تاب آوری ملی با اقتصاد دیجیتال

در دهه های اخیر توسعه فناوری های نوین و گسترش اقتصاد دیجیتال، شیوه مدیریت و ارائه خدمات در بخش های مختلف را دگرگون کرده است. امروزه کشورهایی که از زیرساخت های دیجیتال کارآمد برخوردارند، توانایی بیشتری در مواجهه با بحران ها، حفظ تداوم خدمات و مدیریت بهینه منابع دارند. تحول دیجیتال تنها به معنای استفاده از فناوری های جدید نیست، بلکه رویکردی برای افزایش بهره وری، کاهش هزینه ها و ارتقای کیفیت تصمیم گیری در سطوح مختلف مدیریتی به شمار می رود. در این میان حوزه هایی مانند حمل و نقل و تامین کالاهای حیاتی از جمله دارو، به دلیل نقش مستقیم در زندگی روزمره مردم و امنیت اقتصادی کشور، بیش از سایر بخش ها به بهره گیری از ابزارهای هوشمند و سامانه های داده محور نیاز دارند.

ضرورت و اهداف پژوهش

تحولات ژئوپلیتیک، تشدید رقابت های منطقه ای و بروز منازعات نظامی در سال های اخیر، ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی مدیریت و اقتصاد را بیش از گذشته نمایان کرده است. در شرایط بحرانی اختلال در زیرساخت های انرژی، حمل و نقل و شبکه های تامین می تواند تداوم فعالیت های اقتصادی و ارائه خدمات ضروری را با مخاطره مواجه سازد. در چنین وضعیتی اقتصاد دیجیتال به عنوان ابزاری راهبردی برای افزایش تاب آوری ملی اهمیت ویژه ای پیدا می کند.

بهره گیری از فناوری های هوشمند و مدیریت داده محور می تواند فرایندهای اقتصادی را کارآمدتر کرده، توزیع منابع را بهینه سازد و امکان تصمیم گیری سریع تر را فراهم آورد. همچنین کاهش ترددهای غیرضروری، پایداری زنجیره های تامین و استمرار ارائه خدمات در شرایط بحران از مهم ترین مزایای این رویکرد است. این گزارش با تمرکز بر دو حوزه راهبردی لجستیک جاده ای و زنجیره تامین دارو، مهم ترین چالش ها و گلوگاه های موجود را بررسی کرده و راهکارهایی برای افزایش کارآمدی، پایداری و تاب آوری این بخش ها ارائه می دهد.

چالش های بهره وری در حمل و نقل جاده ای ایران و ریشه های آن

حمل و نقل جاده ای با جا به جایی بیش از ۹۰ درصد بار کشور، مهم ترین بخش لجستیک ایران محسوب می شود، اما با چالش های جدی بهره وری مواجه است. در شرایطی که زیرساخت های انرژی و تولید کشور در معرض تهدید قرار دارند، این ناکارآمدی به یک مسئله راهبردی و امنیتی تبدیل شده است. استفاده از پلتفرم های هوشمند برای مدیریت تخصیص بار، کاهش تردد یک سرخالی، کنترل کرایه حمل و تامین مسیرهای امن می تواند نقش مهمی در افزایش تاب آوری اقتصادی، تامین به موقع کالاهای اساسی و حفظ پایداری زنجیره تولید کشور ایفا کند.

برخی از این چالش ها عبارتند از:

سقوط رتبه در شاخص عملکرد لجستیک

رتبه ایران در شاخص جهانی عملکرد لجستیک از ۶۴ در سال ۲۰۱۸ به ۱۲۳ در سال ۲۰۲۳ رسیده است. سه مولفه مهم شاخص عملکرد لجستیک بانک جهانی شامل کیفیت خدمات لجستیکی، تحویل به موقع کالا و قابلیت رهگیری محموله ها، مستقیما به عملکرد داخلی شبکه حمل و نقل وابسته اند. ضعف در این مولفه ها، به ویژه در شرایط بحرانی، می تواند موجب اختلال در تامین کالاهای اساسی، کاهش بهره وری و افزایش آسیب پذیری کشور شود. از این رو ارتقای جایگاه ایران در شاخص های لجستیکی مستلزم نوسازی زیرساخت ها، اصلاح فرایندهای سنتی و بهره گیری از فناوری های نوین و ظرفیت بخش خصوصی برای توسعه سامانه های هوشمند حمل و نقل است.

