امنیت و سیاست خارجیحوزه آمریکا و اروپارصدسند پس زمینه

اندیشکده های غربی جامعه ایران را چگونه می بینند؟

واکاوی تحول گفتمانی اندیشکده های آمریکایی در گذار از براندازی نظامی به مهندسی شکاف های ادراکی و خفگی مالی علیه ایران

سیاست خارجی و امنیتی قدرت های غربی پیش از تجلی در قالب تحریم های اقتصادی، آرایش های نظامی یا کارزارهای رسانه ای، درون اتاق های فکر و مؤسسات تولید دانش راهبردی تئوریزه و صورتبندی می شود. این کانون ها معماران ادراکی واقعیت هستند که با تعیین تعاریف پایه از وضعیت کشور هدف، افق سیاست گذاری و دایره اقدامات مجاز را شکل می دهند. از این رو، واکاوی نوع نگاه نهادهای راهبردی واشینگتن به ماهیت جامعه ایران و ساختار اجتماعی آن، پیش نیاز حیاتی برای درک منطق درونی تهدیدات، پیش بینی اقدامات عملیاتی آتی و خنثی سازی راهبردهای بیگانگان به شمار می رود؛ چراکه بدون شناخت این عینک معرفتی، مواجهه با اقدامات دشمن همواره در لایه انفعال و واکنش به رویدادها متوقف خواهد ماند.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحولات پرشتاب منطقه ای و پشت سر گذاشتن آزمون های بزرگ امنیتی، ضرورت بازنگری بنیادین در برآوردهای شناختی دشمن را اجتناب ناپذیر ساخته است. تا پیش از وقایع جنگ ۴۰ روزه، اتاق های فکر آمریکا عمدتا بر پایه پیش فرض های خام ناشی از فضاسازی شبکه های معاند و دیاسپورا، جامعه ایرانی را توده ای یکدست، خواهان پذیرش هنجارهای غربی و آماده قیام همه جانبه با اولین جرقه های فشار نظامی یا اقتصادی می پنداشتند. این تصویرسازی موهوم موجب تدوین الگوهای پرخطا نظیر تغییر رژیم از طریق حملات هوایی نقطه ای و حمایت از جریانات واگرا شد.

شکست عینی این رویکردها در بحران های اخیر، جامعه مطالعاتی غرب را وادار به بازتعریف محاسبات هستی شناختی و معرفت شناختی خود نسبت به ساختار پیچیده جامعه ایران نمود. هدف این پژوهش، صورتبندی این چرخش پارادایمی و تبیین گذار دشمن از توهم «فروپاشی سریع با اهرم سخت» به سمت «جنگ ترکیبی فرسایشی با محوریت گسل های داخلی» است. کشف منطق مولد سیاست ها در مراکز برجسته ای چون شورای روابط خارجی، بنیاد دفاع از دموکراسی ها (FDD)، اندیشکده کارنگی، شورای آتلانتیک و مؤسسه واشینگتن، بستر فهم دقیق تاکتیک های نوین غرب در گسست افکنی میان ارکان جامعه را فراهم می آورد.

گسست پارادایمی در هستی شناسی اتاق های فکر غربی

تحلیل گفتمانی متون سیاستی نشان می دهد در دوران پیش از جنگ، تصویر غالب بر جامعه ایران متکی بر چهار گرایش ساده انگارانه بود: دوگانه انگاری خام مردم در برابر حاکمیت، خوانش آرزومندانه از جامعه بر مبنای سلایق سبک زندگی طبقه مرفه و دیاسپورا، تقلیل گرایی اقتصادی صِرف، و نگرش موزائیکی شکننده به تنوع قومی کشور. در تمامی این الگوها، مردم ایران سوژه ای فاقد کنشگری تاریخی و صرفا ابژه ای تسلیم پذیر یا منتظر مداخله رهایی بخش بیرونی تلقی می شدند.

با تثبیت بازدارندگی ملی و تاب آوری حاکمیتی در جریان تنش های نظامی، اتاق های فکر غربی پی بردند که جامعه ایرانی واجد لایه های سنتی، هویتی و پیوندهای مستحکم اعتقادی است. از این رو، تصویر پیشین رنگ باخت و جای خود را به پنج انگاره نوظهور در هستی شناسی نوین غرب داد:

