ابزارهای تامین مالی زنجیره تامین

در سال های اخیر، نظام تامین مالی کشور با چالش های فراوانی رو به رو شده است که ناشی از ناپایداری های اقتصادی و محدودیت های اعتباری است. چنین شرایطی ضرورت تحول در روش های تامین مالی را بیش از پیش آشکار کرده و راهکارهای نوین و هوشمندانه ای را در کانون توجه قرار داده است. توسعه ابزارهای تامین مالی زنجیره تامین به عنوان راه حلی کارآمد، امکان بهبود نقدینگی، کاهش ریسک های مالی و تقویت تعاملات تجاری میان فعالان اقتصادی را فراهم می کند. در این مسیر، سیاست گذاران و بانک مرکزی با هدف تسهیل تامین مالی بنگاه ها، تلاش می کنند تا منابع مالی را به صورت هدفمند و اثرگذار در اختیار تولیدکنندگان قرار دهند و نقش موثری در پایداری اقتصاد ملی ایفا کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

در سال های اخیر، نظام تامین مالی کشور به دلیل شرایط اقتصادی بی ثبات و سیاست های پولی انقباضی با مشکلات جدی مواجه شده است، که دسترسی کسب و کارها به منابع مالی را محدود کرده و هزینه تامین مالی را افزایش داده است. در این شرایط، توسعه ابزارهای تامین مالی زنجیره تامین به عنوان راهکاری نوین و جایگزین اهمیت یافته اند. این ابزارها با تضمین منابع مالی و کاهش ریسک ها، به بهبود نقدینگی و ثبات کسب و کارها کمک می کنند و روابط تجاری در زنجیره تامین را تقویت می کنند. هدف گزارش حاضر، تحلیل کارکردها، مزایا و چالش های ابزارهای تعهدی در تامین مالی کسب و کارها در ایران است.

ابزارهای موجود در ایران

بانک مرکزی با ابلاغ دستورالعمل ارائه خدمات تامین مالی زنجیره تامین توسط موسسات اعتباری در سال ۱۴۰۰، زمینه لازم جهت ایجاد نظام تامین مالی زنجیره ای را فراهم آورده است. مهم ترین ابزارهای تامین مالی زنجیره تامین که توسط بانک مرکزی توسعه داده شده اند، عبارتند از:

اوراق گواهی اعتبار مولد

اوراق گواهی اعتبار مولد (گام) که برای نخستین بار در سال ۱۳۹۸ معرفی شد، ابزاری برای تامین سرمایه در گردش واحدهای تولیدی است و به دو نوع بازار پول و بازار سرمایه تقسیم می شود. این اوراق به صورت با نام، غیرکاغذی، بدون سود و با سررسید یک تا یک سال صادر می شوند. شخص حقوقی یا حقیقی (فقط در کارت رفاهی) می تواند متعهد باشد. صدور گام منوط به ارائه مستندات مانند صورت حساب خرید یا گواهینامه معامله است. در فروردین ۱۴۰۳، ضوابط کنترل و مدیریت اوراق گام بهبود یافت که شامل محدودیت استفاده شخص حقیقی، امکان انتقال اوراق به بازار سرمایه یا خرید دین توسط شخص ثالث، و پرداخت بدهی به دستگاه های اجرایی است. سقف اعتباری هر متعهد معادل ۲۰۰ درصد فروش سال قبل با نظارت بانک مرکزی است و بانک ها نیز سقف ضمانت دارند. صدور گام های بزرگ تر از ۱۰ درصد سقف نیازمند مجوز بانک مرکزی است.

برات الکترونیکی

برات الکترونیکی، سند تجاری غیرکاغذی است که طبق قانون تجارت و تجارت الکترونیک در سامانه یکپارچه وزارت اقتصاد صادر می شود و دارای سررسید یک ماه تا یک سال است. این ابزار تامین مالی زنجیره تامین، تعهد پرداخت مبلغ مشخصی به دارنده برات در سررسید را فراهم می کند. موسسات اعتباری برات را به نام دارنده با تعیین مبلغ و سررسید صادر و صحت اطلاعات را تایید می کنند. برات الکترونیکی قابلیت انتقال دارد و انتقال در سامانه ثبت می شود. تنزیل برات پس از گذشت یک چهارم عمر آن یا دو بار انتقال امکان پذیر است. در صورت عدم پرداخت، موسسه اعتباری نکول را ثبت و پیگیری قانونی می کند. وثایق ملکی و ضمانت نامه ها می توانند ضامن صدور برات باشند. مزایای این ابزار شامل افزایش سرعت، کاهش هزینه ها، شفافیت و کاهش کاغذبازی است.

کارت رفاهی متصل به گام

کارت رفاهی متصل به اوراق گام، ابزاری برای تامین مالی اشخاص حقیقی جهت خرید کالا از پذیرنده است که بر اساس قرارداد با موسسه اعتباری صادر می شود. سقف اعتبار کارت طبق قرارداد مشخص می شود. صدور کارت مستلزم اعتبارسنجی مشتری و استعلام وضعیت بدهی های غیرجاری و چک های برگشتی از بانک مرکزی است. موسسه اعتباری در فرایند صدور باید تمامی ضوابط قانونی، از جمله مقررات مبارزه با پولشویی و تامین مالی تروریسم را رعایت کند. تنظیم و اجرای کارت رفاهی مطابق شیوه نامه های مربوطه ابلاغ شده است.

پذیرش مطالبات قراردادی

پذیرش مطالبات قراردادی (فاکتورینگ) توسط بانک ها و موسسات اعتباری بر اساس دستورالعمل ها و شیوه نامه های بانک مرکزی صورت می گیرد و هدف آن تسهیل فرایند مالی و افزایش شفافیت است. مطالبات قراردادی تعهدات ریالی کارفرما به تامین کننده بر مبنای قرارداد کالا یا خدمات است. موسسات اعتباری می توانند به شرط ثبت در سامانه ها و رعایت سقف سالانه بانک مرکزی، قبل از سررسید نسبت به پذیرش این مطالبات اقدام کنند. واگذاری مطالبات با قیمت کمتر از مبلغ اسمی انجام می شود و کارفرما متعهد به پرداخت مبلغ اسمی است. ضمانت نامه های بانکی قابل انتقال به پذیرنده مطالبات، با ثبت در سامانه های مربوطه هستند. موسسات اعتباری موظف به اعتبارسنجی خریدار، بررسی طرح و نظارت دقیق و ثبت اطلاعات در سامانه ها هستند.

چالش های توسعه و پیاده سازی

در این بخش، ابتدا به بررسی چالش های استفاده از این ابزارها در سطح بین المللی و در سطح کشور پرداخته خواهد شد.

چالش ها در سطح بین المللی

سازمان تجارت جهانی (WTO) اهمیت راه حل های نوآورانه تامین مالی زنجیره تامین را برای کمک به شرکت های کوچک و متوسط در پرکردن شکاف مالی تاکید کرده است. این روش ها دسترسی به بازارهای جدید را بدون ریسک کشوری آسان کرده و امکان بهره مندی بیشتر شرکت ها را فراهم می کند. اما در برخی کشورها به دلیل نبود چهارچوب قانونی حمایتی، کمبود دانش و تخصص، ضعف زیرساخت فناوری و درک نامناسب ریسک، توسعه این ابزارها کند است. برای پیشرفت موفق، نظام توانمندساز قوی با حمایت سیاست گذاران، نهادهای ناظر و بانک مرکزی ضروری است که اصلاحات قانونی و فناوری را به همراه داشته باشد تا شرکت ها و موسسات مالی بتوانند به این ابزارها اعتماد و تکیه کنند.

چالش ها در ایران

بانک مرکزی با رویکرد فعال در توسعه ابزارهای تامین مالی زنجیره ای و زیرساخت های فناوری، بستر لازم برای تامین سرمایه در گردش بنگاه ها فراهم کرده است. وزارت اقتصاد، بانک ها، نهادهای مالی بازار سرمایه و بنگاه های تولیدی نیز نقش موثری در این زمینه دارند. با این حال، اجرای گسترده این روش ها همچنان با چالش هایی از سوی بازیگران مختلف همراه است که باید مورد بررسی قرار گیرد.

• از منظر بانک مرکزی: سیاست های انقباضی بانک مرکزی برای کنترل نقدینگی و تورم، دسترسی بنگاه ها به منابع بانکی را محدود کرده است. بنابراین، توسعه ابزارهای تامین مالی زنجیره ای با چالش هایی نظیر ناترازی بانک ها، مشابهت ابزارها و مدیریت ریسک مواجه است. سقف تعهدات، تنبیهات برای نکول و محدودیت تخصیص سهمیه از جمله اقدامات مدیریت ریسک اند. همچنین، نرخ تنزیل متغیر این ابزارها می تواند باعث تلاطم نرخ بهره شود که ممکن است بانک مرکزی را به خرید اوراق یا تحمیل خرید به بانک ها وادارد؛
• از منظر بانک ها: با توجه به نو بودن ابزارهای تامین مالی زنجیره ای، آموزش کارکنان بانک ها و بنگاه ها ضروری است تا شناخت کافی از مزایا، ریسک ها و کاربرد ابزارها فراهم شود. این آموزش باید در همه سطوح شبکه بانکی انجام شود و همراه با تدوین برنامه های کسب و کار و شناخت دقیق زنجیره ارزش صنایع باشد. همچنین، کمبود زیرساخت فنی مانند برات الکترونیکی چالش ساز است. ایجاد نهاد مالی تخصصی زنجیره تامین می تواند در بهبود شناخت و فراهم کردن زیرساخت کمک کننده باشد؛
• از منظر دستگاه های اجرایی: ابلاغ آیین نامه پذیرش اوراق گام در دستگاه های اجرایی امکان تسویه حداکثر ۵۰ درصد بدهی متقاضیان از طریق این اوراق را فراهم کرده است. با این حال، تردید اعضای زنجیره تولید نسبت به پذیرش اوراق توسط دستگاه ها و ضرورت تنظیم جریان نقدی مناسب چالش زا است. همچنین، خطر تبدیل اوراق گام به ابزار تامین مالی دولت، اعتماد فعالان را کاهش داده و توسعه تامین مالی زنجیره تولید را محدود می کند.

رهنمودهایی برای توسعه و پیاده سازی

نوآوری در محصولات مالی شبکه بانکی، به ویژه ابزارهای تامین مالی زنجیره تامین، با چالش های اجرایی همراه بوده و نیازمند مدیریت دقیق است. موفقیت، مستلزم راهبرد شفاف، برنامه ریزی منسجم و حمایت مدیریت ارشد نهاد مالی است. بررسی محیط قانونی، تطبیق با مقررات ضد پولشویی، مدیریت ریسک های اعتباری، عملیاتی و حقوقی از الزامات کلیدی این امر است. همچنین فناوری اطلاعات نقش حیاتی دارد و تصمیم گیری بین توسعه داخلی یا خرید راه حل های آماده، بر هزینه و زمان اجرایی تاثیرگذار است. راهبرد بازاریابی هم زمان با طراحی محصول باید مشتریان هدف، کانال های توزیع و تبلیغات را تعیین کند تا پایداری و مزیت رقابتی تامین شود. در این راستا بهره مندی از تجارب موفق و نقش مشاورانه بانک مرکزی در فرایند توسعه اهمیت دارد. در مجموع، ترکیب مدیریت حکمرانی، فناوری، آموزش و بازاریابی هماهنگ، کلید توسعه موثر و پایدار تامین مالی زنجیره تامین در بانک هاست.

جمع بندی

نظام تامین مالی کشور با چالش های اقتصادی و سیاست های پولی انقباضی مواجه است که دسترسی کسب و کارها به منابع مالی را محدود کرده است. توسعه ابزارهای تامین مالی زنجیره تامین مانند اوراق گام، برات الکترونیکی، کارت رفاهی و فاکتورینگ، راهکاری موثر برای بهبود نقدینگی و کاهش ریسک ها به شمار می رود. با وجود پیشرفت های انجام شده توسط بانک مرکزی و نهادهای مرتبط، مسائل مختلفی نظیر مدیریت ریسک، ضعف زیرساخت های فناورانه، نیاز به آموزش و تردید در پذیرش ابزارها وجود دارد. لذا برای موفقیت این ابزارها، مدیریت دقیق، پشتیبانی قانونی، توسعه فناوری، آموزش جامع و بازاریابی هدفمند ضروری اند. ساختار تیمی منسجم و هماهنگ نیز نقش کلیدی در گسترش و اجرای موثر این ابزارها ایفا می کند. این روند نویدبخش تحولی پایدار در تامین مالی بنگاه ها و زنجیره های تولید ایران است.

این مطالعه در پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با همکاری مجتبی نعیم آبادی، محمد صادق عبداللهی پور و رضا حسین زاده سوره در سال 1403 انجام شده است.