سناریوهای مدیریت کرونا در ایران

در خصوص بحران کرونا باید در حوزه های افزایش ظرفیت درمانی کشور و مدیریت تقاضای درمانی کشور سیاست گذاری کرد: سیاست گذاری برای مدیریت تقاضای درمانی مردم به وسیله ابزارهایی مانند فاصله گذاری اجتماعی علاوه بر منابع مالی، مستلزم ایجاد بسترهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گسترده ای است. اجرای موفق طرح فاصله گذاری اجتماعی به میزان تاب آوری اجتماعی و تاب آوری اقتصادی خانوارهای روزمزد و کسب وکارهای آسیب پذیر بستگی دارد. ترکیب دو عدم قطعیت میزان تاب آوری اجتماعی-اقتصادی مردم و ظرفیت نظام درمانی کشور در این بحران، سناریوهای مختلفی را خلق می کند که عبارتند از: سناریوی عبور از بحران، سناریوی عبور چالشی، سناریوی تشدید بحران و سناریوی چالش ماندگار.

ضرورت و اهداف پژوهش

مهمترین نکته در مدیریت بحران کرونا شناسایی نقطه تعادل میان ظرفیت درمانی هر کشور با تقاضای بیماران کرونایی است که محاسبه این نقطه تعادل به مدل سازی های آماری نیاز دارد. در این خصوص، ابزارهای سیاست گذاری مانند قوانین مربوط به فاصله گذاری اجتماعی، ابزارهایی برای کنترل میزان تقاضای درمانی مردم است. ظرفیت درمانی، متغیری وابسته به میزان مبتلایان به بیماری کرونا و به ویژه مبتلایان نیازمند به پذیرش است. از طرفی دیگر، از منظر علمی در وهله نخست در خصوص بحران کرونا باید در دو حوزه سیاست گذاری کرد: افزایش ظرفیت درمانی کشور و مدیریت تقاضای درمانی مردم. سیاست گذاری برای مدیریت تقاضای درمانی مردم به وسیله ابزارهایی مانند فاصله گذاری اجتماعی علاوه بر منابع مالی، مستلزم ایجاد بسترهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گسترده ای است. از سوی دیگر، این گونه قوانین ماندگاری محدودی دارند و مردم پس از گذشت زمان کوتاهی به سبک زندگی گذشته خود بازمی گردند. اجرای موفق طرح فاصله گذاری اجتماعی به میزان تاب آوری اجتماعی و تاب آوری اقتصادی خانوارهای روزمزد و کسب وکارهای آسیب پذیر بستگی دارد. در این پژوهش، سناریوهای مختلف مدیریت کرونا تشریح شده است.

سناریوهای مدیریت کرونا

ترکیب دو عدم قطعیت میزان تاب آوری اجتماعی- اقتصادی مردم و ظرفیت نظام درمانی کشور در این بحران، چهار سناریوی مختلف را خلق می کند که عبارتند از:

• سناریوی عبور از بحران(مهار و کنترل بیماری): این سناریو در صورتی محقق خواهد شد که طرح فاصله گذاری اجتماعی در یک بازه زمانی بلندمدت برقرار باشد. در این سناریو میزان تاب آوری اجتماعی مردم به دلیل اقناع مناسب ناشی از پیامدهای جانی شیوع و تداوم وضعیت بحران در کشورهای پیشرفته، نسبتاً بالا بوده و همکاری کاملی با دولت در زمینه رعایت قوانین فاصله گذاری اجتماعی دارند. از سوی دیگر، دولت با تشخیص و دسته بندی درست قشرهای آسیب پذیر و تأمین مالی و معیشت کسب وکارها و خانوارهای روزمزد، امکان ادامه ی معاش را برای این اقشار فراهم می کند. نظام درمانی کشور نیز با عبور از مرحله بحرانی، ظرفیت های درمانی خود را بازسازی کرده و می توانند معدود افراد مبتلا به کرونا را تحت نظر قرار دهند. اگرچه این سناریو مطلوب ترین سناریو است اما احتمال وقوع چنین سناریویی بسیار کم است زیرا مشکلات ناشی از تحریم های اقتصادی و افزایش عائله دولت، باعث کاهش شدید قدرت خرید مردم و فشار مضاعف بر اقشار آسیب پذیر شده است.
• سناریوی عبور چالشی: در این سناریو، پس از گذشت مدت کوتاهی، مردم و به ویژه قشرهای آسیب پذیر، تحمل خود را از دست داده و زندگی معمولی خود را برای امرار معاش از سر خواهند گرفت. در این سناریو، اگرچه امواج جدیدی از بیماران مبتلا به کرونا، ظرفیت نظام درمانی کشور را تحت فشار قرار خواهد داد، اما در نهایت به دلیل تجربیات به دست آمده از اولین موج گسترده مبتلایان به کرونا، می توان وضعیت را در یک روند ثابت حفظ کرد. آنچه که در این سناریو تعیین کننده است، چگونگی مدیریت بیماری در کشورهای دیگر، مدیریت اقشار آسیب پذیر و افزایش قدرت اقناع پذیری جامعه در داخل است.
• سناریوی تشدید بحران (قوز بالای قوز): این سناریو زمانی به وقوع خواهد پیوست که میزان تاب آوری اقتصادی و اجتماعی مردم به شدت کاهش یافته و با افزایش کیس های ابتلا، نظام درمانی کشور نتوانسته است ظرفیت های درمانی خود را بازسازی و افزایش دهد. در این سناریو، ناتوانی دولت در مدیریت بیماری و افزایش کیس های مبتلا و مرگ ومیر و فشار شدید معیشتی، امکان بروز اعتراضات خیابانی و افزایش جرایم سازمان یافته و … را فراهم می کند.
• سناریوی چالش ماندگار: این سناریو زمانی محقق می شود که مردم با رعایت قوانین فاصله گذاری اجتماعی، تعاملات اجتماعی خود را کاهش می دهند و با درک خطرات ویروس کرونا و شرایط بحرانی کشور، تاب آوری زیادی از خود نشان می دهند؛ اما نظام درمانی کشور به دلیل حجم زیاد تأثیرات ناشی از موج اولیه، دچار فرسودگی شده و قادر به بازسازی ظرفیت های درمانی خود نشده است. در این سناریو، چالش کرونا در ایران به یک چالش نسبتاً ماندگار تبدیل خواهد شد. البته این سناریو از باورپذیری اندکی برخوردار است و اهمیت منطقی ندارد. مگر اینکه ناشی از جهش در ویروس، بیماری جدیدی حادث شود که چالش جدیدی خلق کند و با سازوکار فاصله گذاری اجتماعی هم نتوان آن را مدیریت کرد.