  • هستی شناسی شکاف طبقاتی-امنیتی: پذیرش این واقعیت که بدنه پایدار حامیان نظام از درون طبقات کم درآمد، اقشار مذهبی و ساکنان مناطق پیرامونی برمی خیزند و جامعه دارای تنوع هویتی ناهمگون با توهمات اپوزیسیون خارج نشین است.
  • هستی شناسی اقتصادمحوری هدفمند: تمرکز از تحریم عمومی کور به سمت ردگیری زنجیره های پرداخت مالی نیروهای حافظ امنیت و هدف گیری منابع معیشتی نیروهای میدانی.
  • هستی شناسی قومی-سرزمینی منبع محور: گذار از شعارهای حقوق بشری به سوی مهندسی بحران در استان های واجد ذخایر انرژی حیاتی مانند خوزستان با پیوند زدن مطالبات محلی به شاهرگ های نفت و گاز کشور.
  • هستی شناسی ادراکی: بازتعریف جامعه به مثابه منظومه ای از تصویرها و باورها؛ به نحوی که مخدوش سازی محاسبات ذهنی مردم مهم تر از مداخله فیزیکی تلقی می شود.
  • انگاره بقامحوری حاکمیت: کنار گذاشتن فرضیه اضمحلال آنی و جایگزینی آن با مدل سازی فرسایش تدریجی منابع نظام.

دگرگونی در معرفت شناسی و شیوه های شناخت واقعیت ایران

چرخش هستی شناختی مذکور، لاجرم سازوکارهای کسب آگاهی و تولید علم راهبردی در اندیشکده ها را دگرگون ساخت. محافل تصمیم سازی ایالات متحده متوجه شدند که تکیه بر اطلاعات یک سویه جریان های برانداز و برون تابی فرضیات نظری غرب، خطای فاحش محاسباتی ایجاد می کند. معرفت شناسی جدید این کانون ها واجد ویژگی های معینی است:

  • رویکرد خردنگر و داده پایه: جایگزینی کلان روایت های سیاسی با تحلیل ریزداده های اقتصادی، نوسانات ارزی، روندهای حقوق و دستمزد و رفتارسنجی میدانی اقشار آسیب پذیر.
  • شناخت شبکه ای و گلوگاهی: تلاش برای کشف دقیق کانال های تبادل مالی، سازوکارهای دور زدن تحریم ها و ساختار نهادی اتصال حاکمیت به بدنه جامعه.
  • عقلانیت حاشیه محور: تمرکز رصد اطلاعاتی بر شهرهای مرزی، کانون های کارگری و حاشیه ها به جای پایتخت و نقاط مرفه، با هدف شناسایی کانون های مستعد ناآرامی.
  • رویکرد ابزارمحور: ارزیابی هرگونه بستر فناورانه و اطلاع رسانی صرفا بر اساس قابلیت آن برای سازماندهی نافرمانی و تحریک اغتشاش در بستر اجتماعی.

منظومه راهبردهای خصمانه و تکنیک های عملیاتی بازطراحی شده

برونداد این عینک تحلیلی نوین، طراحی مجموعه ای از راهبردهای هدفمند جهت فروپاشی از درون و تحمیل تسلیم ساختاری بدون ورود به جنگ مستقیم تمام عیار است. این محورهای عملیاتی عبارتند از:

راهبرد نخست: انقباض شدید مالی و گسست زنجیره معیشتی مدافعان امنیت

محاسبه تئوریک غرب بر این فرض شکل گرفته که با انسداد کامل مسیرهای تنفس پولی، حاکمیت در تامین معیشت کادرهای امنیتی، انتظامی و بسیج با بحران روبه رو خواهد شد. این راهبرد از طریق بستن درگاه های بانکی واسط، ایجاد فشار همه جانبه بر مقاصد صادرات نفتی و مسدودسازی دسترسی به دارایی های خارجی دنبال می شود تا با فرسودگی معیشتی نیروهای میدانی، هزینه پایداری اجتماعی افزایش یابد.

راهبرد دوم: فعال سازی شکاف های سرزمینی و زیرساخت های انرژی

در نگاه استراتژیست های نومحافظه کار، مناطق دارای اهمیت ژئوپلیتیک و صنعتی کانون توجه قرار دارند. تمرکز ویژه بر تحریک واگرایی در خوزستان با بهره گیری از اختلاط مطالبات معیشتی و مسائل قومی، تلاشی است برای قطع شریان ۸۰ درصدی تولید نفت و ۶۰ درصدی گاز کشور. این طرح از طریق تحریک جریان های تجزیه طلب، بزرگ نمایی مطالبات در مجامع بین المللی و استفاده ابزاری از تنش های آبی و محیط زیستی پیگیری می شود.

راهبرد سوم: تضعیف همبستگی درونی و فرسایش اقتدار نهادهای نظامی

اتاق های فکر بر آنند تا با عملیات روانی متمرکز، جایگاه مدافعان امنیت را در افکار عمومی مخدوش ساخته و میان جامعه و نیروهای پاسدار مرزها و نظم عمومی، دیوار بی اعتمادی بنا کنند. تلفیق تحریم های فردی هدفمند علیه فرماندهان با عملیات ترور شخصیت و برجسته سازی مطالبات صنفی، با هدف ایجاد تردید در اراده صیانت از امنیت کشور صورت می گیرد.

