی و ابزارهای مالی کم ریسک.

میان مدت

معرفی رسمی ایران به عنوان گره راهبردی اتصال قاره ای، طراحی بسته های تخصصی پیوند با هر یک از ابتکارات سه گانه، شکل دهی به چارچوب امنیت منطقه پایه در خلیج فارس و تنگه هرمز، و فعال سازی دیپلماسی اندیشکده ای برای تصحیح ادراک نخبگان پکن.

بلندمدت

گذار ساختاری از مشارکت پروژه ای به مشارکت قاعده ساز در تدوین استانداردهای ترانزیت و امنیت انرژی در شرایط بحران، تبدیل تجارب مقابله با تحریم به چارچوب های هنجاری در مجامع چندجانبه، ایجاد حافظه نهادی متمرکز و حفظ موازنه راهبردی از طریق هم پوندی انتخابی جهت حراست همه جانبه از استقلال ملی.

جمع بندی

ابتکار حکمرانی جهانی چین حرکتی سنجیده به سوی تغییر موازنه قوا و تعدیل انحصارگرایی هژمونیک نظم حاکم است که بر پیوند هماهنگ زیربنای مادی، سازوکارهای نهادی و مشروعیت بخشی هنجاری ابتنا دارد. این تحول بنیادین برای جمهوری اسلامی ایران یک نظم از پیش تضمین شده یا جایگزین بی نقص نیست، بلکه صحنه ای مرکب از فرصت های ژئواکونومیک و چالش های محاسباتی است. بهره برداری موفق از این فضا منوط به واقع گرایی تحلیلی، ممانعت از وابستگی نامتوازن و تبدیل فعالانه ظرفیت های ممتاز کشور به قراردادهای ملموس و چندجانبه است. دستگاه سیاستگذاری کشور زمانی از این ابتکارات منتفع خواهد شد که از سطح هم زبانی صرف عبور کرده و پیوندهای خود با پکن را بر پایه بسته های اقدام پذیر، بازدارنده و متضمن منافع ملی استوار سازد.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط سید محمد امین علوی شهری، توحید اسماعیل پور و میثم بهارلو در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.