سالن های اعلام بار، تردد یک سرخالی و سهم حمل و نقل در قیمت نهایی کالا

حدود ۴۰ درصد ناوگان کشور به صورت یک سرخالی تردد می کنند که نشان دهنده ناکارآمدی موجود در این بخش است. این وضعیت علاوه بر افزایش مصرف سوخت و آلودگی محیط زیست، هزینه های حمل و نقل را نیز افزایش داده و سهم آن را در قیمت نهایی کالاها به حدود ۱۲ درصد رسانده است؛ رقمی که دو برابر میانگین جهانی است. یکی از عوامل اصلی تردد یک سرخالی ناوگان در ایران، اجبار به استفاده از سیستم نوبت دهی سالن های اعلام بار و نبود امکان برنامه ریزی سفر است. این سازوکار باعث افزایش هزینه های حمل و نقل، اختلال در زنجیره تامین و رشد قیمت کالاها می شود. در شرایط بحرانی نیز نامشخص بودن مقصد و مسیر، ریسک فعالیت رانندگان و تامین کالاهای اساسی را افزایش می دهد. مطالعات نشان می دهد حذف اجبار نوبت دهی می تواند تردد یک سرخالی را تا ۱۶ درصد کاهش داده و با صرفه جویی در مصرف سوخت، بهره وری ناوگان و تاب آوری اقتصادی کشور را افزایش دهد.

توزیع هوشمند و غیرحضوری دارو

با گسترش خدمات دیجیتال، توزیع اینترنتی دارو به یکی از موضوعات مهم نظام سلامت تبدیل شده است. این شیوه به ویژه در شرایط بحرانی و جنگی می تواند با کاهش مراجعات حضوری، تسهیل دسترسی بیماران به دارو، ارائه مشاوره برخط و نظارت هوشمند بر زنجیره تامین، نقش موثری در مدیریت بحران ایفا کند. از منظر حقوقی، تنظیم گری عرضه و توزیع دارو بر عهده وزارت بهداشت است و قوانین موجود، از جمله سامانه رهگیری و اصالت سنجی دارو (TTAC)، چارچوب نظارتی لازم را فراهم کرده اند.

آیین نامه اجرایی قانون جهش تولید دانش بنیان که در سال ۱۴۰۱ توسط هیئت وزیران ابلاغ شد، به طور صریح توزیع اینترنتی دارو را به رسمیت شناخته و می تواند پشتوانه قانونی مناسبی برای فعالیت ایمن و قانونمند پلتفرم های دارویی و تسهیل دسترسی بیماران به خدمات دارویی باشد. همچنین طبق نظر معاونت حقوقی ریاست جمهوری، “توزیع دارو” از طریق سکوهای اینترنتی توسط داروخانه های دارای مجوز برای مصرف کنندگان نهایی بلامانع است. از این رو، هیچ ممنوعیت قانونی صریحی برای عرضه و توزیع اینترنتی دارو وجود ندارد و توسعه این خدمات می تواند به ارتقای تاب آوری نظام سلامت کمک کند.

مطالعات تطبیقی و بررسی تجربه سایر کشورها در حوزه توزیع اینترنتی دارو

بررسی تجربه های بین المللی نشان می دهد توزیع اینترنتی دارو به بخش مهمی از نظام سلامت دیجیتال تبدیل شده است. بر اساس گزارش فدراسیون بین المللی داروسازی (FIP) در سال ۲۰۲۱، بیش از نیمی از کشورهای بررسی شده دارای زیرساخت نسخه الکترونیک و حدود ۴۵ درصد دارای قوانین مشخص برای فعالیت داروخانه های آنلاین هستند. در بسیاری از کشورها فروش اینترنتی داروهای بدون نسخه رایج است و بخشی از کشورها نیز عرضه داروهای نسخه ای را تحت ضوابط مشخص مجاز می دانند.

تجربه اتحادیه اروپا نشان می دهد استفاده از «نشان واره مشترک» برای شناسایی داروخانه های مجاز، راهکاری موثر برای مقابله با داروهای تقلبی است. در اسپانیا فروش اینترنتی داروهای بدون نسخه تنها از طریق داروخانه های دارای مجوز و تحت نظارت داروساز انجام می شود. آلمان نیز با تفکیک نقش داروخانه ها و سایر پلتفرم ها، امکان عرضه اینترنتی دارو را در چارچوبی مشخص فراهم کرده است. این تجارب نشان می دهد می توان میان حفظ ایمنی سلامت و توسعه دسترسی دیجیتال به دارو تعادل برقرار کرد.

