جدایی گزینی فضایی در کلان شهر تهران

جدایی گزینی فضایی به جدایی فیزیکی گروه های مختلف در یک منطقه جغرافیایی، مانند محله ها، شهرها یا مناطق اشاره دارد که بر اساس ویژگی های خاصی مانند وضعیت اقتصادی- اجتماعی، زبان، نژاد، قومیت، دین، شغل و … با مرزهای ملموس و ناملموس از یکدیگر تفکیک می شوند. جدایی گزینی فضایی یکی از مهم ترین چالش هایی است که کلان شهر تهران با آن مواجه است. این پدیده اجتماعی پیچیده که از ابتدای شهرنشینی در شکل ها و مقیاس های مختلف وجود داشته، در کلان شهر تهران الگوی یکسانی ندارد و انواع مختلفی از آن شناسایی شده است که هرکدام تبعات متفاوتی دارند. عوامل ایجادکننده جدایی گزینی می توانند درونی (درون شهر) یا بیرونی (خارج از شهر یا کشور) باشند. تاثیر این تهدیدها بر شهر یکسان نیست و شدت و نوع تهدید می تواند متفاوت باشد. یافته ها نشان می دهند که جدایی گزینی فضایی بیشتر در قالب تهدیدهای بالقوه کلان شهر تهران را تحت الشعاع قرار می دهد و تاثیر آن اغلب غیرمستقیم اما بسیار موثر است.

ضرورت و اهداف پژوهش

روندهای جدید گسترش فضایی مخصوصا در نواحی کلان شهری کشورهای درحال توسعه، آبستن چالش های متعدد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی است که مطالعه روند و مکانیسم آن ها از روش های مفید برای یافتن راهبرد توسعه پایدار فضایی است. این پدیده ممکن است به صورت اختیاری و به دلیل انتخاب مردم برای زندگی در مناطقی با افراد همگون با خودشان اتفاق بیافتد، یا نتیجه عوامل سیستمی مانند سیاست های تبعیض آمیز مسکن یا نابرابری های اقتصادی باشد که مطالعه علل و عوامل آن ضروری است. توسعه فضایی ناحیه کلان شهری تهران در دهه های اخیر با سرعتی شتابان و خصلتی ناهمگون شکل گرفته و بازخوردهای فضایی نامطلوبی درپی داشته که از مهم ترین آن ها تشدید «جدایی گزینی فضایی» بوده است. این کلان شهر با توجه به تحولات فضایی که در دوره های اخیر سپری کرده است، امروزه با گونه های مختلف جدایی گزینی فضایی مواجه است که نتیجه ساختارهای پیچیده اقتصادی، سیاسی و زیستی- اجتماعی حاکم بر آن است و مطالعه و شناسایی انواع آن از بایسته های این کلان شهر ملی است. جدایی گزینی فضایی اغلب نشانه نابرابری های اجتماعی و اقتصادی است و مطالعه آن کمک می کند تا ریل سیاستگذاری و برنامه ریزی در بستری درست قرار گیرد. این درک به برنامه ریزان و سیاستگذاران کمک می کند تا منابع و امکانات به طور عادلانه تری تخصیص یافته و در جهت کاهش شکاف های موجود قدم بردارند. از همین رو هدف از انجام این پژوهش تحلیل و تبیین انواع جدایی گزینی فضایی در کلان شهر تهران و شناسایی تهدیدها و ارائه راهکارهای مترتب بر آن است.

انواع جدایی گزینی فضایی در کلان شهر تهران

جدایی گزینی فضایی انواع مختلفی دارد که ویژگی های اجتماعی، اقتصادی، طبیعی و سیاسی باعث و ملاک تقسیم بندی انواع آن است. در این پژوهش و در این برهه زمانی هفت نوع از انواع جدایی گزینی های فضایی در کلان شهر تهران شناسایی شده است که به شرح ذیل اند:

• جدایی گزینی شغلی: جدایی گزینی شغلی یکی از انواع جدایی گزینی در شهرهاست که در آن اشخاص از طریق نوع و طبقه شغلی به گروه های همگن شغلی تقسیم و در محدوده های مشخصی از شهر ساکن می شوند؛
• جدایی گزینی مهاجرتی: به جدایی گزینی اطلاق می شود که ناشی از مهاجرت های صورت گرفته به یک مکان است؛ در این نوع جدایی گزینی مهاجران با ویژگی های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مشابه در محلات و مناطق خاصی از شهر اسکان می یابند؛
• جدایی گزینی تراکمی جمعیت: به نحوه پراکنش جمعیت در سطح شهر اشاره دارد. در این نوع جدایی گزینی، عوامل مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و فضایی-کالبدی باعث تمرکز و تراکم جمعیت در مناطقی از شهر می شوند؛ درواقع مناطقی از شهر بهه علت عوامل جاذبه ای که دارند مملو از جمعیت شده و در مقابل برخی مناطق به علت عوامل دافعه ای پذیرای تراکم پایین جمعیت هستند که نتیجه این امر شکل گیری هسته های جمعیتی در شهرها می شود که خود مصداق یک نوع جدایی گزینی است که می توان از آن به عنوان جدایی گزینی تراکمی جمعیت یاد کرد؛
• جدایی گزینی فعالیتی: به آن نوع از جدایی گزینی اشاره دارد که بر اساس وضع فعالیت یعنی اشتغال و بیکاری به وجود می آید. به این صورت که جمعیت بیکار در برخی مناطق بیش از سایر مناطق بوده و این امر به تمرکز بیکاران در مناطقی از شهر منجر می شود؛
• جدایی گزینی سکونتی: گروه های جمعیتی در شهرها بنا به ویژگی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مشترک، در مناطق خاصی از شهر سکنی می گزینند که این امر موجب شکل گیری موزاییک هایی از نوع سکونت با ویژگی های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نسبتا همسان می شود؛ مانند حاشیه نشینی و حلبی آبادها، محله فقیرنشین، مناطق ثروتمند نشین و … . شهرک ها و تعاونی های مسکن که توسط ارگان ها و سازمان های دولتی و خصوصی که به منظور اسکان کارکنان احداث می شود، نمونه هایی از جدایی گزینی سکونتی هستند.
• جدایی گزینی خدماتی: نحوه و میزان دسترسی به خدمات شهری ازجمله خصوصیاتی است که برای اندازه گیری جدایی گزینی مورد بررسی قرار می گیرد. در این نوع از جدایی گزینی، برخورداری از خدمات و تسهیلات شهری ملاک عمل قرار می گیرد. جدایی گزینی خدماتی به طبقه برخوردار از خدمات و طبقه محروم از خدمات اشاره دارد که برخورداری و عدم برخورداری از خدمات، موجب شکاف و جدایی این دو طبقه از همدیگر می شود؛
• جدایی گزینی دینی یا مذهبی: به نوعی از جدایی گزینی اشاره دارد که بر اساس اعتقادات مذهبی و پایبندی به اصول دینی شکل می گیرد. در جدایی گزینی مذهبی پیروان مذاهب مختلف به دلیل اشتراکات مذهبی در مجاورت هم زندگی می کنند و فاصله اجتماعی و اعتقادی خود را با سایر مذاهب حفظ می کنند.

علل و تبعات جدایی گزینی فضایی در کلان شهر تهران

جدایی گزینی فضایی به طور کلی از عوامل و شرایط مختلفی منبعث می شود، اما مهم ترین و عمومی ترین منشا آن در مجموع به سه عرصه مختلف و مرتبط باهم یعنی ساختار اقتصادی، ساختار سیاسی و عرصه زیستی- اجتماعی بر می گردد. جدایی گزینی دارای تبعات بسیاری مانند افزایش جرم و بزهکاری، کاهش سرمایه اجتماعی، کاهش انسجام و همبستگی اجتماعی، افزایش رقابت بین گروهی و بین طبقه ای و قطبی شدن فقر است. هرکدام از این تبعات چه به صورت مجزا و مستقیم و چه به صورت اشتراکی و غیرمستقیم منجر به تهدیدهای بالقوه و بالفعل برای کلان شهر تهران می شوند. یافته های پژوهش نشان می دهد که اختلاف طبقاتی، تراکم بالای جمعیت، مهاجرت های لجام گسیخته، تفاوت فرهنگی و مذهبی، تکثر قومیتی، غلبه هزینه بر درآمد، نارضایتی از خدمات اجتماعی و شرایط زیست (محرومیت نسبی)، کیفیت پایین مسکن و زیر ساخت ها، بیکاری و … از جمله عواملی هستند که باعث جدایی گزینی فضایی شده و کلان شهر تهران را با تهدیدها و چالش های مختلف رو به رو می سازد.

