سند سیاستی مناسبات اقتصادی ایران و عمان

در سال های اخیر، تحریم های بین المللی فشار چشمگیری بر اقتصاد ایران وارد کرده اند و ضرورت یافتن راهکارهای عملی برای مقابله با تاثیرات منفی آن ها را بیش از پیش آشکار ساخته اند. یکی از محورهای مهم در این زمینه، توسعه همکاری های اقتصادی و دیپلماتیک با همسایگان منطقه ای و کشورهای آسیایی است که نقش کلیدی در کاهش اثر تحریم ها و تقویت تاب آوری اقتصادی ایفا می کند. در این میان، کشور عمان به دلیل جایگاه استراتژیک، سیاست های متعادل منطقه ای و اشتراکات فرهنگی عمیق، به عنوان شریک مهمی برای ایران در مسیر توسعه روابط اقتصادی و سرمایه گذاری مطرح شده است. بررسی این ظرفیت ها و چالش ها، اهمیت راهبردی زیادی در تحولات آینده سیاست اقتصادی ایران دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در سال های اخیر، تحریم های اقتصادی گسترده علیه ایران، به ویژه از سوی آمریکا، تاثیرات منفی بسیاری بر اقتصاد کشور گذاشته است. در این شرایط، گسترش روابط اقتصادی با کشورهای منطقه به ویژه عمان، به عنوان کشوری با سیاست متعادل و موقعیت راهبردی، اهمیت ویژه ای یافته است. عمان به دلیل داشتن مناطق آزاد تجاری، بندرگاه های توسعه یافته و روابط مثبت با کشورهای غربی، بستر مناسبی برای سرمایه گذاری مشترک با ایران محسوب می شود. همچنین، اقتصاد عمان در مسیر تنوع بخشی و کاهش وابستگی به نفت است و فرصت هایی برای همکاری در گردشگری، لجستیک و صنایع دریایی فراهم کرده است. ایران می تواند با سرمایه گذاری مستقیم و ایجاد شرکت های مشترک، ضمن دور زدن تحریم ها، درآمد ارزی خود را افزایش دهد و نفوذ اقتصادی خود در منطقه را تقویت کند. این رویکرد، بخشی از دیپلماسی اقتصادی ایران برای خنثی سازی تحریم ها و تقویت تاب آوری اقتصادی است که نیازمند تحلیل دقیق ظرفیت ها، موانع و تعاملات سیاسی دو کشور است. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی این مهم پرداخته است.

نگاهی به سوابق روابط ایران و عمان

روابط ایران و عمان یکی از پایدارترین و متوازن ترین روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای خلیج فارس محسوب می شود که حتی در دوره های پرتنش منطقه ای مانند جنگ ایران و عراق و بحران های خلیج فارس، ثبات خود را حفظ کرده است. عمان برخلاف بسیاری از کشورهای عربی منطقه، رویکردی مستقل و میانه رو نسبت به ایران داشته و از درگیر شدن در سیاست های تقابلی با تهران پرهیز کرده است. ریشه های این همکاری به دهه ۱۹۷۰ باز می گردد؛ زمانی که ایران به دعوت سلطان قابوس در سرکوب شورش ظفار مشارکت کرد و پایه های اعتماد متقابل شکل گرفت. پس از انقلاب اسلامی نیز عمان روابط خود را با ایران قطع نکرد و در دوران جنگ تحمیلی نقش میانجی گر ایفا نمود. همچنین عمان حق ایران در دستیابی به فناوری صلح آمیز هسته ای را به رسمیت شناخته است. همکاری های اقتصادی، انرژی، دریانوردی و پروژه هایی مانند انتقال گاز از ایران به عمان، عمق این رابطه را نشان می دهد. این مناسبات بر پایه درک متقابل، احترام به استقلال تصمیم گیری و منافع مشترک منطقه ای استوار است و نمونه ای از دیپلماسی عقلانی و همگرایی در منطقه به شمار می رود.