راهکارهای دیجیتال برای ارتقای تاب آوری حمل و نقل و زنجیره تامین دارو

به منظور رفع چالش های بیان شده در بخش حمل و نقل و تامین دارو می توان از راهکارهای پیشنهادی زیر استفاده کرد:

راهکارهای توانمندسازی سکوهای دیجیتال در صنعت حمل و نقل جاده ای

از جمله این راهکارها عبارتند از:

• اعطای مجوز صدور بارنامه به بازارگاه (پلتفرم) های حمل بار بدون شروط بازدارنده: سکوهای اینترنتی بخش خصوصی بدون الزام به فراهم آوردن ناوگان تحت مالکیت و با رعایت قانون تسهیل صدور مجوزهای کسب و کار (مصوب ۱۴۰۰ با اصلاحات بعدی)، به عنوان شرکت های حمل و نقل شناخته شوند. لازم به ذکر است پیش تر نیز مصوبات متعددی هیئت وزیران، هیئت مقررات زدایی وزارت اقتصاد، ستاد تنظیم بازار پیرو این موضوع داشته اند و در آیین نامه حمایت از دانش بنیان وزارت راه و شهرسازی هم موضوع فوق ذکر شده است. با این حال اما وزارت راه و شهرسازی و سازمان راهداری و حمل و نقل جاده ای به مصوبات ذکر شده اعتنایی نکرده اند؛
• لغو اجبار نوبت دهی از سالن های اعلام بار: ضمن اینکه فعالیت سالن های اعلام بار اساسا فاقد آیین نامه حقوقی است؛ صرف لغو اجبار نوبت دهی نیز می تواند بسیاری از مشکلات ذکر شده را مرتفع کرده و زمینه ورود سرمایه گذاران به این عرصه را فراهم کند.

راهکارهای دیجیتال برای توزیع و تامین پایدار دارو

از جمله این راهکارها عبارتند از:

• عرضه و حمل دارو از طریق سکوهای اینترنتی: در مقررات مربوط به توزیع اینترنتی دارو، درباره عرضه داروهای زنجیره سرد میان دستورالعمل و ضوابط فنی سازمان غذا و دارو اختلاف وجود دارد؛ به طوری که دستورالعمل سال ۱۴۰۳ این داروها را مستثنا کرده، اما ضوابط فنی عرضه آن ها را مجاز می داند. پیشنهاد می شود تعیین استانداردهای حمل و بسته بندی داروهای زنجیره سرد بر عهده سازمان غذا و دارو باشد و سایر جنبه ها از دستورالعمل موجود تبعیت کنند. همچنین رعایت الزامات دقیق و استفاده از تجهیزات استاندارد برای حفظ کیفیت و ایمنی داروهای حساس به دما و رطوبت ضروری است؛
• امکان سفارش اینترنتی از شرکت های پخش توسط داروخانه: سفارش اینترنتی دارو توسط داروخانه ها از شرکت های پخش می تواند زمان تامین دارو را کاهش داده و مدیریت و نظارت بر توزیع دارو را به ویژه در شرایط بحرانی و جنگی تسهیل کند. همچنین سکوهای دیجیتال امکان تبادل دارو میان داروخانه ها را در صورت بروز اختلال در فعالیت شرکت های پخش فراهم و به پایداری زنجیره تامین دارو کمک می کنند.

جمع بندی

تحولات ژئوپلیتیک و افزایش مخاطرات ناشی از بحران ها و منازعات، ضرورت بهره گیری از ظرفیت های اقتصاد دیجیتال برای ارتقای تاب آوری کشور را بیش از پیش آشکار کرده است. در این میان حوزه هایی مانند حمل و نقل و تامین دارو، یش از سایر بخش ها به بهره گیری از ابزارهای هوشمند و سامانه های داده محور نیاز دارند. بررسی ها نشان می دهد ناکارآمدی در حمل و نقل جاده ای، از جمله تردد بالای یک سرخالی و محدودیت های ناشی از نظام نوبت دهی، موجب افزایش هزینه ها و کاهش بهره وری شده است. در حوزه سلامت نیز توسعه توزیع هوشمند و غیرحضوری دارو می تواند دسترسی بیماران را بهبود بخشیده و پایداری زنجیره تامین را در شرایط بحرانی تضمین کند. از این رو، توسعه سکوهای دیجیتال، اصلاح مقررات و بهره گیری از فناوری های هوشمند در این حوزه ها، می تواند به افزایش کارایی، کاهش هزینه ها و تقویت تاب آوری اقتصادی و اجتماعی کشور کمک کند.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد دانش بنیان با توسط عرفان سپهرنیا در سال 1405 انجام شده است.