تهدیدها و چالش های جدایی گزینی

تهدیدهای بالقوه و بالفعل ناشی از جدایی گزینی فضایی که می تواند کیفیت زیست کلان شهر تهران را تهدید کنند عبارتند از:

• مذهبی: تمرکز اکثریت قریب به اتفاق پیروان اقلیت های مذهبی در حوزه شمالی شهر تهران، کم توجهی به حقوق سیاسی اجتماعی و اقتصادی اقلیت ها و عدم تجانس فرهنگی سیاسی و ایدئولوژیک بین جامعه اکثریت و اقلیت؛
• مهاجرتی: افزایش تراکم جمعیت، افزایش تکدی گری، کم شدن دستمزد کارگران بومی (به علت رقابت)، روبه رو شدن با دشواری هایی در محل جدید از قبیل پذیرفته نشدن در جامعه جدید، تطبیق ناپذیری با محیط جدید و بروز رفتارهای ضداجتماعی؛
• فعالیتی: تمرکز گروه های بیکار به دلیل نداشتن و یا کمبود درآمد در محله های فقیر و حاشیه ای، افزایش بزهکاری و ناهنجاری های اجتماعی؛
• شغلی: تجمع طبقات شغلی با سطح درآمد، سواد و فرهنگ پایین، رواج کج روی ها و انحرافات اجتماعی که در بین طبقات پایین شغلی رایج است، افزایش تماس های درون طبقاتی و کاهش تماس های بین طبقاتی؛
• سکونتی: تجمع طبقات شغلی با سطح پایین درآمد، سواد و فرهنگ، استرس و فشار روانی و خشونت و نارضایتی؛
• خدماتی: ناامیدی و حس محرومیت نسبی و توزیع ناعادلانه خدمات در بین گروه های شهری؛
• تراکم جمعیتی: افزایش عناصر اخلالگر، شیوع قاچاق و مصرف مواد مخدر و افزایش خشونت و سرقت و … .

راهکارهای مقابله با تهدیدهای جدایی گزینی

برخی از راهکارهای مقابله با تهدیدها عبارتند از:

• مذهبی: رفع تبعیضات حقوقی و قضایی اقلیت ها، تقویت سنت ها و فرهنگ های مشترک مابین جامعه اکثریت و اقلیت و توجه به حقوق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی اقلیت ها؛
• مهاجرتی: تعیین ظرفیت مهاجرپذیری مناطق تهران و ایجاد محدودیت های مهاجرتی در مناطقی که بیشترین مهاجرت ها را دارند، ایجاد فرصت های شغلی در شهرهای مهاجرفرست و محدودیت ورود اتباع غیرمجاز؛
• فعالیتی: اجرای طرح های حمایتی برای بیکاران و آموزش مهارت های شغلی رایگان برای بیکاران بدون درآمد؛
• شغلی: توانمندسازی شاغلان طبقات پایین شغلی و آموزش رایگان مهارت های شغلی؛
• سکونتی: اجرای برنامه های ارتقای محیطی، نوسازی و بهسازی بافت کالبدی شهر، تصویب قوانین و مقررات جدید در حوزه مسکن در راستای کم شدن فاصله طبقاتی و اختصاص بودجه های ویژه برای بهبود شاخص های کمی و کیفی مسکن؛
• خدماتی: تجدیدنظر در برنامه های گذشته و تلاش برای کاهش فاصله برخورداری گروه های مختلف شهری و اجرای برنامه های مختلف نرم افزاری و سخت افزاری در جهت کاهش حس محرومیت نسبی؛
• تراکم جمعیتی: افزایش وسایل و نهادهای کنترل کننده اجتماعی در مناطق پرتراکم شهر، ایجاد تعادل بین ظرف (شهر) و مظروف (انسان و فعالیت ها) و تعیین حد مجاز تراکم در مناطق شهر تهران.

جمع بندی

توسعه فضایی ناحیه کلان شهری تهران در دهه های اخیر با سرعتی شتابان و خصلتی ناهمگون شکل گرفته و بازخوردهای فضایی نامطلوبی درپی داشته که از مهم ترین آن ها تشدید «جدایی گزینی فضایی» بوده است. جدایی گزینی فضایی اغلب نشانه نابرابری های اجتماعی و اقتصادی است و مطالعه آن کمک می کند تا ریل سیاستگذاری و برنامه ریزی در بستری درست قرار گیرد. این پدیده دارای انواع شغلی، مهاجرتی، تراکمی جمعیت، فعالیتی، سکونتی، خدماتی و مذهبی بوده و منشا تهدیدهای بالقوه و بالفعلی بسیاری است که در این پژوهش ضمن بررسی این تهدیدها در هفت نوع جدایی گزینی، به ارائه راهکارهای رفع آن ها پرداخته شده است. از جمله تهدیدات شناسایی شده می توان به تجمع طبقات شغلی با سطح پایین درآمد، افزایش عناصر اخلالگر و افزایش تکدی گری اشاره کرد که با راهکارهایی چون آموزش مهارت های شغلی رایگان برای بیکاران بدون درآمد و آموزش رایگان مهارت های شغلی می توان در جهت رفع این تهدیدها گام برداشت.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات فراحکمرانی توسط کاظم خزائی در سال 1403 انجام شده است.