روابط کنونی ایران و عمان

در این بخش به بررسی روابط کنونی این دو کشور پرداخته می شود:

وضعیت کنونی عمان

عمان با اجرای اصلاحات اقتصادی و جذب سرمایه گذاری خارجی توانسته اقتصاد خود را متنوع کند و وابستگی به نفت و گاز را کاهش دهد. در سال ۲۰۲۴ رشد اقتصاد عمان ۱.۹ درصد بوده که عمدتا ناشی از رشد بخش های غیرنفتی مانند گردشگری و لجستیک است. موقعیت جغرافیایی استراتژیک عمان در تنگه هرمز و توسعه بنادر، این کشور را به مرکز حمل و نقل منطقه تبدیل کرده است. سیاست خارجی متعادل و بی طرفانه عمان، آن را شریک قابل اعتماد در منطقه کرده و نقش میانجی گری در پرونده های منطقه ای را افزایش داده است. روابط ایران و عمان با توجه به همسایگی و منافع مشترک باید با نگرش راهبردی توسعه یابد تا امنیت و ثبات منطقه حفظ شود.

وضعیت کنونی روابط اقتصادی ایران و عمان

روابط اقتصادی و تجاری این دو کشور طی سال های اخیر روند رو به رشدی داشته است. عمان به عنوان دروازه ای مهم برای تجارت ایران با بازارهای جهانی، به ویژه در دوران تحریم ها، نقش استراتژیکی ایفا کرده است. حجم صادرات غیرنفتی ایران به عمان در سال ۱۴۰۲ به حدود ۱.۳ میلیارد دلار رسید و اقلامی مانند مواد غذایی، مصالح ساختمانی و محصولات شیمیایی را شامل می شود. واردات ایران از عمان نیز شامل مواد اولیه صنعتی و تجهیزات مکانیکی است. همکاری های دریایی بین بنادر ایران و عمان موجب تسهیل تجارت و کاهش هزینه ها شده و روابط متوازن عمان با کشورهای غربی، امکان انتقال اقلام تحریم شده را فراهم کرده است. علاوه بر این، بیش از ۳۰۰ شرکت ایرانی در عمان فعال اند که گسترش همکاری ها را تقویت می کند و می تواند به تحقق اهداف اقتصادی ایران کمک کند.

فرصت ها در مناسبات ایران و عمان

برخی از این فرصت ها عبارتند از:

موقعیت جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی عمان در جنوب شرق شبه جزیره عربستان و مجاورت با تنگه استراتژیک هرمز از مهم ترین مزایای این کشور برای همکاری با ایران است. دسترسی عمان به خلیج فارس، اقیانوس هند و آفریقا، نقش کلیدی آن را در تجارت دریایی و امنیت انرژی تقویت کرده است. همکاری مشترک ایران و عمان در نظارت بر تردد تنگه هرمز و نزدیکی بنادر دو کشور، فرصت های ترانزیت و تجارت دوجانبه را فراهم ساخته است. مناطق آزاد تجاری مانند دقم نیز زمینه مناسبی برای جذب سرمایه گذاری ایرانی و تسهیل صادرات به بازارهای بین المللی محسوب می شوند.

روابط بی طرفانه

عمان با موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه و سیاست خارجی بی طرفانه و متوازن، نقش مهمی در کاهش تنش های منطقه ای و حمایت از ایران در دوران تحریم ها ایفا می کند. برخلاف دیگر کشورهای منطقه که محورهای غرب گرایانه دارند، عمان مستقل عمل کرده و در بحران های منطقه میانجی گری کرده است. این سیاست باعث شده عمان نه فقط شریک اقتصادی ایران باشد، بلکه به عنوان پایگاهی اقتصادی امن برای معاملات، سرمایه گذاری و باز تصدی گر کالاها عمل کند. مناطق آزاد عمان مانند دقم و صحار فرصت های مهمی برای ایران فراهم می کنند تا در برابر تحریم ها مقاومت کند و در منطقه ثبات و توسعه را حفظ نماید.