آینده های بدیل تصمیم گیری و پیامدهای آن

چنانچه با محوریت طرح فاصله گذاری اجتماعی به امکان پذیری هر یک از سناریوها بنگریم، با چند تصمیم یا حالت قابل تصور مواجهیم که در ادامه تشریح شده است.

• تصمیم یا حالت اول(بدترین حالت): بازگشت به ایمنی جمعی؛ این تصمیم درواقع بازگشت به تصمیمات اتخاذ شده قبل از هشت فروردین می باشد. در این حالت ایمنی حداقلی با تعطیلی دانشگاه ها و مدارس و نیز نظارت بر مبادی ورودی و خروجی شهرها انجام می شود. در این صورت مدت زمان درگیری سیستم بهداشت با شیوع کرونا حداکثر می شود. با توجه به پیش بینی های صورت گرفته، در حالت بدبینانه جمعیتی بالغ بر هفت میلیون درگیر این بیماری می شوند که با توجه به نرخ نوزده درصدی بیماران نیازمند بستری، حدود یک میلیون و چهارصد هزار تخت بیمارستانی مورد نیاز خواهد بود که در حال حاضر تنها صد و پنجاه هزار تخت بیمارستانی مهیا می باشد. در نتیجه سیستم سلامت پاسخگوی نیاز حدود یک میلیون و دویست هزار بیمار نیازمند بستری نخواهد بود که منجر به یک بحران اجتماعی و نیز چالش روابط بین الملل می شود.
• تصمیم دوم(حالت فعلی): ایمنی تدریجی جمعی؛ در این حالت، مقررات فعلی منع فعالیت کسب وکارهای غیرضروری تا انتهای هفته سوم فروردین ادامه می یابد. در این حالت نیز فشار مضاععفی بر سیستم سلامت وارد می شود و روند رسیدگی به سایر بیماران مختل می شود. در این حالت با بازگشت قشری کارگری به فعالیت، احتمال همه گیری ویروس در این قشر افزایش می یابد که می تواند منجر به کاهش فعالیت بخش تولید و خدمات و در نهایت ضربه به تولید ناخالص ملی شود.
• تصمیم سوم(حالت ایده آل): تشدید فاصله گذاری اجتماعی؛ این حالت با در نظر گرفتن ادامه منع فعالیت کسب وکارهای غیرضروری به مدت یک ماه و نیز افزایش کشف مبتلایان از طریق انجام تست های مکرر دوره ای صورت می پذیرد. در این حالت، غربالگری و جداسازی بیماران همچنان ادامه می یابد. مزیت این طرح قطع زنجیره همه گیری و نیز جلوگیری از تبعات اقتصادی و اجتماعی اشباع چندمیلیونی می باشد. در این وضعیت دولت بایستی بسته های حمایتی برای اقناع قشر ضعیف برای رعایت قوانین فاصله گذاری اجتماعی در نظر بگیرد.

جمع بندی

مهمترین نکته در مدیریت بحران کرونا شناسایی نقطه تعادل میان ظرفیت درمانی هر کشور با تقاضای بیماران کرونایی است. ترکیب میزان تاب آوری اجتماعی-اقتصادی مردم و ظرفیت نظام درمانی کشور در بحران کرونا، سناریوی عبور از بحران، سناریوی عبور چالشی، سناریوی تشدید بحران و سناریوی چالش ماندگار را ایجاد می کند. امکان پذیری هر یک از سناریوها، تصمیم یا حالت هایی را در پی دارد که عبارتند از: تصمیم یا حالت اول که در این حالت ایمنی حداقلی با تعطیلی دانشگاه ها و مدارس و نظارت بر مبادی ورودی و خروجی شهرها انجام می شود که در این صورت مدت زمان درگیری سیستم بهداشت با شیوع کرونا حداکثر می شود، تصمیم یا حالت دوم که در این حالت فشار مضاععفی بر سیستم سلامت وارد می شود و روند رسیدگی به سایر بیماران مختل می شود. تصمیم یا حالت سوم که مزیت این طرح قطع زنجیره همه گیری و جلوگیری از تبعات اقتصادی و اجتماعی اشباع چندمیلیونی می باشد.

این مطالعه در مؤسسه افق آینده پژوهی راهبردی و توسط سعید سمیعی در سال 1398 انجام شده است.