آینده نگاری آثار و پیامدهای بین المللی، سیاسی و اجتماعی فناوری های نوظهور

از ابتدای شروع تحولات انقلابی در عرصه زندگی بشر (همچون مدرنیته و صنعتی شدن) تاکنون، سهم اثرگذاری علم و فناوری در زندگی اجتماعی و مناسبات بین المللی بیش از پیش شده است. در سنوات گذشته وزن و نقش اقتصاد، جمعیت، نیروی کار، سرمایه، قدرت نظامی و حتی وسعت زمین در تعیین کنندگی مناسبات اجتماعی و انسانی بسیار اساسی بود اما اکنون علم و فناوری های نوظهور میران اثر این عوامل را کمرنگ ساخته و خود به عنوان عنصری بنیادین نقش آفرینی می کند. ظهور فناوری های جدید تقسیم بندی ها و حوزه های تعامل و درگیری یادشده را به شکلی کاملا رادیکال تحت تاثیر قرار داده و مراجع اقتدار و قدرت را از دایره سنتی و رایج خارج کرده و شرکا و رقبای جدیدی معرفی کرده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

جهان در ابتدای شروع تحولی بنیادین موسوم به انقلاب چهارم صنعتی یا عصر فناوری های نوظهوری است که آثار و پیامدهای مختلفی بر عرصه بین المللی و اجتماعی خواهد گذاشت. از آنجا که این روند تازه آغاز شده است، فضای پیش رو بسیار مه آلود و ناشناخته است. به همین دلیل بسیاری از صاحب نظران تلاش می کنند با سرنخ های موجود و حدس و گمان های عالانه و با روش علمی، بخشی از جریان ها و تغییرات سیاسی، اجتماعی و بین المللی آینده دور و نزدیک را شناسایی نمایند تا در مواجهه با آن حدی از آمادگی و سیاست گذاری را به وجود آورند. از این رو در این پژوهش به بررسی تاثیرات بین المللی فناوری های نوظهور در سطح بین الملل و داخلی و ارائه راهبردهایی جهت روند تحولات فناورانه آتی در جهت مدیریت حوزه روابط بین الملل جمهوری اسلامی ایران پرداخته شده است.

تاثیرات بین المللی فناوری های نوظهور در سطح بین الملل

تاثیر فناوری های بر فضای بین المللی، سیاسی و اجتماعی در چند سطح قابل تجزیه و تحلیل است. در این راستا به مهم ترین نکات و مضامین مطرح در این حوزه اشاره می شود:

اثرات فناوری های نوظهور در سطح سیستم نظام بین الملل

به طور سنتی بازیگران نظام بین الملل به دنبال کسب قدرت و قرار گرفتن در جایگاه رهبری سیستم بین المللی هستند. آنان با سلطه نظامی و سیاسی بر مناطق حیاتی و اقتصادی و حفظ برتری نظامی این اهداف را تعقیب می کنند. معمولا تحلیل سیستمی در بعد بین المللی، بر مباحثی چون بازدارندگی، جنگ، صلح، همگرایی، توازن قوا، ساختار توزیع قدرت و تغییر بازی میان عناصر سیستم متمرکز است.

تاثیرات فناوری های نوظهور بر سطح کارگزار

در این سطح تحلیل، برخلاف سطح سیستمی، اراده و تفسیر کارگزار از تحولات اهمیت داشته و انگاره های ذهنی و هویتی او در کنار واقعیات عینی صحنه بین المللی، منطقه ای و همسایگی کنش های آتی دولت ها را در حوزه سیاست خارجی و نظام منطقه ای و بین المللی برخواهد ساخت. معمولا اراده دولت ها در پذیرش نقش جدید، متاثر از عوامل مختلف از جمله روندهای توسعه و دسترسی به فناوری های نوظهور به طراحی و بازبینی استراتژی ها و برنامه های کلان و ورود عنصر فناوری در مدل های دیپلماسی رسمی بازتاب دارد. البته تفاسیر شناختی بازیگران و تاثیرات فناوری بر آن ها را نمی توان نادیده گرفت.

تاثیرات داخلی فناوری های نوظهور

تاثیرات فناوری های نوظهور را علاوه بر بعد بین المللی از بعد داخلی نیز می توان مورد توجه قرار داد. از این رو به بررسی های جنبه های مختلف تاثیر فناوری ها در حوزه داخلی، در ده سال آینده پرداخته شده است:

اثرات فناوری های نوظهور در سطح سیستم سیاسی و حکمرانی

امروزه تاثیر دولت الکترونیک بر حکمرانی خوب و مدیریت سیستم سیاسی بر کسی پوشیده نیست. این ایده سه کارکرد اساسی را مورد توجه قرار داده است: «افزایش کارایی خدمات ارائه شده به جامعه و مردم»، «افزایش کارایی اقدامات مربوط به اعمال حاکمیت» و «کاهش واقعی هزینه های اقدمات مذبور». از اثرات فناوری های نوظهور در سطح سیستم سیاسی به ترورهای دیجیتالی, دسترسی آسان به تسلیحات، افزایش طبقه متوسط و لزوم توسعه سیاسی می توان اشاره کرد.