زیرساخت های موجود

عمان طی دهه گذشته با توسعه زیرساخت های لجستیکی و اقتصادی، به گلوگاهی نوظهور در تجارت دریایی منطقه تبدیل شده است. بنادر صادرات محور دقم، صحار و صلاله که دسترسی مستقیم به اقیانوس هند دارند، فرصت استراتژیکی برای ایران جهت دور زدن تحریم ها فراهم کرده اند. اتصال بنادر ایران به خطوط ریلی، مناطق آزاد و هاب های ترانزیتی عمان، امکان تبدیل ایران به بازیگری منطقه ای در تجارت فرامرزی را میسر می کند. فرودگاه ها، نظام بانکی مدرن و تسهیلات تجاری عمان، این کشور را به پایگاهی امن و انعطاف پذیر برای اقتصاد تحریم زده ایران بدل کرده است.

برنامه اقدام سه ساله جهت تقویت همکاری های اقتصادی و دیپلماسی صنعتی ایران و عمان

این سیاست های پیشنهادی موضوع اجرای یک برنامه اقدام سه ساله با مشارکت وزارت خارجه، وزارت صمت، سازمان توسعه تجارت و اتاق بازرگانی ایران، زمینه ساز جهش در مناسبات اقتصادی ایران و عمان خواهد بود:

توسعه نهادهای پشتیبان همکاری فنی و مهندسی

از جمله پیشنهادها در این زمینه عبارتند از:

• ایجاد دفاتر نمایندگی دائم شرکت های ایرانی در عمان؛
• تشکیل کنسرسیوم های مشترک صادرات خدمات مهندسی؛
• ارائه تسهیلات ارزی و بیمه صادرات از سوی نهادهای داخلی.

تقویت زیرساخت های دیپلماسی اقتصادی

از جمله این پیشنهادها عبارتند از:

• گماردن رایزن اقتصادی متخصص در مسقط؛
• برگزاری منظم نشست های کمیسیون همکاری های اقتصادی؛
• توسعه دیپلماسی پارلمانی اقتصادی.

طراحی سیاست صنعتی مکمل با بازار عمان

از جمله این پیشنهادها عبارتند از:

• شناسایی حلقه های مکمل زنجیره ساخت و ساز برای صادرات مصالح و خدمات؛
• ایجاد شهرک های صنعتی مشترک در مناطق آزاد عمان.

جمع بندی

در سال های اخیر، تحریم های اقتصادی فشار زیادی بر اقتصاد ایران وارد کرده و ضرورت توسعه همکاری های منطقه ای به ویژه با عمان را افزایش داده است. عمان با موقعیت راهبردی، سیاست متعادل و زیرساخت های توسعه یافته، بستر مناسبی برای سرمایه گذاری مشترک و تقویت روابط اقتصادی با ایران فراهم کرده است. روابط پایدار و تاریخی ایران و عمان، همراه با ظرفیت های لجستیکی و تجاری عمان، فرصت مناسبی برای دور زدن تحریم ها و افزایش درآمد ارزی ایران ایجاد کرده اند. برنامه اقدام سه ساله پیشنهادی با هدف توسعه نهادهای حمایتی، تقویت دیپلماسی اقتصادی و طراحی سیاست صنعتی متناسب با بازار عمان، می تواند زمینه ساز جهشی در مناسبات دو کشور باشد. این رویکرد، ضمن تقویت تاب آوری اقتصادی ایران، نقش مهمی در امنیت و ثبات منطقه ایفا خواهد کرد و مسیر توسعه همکاری های پایدار و متقابل را هموار می سازد.

این مطالعه در اندیشکده رای توسط محمدرضا شریفی در سال 1403 انجام شده است.