راهبرد چهارم: عملیات شناختی و فرسایش سازمان یافته ادراکات عمومی

میدان نبرد به سمت ذهنیت آحاد جامعه منتقل شده است. به کارگیری ابزارهای رسانه ای نوین، گسترش محصولات سرگرمی با محتوای تعارض آفرین، برجسته سازی هدفمند مفاسد اداری و پمپاژ حس بن بست و ناامیدی نسبت به آینده اقتصادی، شاکله این هجمه را می سازد. هدف بنیادین، ایجاد خطای ادراکی در میان نخبگان و عموم مردم و سلب امید و اعتماد به قابلیت های درونی کشور است.

راهبرد پنجم: فرسایش بخشی پیوسته و مهار چندبعدی

تئوری پردازی بر مبنای فرسوده نگاه داشتن سیستم، هدف مهار را بدون درگیری بزرگ پیش می برد. در این قالب، تلاش می شود با تحمیل فشارهای فزاینده خارجی، توان دفاعی، بازدارندگی موشکی و عمق نفوذ منطقه ای ایران محدود گردد تا ساختار تصمیم گیری ناگزیر از مصالحه های زنجیره ای شود. این سیاست از طریق تلفیق عملیات سایبری، تهاجم اطلاعاتی و بهره برداری از ارتباطات ماهواره ای نظیر استارلینک بدون مجوز ملی اجرا می شود.

خطاهای محاسباتی غرب از منظر واقع گرایی انتقادی

یافته های این ارزیابی راهبردی آشکار می سازد که یادگیری اندیشکده های آمریکایی، تک حلقه ای و صوری بوده است. اگرچه دشمن به واسطه ضربات پدافندی از توهم پیروزی آسان با موشک و بمب دست شسته، اما پارادایم بنیادین وی دست نخورده باقی مانده است:

  • مغالطه معرفت شناختی: یکی دانستن عوارض مقطعی نظیر فشارهای تورمی با ماهیت حقیقی و تاب آوری ذاتی جامعه، سبب شده تا طراحان خارجی از درک پیوندهای عاطفی، تاریخی و تمدنی ملت عاجز بمانند.
  • تقلیل گرایی مفرط: گسل های طبیعی طبقاتی یا قومیتی در هر جامعه ای وجود دارند، اما نگاه مکانیکی غرب از فهم این نکته غافل است که در بزنگاه های تهدید خارجی، حس همبستگی ملی و میهن دوستی ایرانیان بر شکاف های داخلی غلبه می کند.
  • سلب عاملیت از ملت: تصویرسازی مردم ایران به عنوان توده ای چشم بسته که تنها مجری نقشه های خارجی باشند، بزرگ ترین خطای اندیشکده هاست؛ زیرا جامعه ایرانی خود بازیگری مستقل، آگاه و دارای ظرفیت های درونی برای هضم بحران هاست.

جمع بندی

اندیشکده های غربی در چرخش نگرشی معنادار، رویکرد پیشین خود را که مبتنی بر توهم تغییر سریع رژیم از طریق بمباران یا شورش توده ای یکپارچه بود کنار گذاشته و به سوی «هستی شناسی گسل محور» و «مهندسی تسلیم تدریجی» حرکت کرده اند. این دگرگونی در محاسبات اتاق های فکر آمریکایی بیانگر آن است که دشمن دیگر جامعه ایران را یک کل همگن یا توده ای آماده تسلیم نمی پندارد، بلکه با تمرکز بر ریزشکاف های طبقاتی، قومیتی و اقتصادی، پروژه خفه کردن مالی، ایجاد شکاف میان مردم و نهادهای امنیتی و فرسایش ادراکی را در دستورکار قرار داده است. با این حال، از آنجا که این دگرگونی صرفا در لایه تاکتیک ها رخ داده و پارادایم ابزارانگارانه غرب نسبت به واقعیت درون زای ایران تغییری نکرده است، خنثی سازی این تهاجم ترکیبی بیش از هر چیز مستلزم تقویت همبستگی ملی، حل معضلات معیشتی اقشار پیرامونی و ترمیم پیوندهای اجتماعی در برابر رخنه شناختی بیگانگان خواهد بود.

این مطالعه در مرکز ارزیابی سیاستی ایران توسط رضا پورکاویان در سال 1405 انجام شده است.

 

امتیاز کاربر 0 (0 رای)

مرکز ارزیابی سیاستی ایران

مرکز ارزیابی سیاستی ایران، به‌عنوان تشکلی نخبگانی، با هدف تعمیق ارزیابی پیشینی تاثیرات قانونی در سیاست‌های کشور در سال 1403 تشکیل شد.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا