سامانه مودیان؛ بستر هوشمندسازی نظام مالیاتی و تحقق عدالت مالیاتی

قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان به عنوان یکی از اصلاحات ساختاری اساسی در نظام مالیاتی کشور، با هدف افزایش شفافیت اقتصادی، کاهش فرار مالیاتی و حرکت به سوی مالیات ستانی هوشمند و داده محور طراحی شده است. این قانون با ایجاد زیرساخت های دیجیتال و بهره گیری از فناوری های نوین، فرایندهای مالیاتی را دگرگون کرده و تحولی جدی در تعاملات مالیاتی میان مودیان و سازمان امور مالیاتی کشور به وجود آورده است. اجرای کامل قانون پایانه های فروشگاهی، زمینه را برای توسعه سامانه مودیان در آینده با هدف پوشش کامل معاملات به خصوص معاملات اشخاص غیرتجاری مبتنی بر بسته های اطلاعاتی استاندارد با عنوان صورت الحساب الکترونیکی معاملات و تهیه اظهارنامه پیش فرض مالیات بر مجموع درآمد و مالیات بر عایدی سرمایه نیز فراهم می کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

قانون پایانه های فروشگاهی در سال 1398 به منظور ایجاد بستر اجرایی مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر عملکرد مودیان به تصویب رسید. این قانون، با هدف افزایش شفافیت اقتصادی و نیز جلوگیری از فرار مالیاتی و افزایش درآمدهای مالیاتی کشور تدوین شده است. اتصال سیستمی اطلاعات رویداد مالی و اطلاعات نظام پرداخت بدون دخالت عامل انسانی و فراهم کردن بستر اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد اشخاص مشمول؛ مهم ترین کارکردهای این قانون هستند. با توجه به اهمیت موضوع، ضروری است که به صورت منظم، میزان پیشرفت اجرای این قانون مورد ارزیابی قرار گیرد و الزامات اجرایی به منظور بهبود عملکرد سامانه مودیان و نیز فراهم کردن زیرساخت های لازم برای توسعه این سامانه برای پوشش همه معاملات (اعم از اشخاص تجاری و غیرتجاری) بررسی شود. از این رو در این پژوهش به بررسی نقاط قوت و چشم اندازهای آینده قانون پایانه های فروشگاهی و ارائه توصیه های سیاسی در راستای توسعه آن پرداخته شده است.

نقاط قوت قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان

پیش از تصویب قانون پایانه های فروشگاهی در سال 1398، زیرساخت های قانونی نظام مالیاتی کشور برای ثبت و رهگیری اطلاعات مودیان، عمدتا براساس ماده 169 قانون مالیات های مستقیم شکل می گرفت. قانونی که تلاش کرد تا با ایجاد سازوکارهای یکپارچه و دیجیتال، فرایندهای مالیاتی را شفاف تر کند و دقت و کیفیت داده ها را افزایش دهد. در ادامه، مهم ترین نقاط مثبتی که در اجرای این قانون مورد توجه قانون گذار بود، تشریح می شود:

• استقرار ثبت دوطرفه صورت حساب ها: یکی از نقاط مهم در فرایند ارتقای نظام یکپارچه مالیاتی، ایجاد ساختاری برای تطبیق اطلاعات طرفین معامله بود. لذا تقویت سازوکار ثبت دوطرفه، به عنوان یکی از محورهای کلیدی در افزایش شفافیت و کاهش اختلافات اطلاعاتی در این قانون مورد توجه است.
• تدوین منسجم تر و شفاف تر آیین نامه های اجرایی: بازنگری و انسجام بخشی به اسناد پشتیبان اجرایی، به منظور تسهیل فهم و اجرای هماهنگ قانون را می توان یکی از نقاط مثبت اجرای این قانون دانست.
• تمرکز بر پذیرش اسناد صرفا از طریق بسترهای رسمی و ثبت شده: تاکید بر استنادپذیری صرفا برای اسناد ثبت شده در سامانه های رسمی، به عنوان یکی از رویکردهای اصلاحی، به منظور ارتقای شفافیت اطلاعات و کاهش فرار مالیاتی مورد توجه قانونگذار بوده است.

فرصت ها و چشم اندازهای قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان

پروژه سامانه مودیان یکی از مهم ترین و بزرگترین پروژه های کشور در حوزه اقتصادی است که می تواند آثار قابل توجهی در پیشرفت و توسعه نظام اقتصادی کشور و تحول در نظام مالیاتی کشور داشته باشد. از جمله فواید اجرای این پروژه می توان به کاهش چشمگیر فرار مالیاتی و بالتبع کاهش کسری بودجه اشاره کرد. اتصال سیستمی اطلاعات رویداد مالی و اطلاعات نظام پرداخت بدون دخالت عامل انسانی، فراهم کردن بستر اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده و نیز تنظیم اظهارنامه های مالیات عملکرد اشخاص مشمول، مهم ترین کارکردهای این قانون هستند.