اثرات فناوری های نوظهور در سطح فردی و فرهنگی

تحولات محیط مادی بشر به سوی ساختارهای پیچیده و هوشمند تاثیر عمیقی بر ساختار روان شناختی او می گذارد. انتظار می رود این تحول به سوی تضعیف برخی بنیادهای روانی چون «من اجتماعی» و «وجدان» گذاشته و به سوی تقویت «من دستاورد خواه» حرکت کند. امری که در نهایت، در بسیاری از موارد، افسردگی و خود تخریبی فرد را در پی خواهد داشت. در سطح فرهنگی الگوهای ساخته در فضای مجازی و زندگی متاثر از انزوای انسان در میان ماشین ها و صنایع دیجیتال به تدریج ممکن است با سازش مراجع و متنفذان فرهنگی، مذهبی و اجتماعی همراه شود و به نوعی برای آن اصالت و اعتبار ذاتی قائل شوند.

الزاماتی لازم جهت پیامدهای فناوری های نوظهور برای جمهوری اسلامی ایران

با توجه به مطالعات انجام شده، به نظر می رسد پراکندگی و تکثر قدرت در سطح بین المللی مهمترین پیامدهای فناوری های نوظهور در ده سال آتی خواهد بود، امری که از آغاز آن مدت زیادی نگذشته و انتظار می رود این روند در ده سال آتی گسترش یابد؛ اما نکته مهم فرصت ها و تهدیداتی است که این پیامد با خود به همراه دارد. به نظر می رسد در این راستا برداشتن چند گام اساسی برای جمهوری اسلامی ایران لازم است:

• رصد و پایش محیطی، رقبا و تحولات جهانی: از حیث تغییرات در سیاست ها و راهبردهای فناورانه، ایجاد آگاهی عمیق از تحولات موجود لازم است تا ضمن توجه به الزامات بومی، منطقه ای و جهانی و حتی تمدنی جمهوری اسلامی ایران درس آموخته های سیاستی مناسب در دسترس باشد.
• بازبینی در سیاست ها و راهبردهای ملی: رویکردهای جهانی در این حوزه در حال چرخش معکوس از فناوری های سخت به فناوری های دوگانه و تجاری است و هر کشور متناسب با اهداف هویتی و مادی خود استراتژی های مقابله ای و ایجابی لازم را دنبال می کند. در این چارچوب جمهوری اسلامی ایران لازم است اولویت های علم و فناورانه خود را چه در حوزه امنیت ملی و چه تجاری و غیرنظامی، انتخاب و یا اصلاح نماید و سیاست گذاری مناسب را به صورت اجتماعی اتخاذ کند.
• توجه به تهدید و معضل رژیم های ملی و بین المللی کنترل صادرات: رصد سیاست ها نشان می دهد برای جبران احتمال ایجاد و تکثر قدرت های فناورانه، تمرکز ویژه ای بر گسترش رژیم های کنترل صادرات به اشکال بین المللی و به ویژه ملی دارند. با توجه به این نکته جمهوری اسلامی ایران لازم است ضمن رصد شبکه سیاستی مذکور، اقدامات و راهبردهای مناسبی جهت خنثی سازی آن انجام دهد.

ارائه راهبردهایی جهت روند تحولات فناورانه آتی جهت مدیریت حوزه روابط بین الملل جمهوری اسلامی ایران

تبیین راهبرد و ارائه راه حل از بستر حوزه علم و فناوری کشور معرف مبحث علم برای دیپلماسی است یعنی حوزه علمی و فناورانه کشور می تواند در خدمت ایجاد تعاملات سیاسی و نیز افزایش قدرت ایران در عرصه سیاست بین الملل و حفظ امنیت ملی قرار گیرد. لذا موضوعات پیشنهادی زیر یا در سطح جهت گیری های کلان است و یا در سطح سیاست های جزئی تری که توجه به آن موانع موجود در روابط جمهوری اسلامی ایران با محیط جهانی را کاهش خواهد داد.

• بازطراحی جایگاه فناوری های نوظهور و حیاتی در استراتژی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران؛
• الگو قرار دادن منطقه گرایی دانش بنیان در جهت افزایش نفوذ منطقه ای جمهوری اسلامی ایران؛
• لزوم توجه به معضل رژیم ها و قوانین ملی کنترل صادرات در تعاملات دوجانبه و چندجانبه؛
• لزوم تعیین اولویت های فناورانه کشور در سه ضلعی امینت، سیاست خارجی و علم و فناوری.

جمع بندی

از ابتدای شروع تحولات انقلابی در عرصه زندگی بشر همچون مدرنیته و صنعتی شدن تا اکنون، سهم اثرگذاری علم و فناوری در زندگی اجتماعی و مناسبات بین المللی بیش از پیش شده است. تاثیرات فناوری های نوظهور را در دو بعد بین المللی و بعد داخلی می توان مورد توجه قرار داد. فناوری های نوظهور توانسته اند در سطح سیستم سیاسی و حکمرانی و سطح فردی و فرهنگی تاثیرگذار باشند. با توجه به مطالعات انجام شده، به نظر می رسد پراکندگی و تکثر قدرت در سطح بین المللی مهمترین پیامدهای فناوری های نوظهور در ده سال آتی خواهد بود و انتظار می رود این روند در ده سال آتی گسترش یابد. در این راستا توجه به تهدید و معضل رژیم های ملی و بین المللی کنترل صادرات، بازطراحی جایگاه فناوری های نوظهور و حیاتی در استراتژی امنیت ملی و الگو قرار دادن منطقه گرایی دانش بنیان در جهت افزایش نفوذ منطقه ای امری ضروری است.

این مطالعه در پژوهشکده مطالعات فناوری توسط راضیه مهرابی کوشکی در سال 1400 انجام شده است.