مهم ترین چشم اندازی که این قانون علاوه بر نقاط قوت و فرصت ها ایجاد کرده است، توسعه سامانه مودیان و استقرار بستر اجرایی مالیات بر عایدی سرمایه و مالیات بر مجموع درآمد است. توسعه سامانه مودیان به مجموعه ای از زیرساخت ها و فرایندهایی اشاره دارد که با هدف پوشش کامل معاملات و افزایش شفافیت اقتصادی، فراهم کردن امکان تهیه اظهارنامه پیش فرض برای اجرای مالیات بر مجموع درآمد و مالیات بر عایدی سرمایه می پردازد.

اجرای کامل این قانون زمینه را برای توسعه سامانه مودیان در آینده با هدف پوشش کامل معاملات به خصوص معاملات اشخاص غیرتجاری و تهیه اظهارنامه پیش فرض مالیات بر مجموع درآمد و مالیات بر عایدی سرمایه نیز فراهم می کند. اطلاعات معاملات اقتصادی در نظام های مالیاتی سنتی، توسط مودیان و در قالب اظهارنامه در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار می گیرد؛ اما در نظام های مالیاتی نوین، ارسال این اطلاعات عمدتا توسط اشخاص ثالث انجام می گیرد. استفاده از اطلاعات اشخاص ثالث به عنوان یک رویکرد جدید از نظر کاهش تکالیف مودیان و تسهیل فرایند تسلیم اظهارنامه نسبت به رویکرد سنتی یعنی رویکرد الزام مودی به تسلیم اظهارنامه مالیاتی برتری دارد.

توصیه های سیاستی در راستای توسعه قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان

بررسی داده های دریافتی از سامان امور مالیاتی کشور نشان می دهد که طی سال های اخیر، اقدامات قابل توجهی در مسیر پیاده سازی و اجرای سامانه مودیان انجام شده است. افزایش تعداد مودیان متصل به سامانه، رشد تعداد و اعتبار صورت حساب های الکترونیکی و بهره گیری از داده ها در تکمیل اظهارنامه های مالیات بر ارزش افزوده، از جمله موفقیت های شاخص در اجرای این قانون است. همچنین، بهبود میانگین نسبت خرید و فروش ثبت شده دراظهارنامه ها، نشانه ای از ارتقای دقت و شفافیت در فرایندهای مالیاتی است. به منظور بهبود اثربخشی و کارایی قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان می توان به نکات زیر توجه کرد:

• اجرای ماده 19 قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان با هدف تهیه اظهارنامه پیش فرض مالیات عملکرد مودیان، یکی از مواد کلیدی قانون است که باید سازمان امور مالیاتی نسبت به تکمیل پیاده سازی آن اقدام کند.
• سازمان امور مالیاتی در زمینه فرهنگ سازی مالیاتی باید به گونه ای عمل کند تا تعداد مودیانی که نسبت به انجام تکالیف قانونی خود اقدام می کنندد، افزایش یابد.
• سازمان امور مالیاتی موظف بود تا پایان سال 1403 همه مودیان فراخوان نشده را برای اجرای مالیات بر ارزش افزوده، فراخوان کند؛ اما پوشش فراخوان تاکنون تکمیل نشده و لازم است در این زمینه به صورت جدی اقدام شود.
• با توجه به اینکه سامانه مودیان تنها تعاملات میان مودیان با یکدیگر و مودیان با اشخاص غیرتجاری را پوشش می دهد، لازم است سازمان امور مالیاتی نسبت به تکمیل زیرساخت اجرایی برای پوشش همه انواع معاملات میان اشخاص غیرتجاری را نیز فراهم کند.

جمع بندی

قانون پایانه های فروشگاهی و سامانه مودیان به عنوان یکی از اصلاحات ساختاری اساسی در نظام مالیاتی کشور، با هدف افزایش شفافیت اقتصادی، کاهش فرار مالیاتی و حرکت به سوی مالیات ستانی هوشمند و داده محور طراحی شده است. هدف از اجرای این قانون، افزایش شفافیت فرایندهای مالیاتی و بهبود دقت و کیفیت داده ها از طریق ایجاد سازوکارهای یکپارچه و دیجیتال بود. به منظور بهبود عملکرد سامانه مودیان و افزایش اثربخشی قانون پایانه های فروشگاهی راهکارهایی همچون اجرای کامل ماده 19 قانون به منظور پیاده سازی کامل اظهارنامه پیش فرض مالیات بر عملکرد، توسعه آموزش و فرهنگ سازی مالیاتی و توسعه سامانه مودیان به منظور پوشش معاملات اشخاص غیرتجاری پیشنهاد می شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط جواد اسکندری در سال 1404 انجام شده است.