بررسی ظرفیت های ژئوپلیتیک بازار گاز

گاز یکی از اصلی ترین اهرم های کنشگری ایران در ژئوپلیتیک انرژی است. بازار گاز، بازار بدون رقیبی نیست و برخی کشورهای همسایه ایران از جمله ترکیه، به دنبال دور زدن ایران در بازار گاز منطقه هستند. ال ان جی نیز بازاری است که در آینده جایگاه بسیار خوبی در بازار گاز خواهد داشت، ولی ایران در این بازار حضوری ندارد. از همین رو جمهوری اسلامی ایران برای استمرار حضور خود در بازار گاز و ال ان جی باید هم در سطح داخل (برای مدیریت الگوی مصرف) و هم در سطح بین المللی (برای فروش، ترانزیت، سوآپ و حتی خرید گاز) برنامه داشته باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

گاز یک موضوع شبکه ای است که از سطوح کلان اقتصادی و ژئوپلیتیک کشور تا بخش های صنعتی و حتی منازل تک تک شهروندان با آن درگیر هستند. جمهوری اسلامی ایران دومین منابع عظیم گاز در جهان را داراست، اما در عین حال چهارمین مصرف کننده گاز در جهان است. در حالی که تمام صنعت گاز کشور بر پایه گاز قابل حمل از طریق خطوط لوله پایه ریزی شده است، بازار گاز جهان در سال های اخیر با شکلی جدید از تجارت گاز، تحت عنوان ال ان جی (LNG) مواجه شده است. در این منطقه ترکمنستان، آذربایجان و قطر نیز از تولیدکنندگان گاز به شمار می روند و بازار منطقه برای ایران بازاری بدون رقیب نیست. همان طور که در مسائل ترانزیتی برخی به دنبال دور زدن ایران و کنار گذاشتن ایران از کریدورهای ترانزیتی هستند، در بازار گاز نیز این هدف از سوی برخی کشورها دنبال می شود. از همین رو گزارش حاضر به دنبال تبیین چرایی اهمیت توجه به تجارت گاز و مدیریت تراز تولید- مصرف در کشور است؛ لذا با بررسی ژئوپلیتیک گازی منطقه و موانع داخلی حضور در بازار منطقه ای گاز به دنبال ارائه راهکارهایی برای رفع این موانع است.

ژئوپلیتیک گازی منطقه

انتقال گاز متاثر از صرفه اقتصادی آن و امکان پذیری احداث خطوط است. خط لوله، هزینه های انتقال گاز را کاهش می دهد و دسترسی ها را قابل اعتمادتر می سازد. منطقه خاورمیانه به عنوان چهارراه اتصال شرق به غرب و شمال به جنوب، ظرفیت گسترش خطوط انتقال گاز را دارد. این خطوط نه تنها می توانند گاز ایران را به دیگر کشورها صادر کنند، بلکه می توانند کریدوری برای ترانزیت و سوآپ گاز باشند. منظور از ترانزیت گاز استفاده از ظرفیت سرزمینی یک کشور به منظور انتقال گاز یک کشور دیگر به کشور ثالث است.

در این راستا ترکیه به دنبال آن است تا از ژئوپلیتیک خود استفاده کرده و به عنوان هاب انرژی منطقه و حلقه اتصال انرژی آسیا به اروپا نقش آفرینی کند. این کشور به دنبال آن است تا گاز ترکمنستان و آذربایجان را از مسیر خاک خود به اروپا صادر کند. یکی از برنامه های ترکیه خط لوله نابوکو (Nabucco) است. نابوکو خط لوله ای است که قرار است گاز طبیعی را از منابع دریای خزر به اروپا از طریق آذربایجان، گرجستان، ترکیه، بلغارستان، رومانی، مجارستان و اتریش منتقل کند. همچنین یک شرکت آمریکایی که آلن موستارد، سفیر سابق امریکا در ترکمنستان تاسیس کرده، قصد دارد خط لوله ترانسکاسپین را برای انتقال گاز ترکمنستان به آذربایجان و سپس اروپا احیا کند.

آن طور که مشخص است ترکیه و به دنبال آن، کشورهای اروپایی خواهان دسترسی به منابع گاز آسیا هستند. ترکیه با هدف رسیدن به جایگاه هاب انرژی منطقه و کشورهای اروپایی به خاطر یافتن جایگزین برای گاز روسیه، از این طرح ها استقبال می کنند. آنچه در طرح های بیان شده مشترک است، این موضوع است که در هردوی آن ها ایران دور زده می شود. حتی ترکمنستان به دنبال آن است تا از مسیر افغانستان، گاز خود را به پاکستان صادر کند و پس از روی کار آمدن طالبان نیز مذاکراتی را با سران افغانستان در این خصوص داشته است.

موانع داخلی حضور در بازار منطقه ای گاز

نکته اساسی و مهمی که باید به آن توجه داشت این است که اگر ایران می خواهد گاز صادر کند، باید گازی برای صادرات وجود داشته باشد. در روی کاغذ ایران دومین منابع و ذخایر گاز طبیعی جهان را دارد، اما در عمل چهارمین مصرف کننده گاز جهان پس از آمریکا، روسیه و چین است؛ در حالی که از نظر جمعیت و میزان واقعی نیاز نباید اینگونه باشد. از همین رو مهم ترین مانع حضور در بازار منطقه ای گاز مصارف و هدررفت های گاز است. مصارف گاز در دو دسته مصرف خانگی و مصرف صنعتی قابل تقسیم است.

مصرف خانگی

در سطح خانگی مصرف گاز به سه دلیل بالا است:

1. ارزان بودن قیمت گاز: نرخ صادراتی گاز ایران به قیمت ریالی 11 هزار تومان به ازای هر مترمکعب است. در حالی که نرخ گازی که در بخش خانگی مصرف می شود، 144 تومان به ازای هر مترمکعب است. درواقع دولت گاز را به قیمتی در اختیار شهروندان قرار می دهد که حتی هزینه تولید آن نیز برنمی گردد. طبیعی است که به خاطر شرایط جغرافیایی کشور، نباید گاز را با قیمتی غیرمعقول به دست مردم رساند، اما ارزانی بیش از اندازه نیز باعث بی میلی مردم به صرفه جویی و مدیریت الگوی مصرف می شود؛
2. استاندارد نبودن خانه ها: مبحث 1۹ ساختمان بر بهینه سازی مصرف انرژی تاکید دارد؛ اما در حال حاضر اغلب ساختمان هایی که ساخته می شوند، با استانداردهای این مبحث فاصله دارند. علت این امر گرانی هزینه ساخت است. ساختمان سازان و در مواردی خود مردم، تلاش دارند تا با حداقلی از هزینه ساختمان را بسازند. رعایت نشدن این موضوع باعث می شود تا سرانه مصرف گاز در کشور، خصوصا در مناطق سردسیر، افزایش پیدا کند؛
3. استاندارد نبودن وسایل گرمایشی: هنوز اصلی ترین مدل بخاری های گازی که در کشور تولید می شود، بخاری های رده G هستند؛ این یعنی بیش از 14 درصد هدررفت در مصرف گاز. سازمان ملی استاندارد قانون محکمی برای جلوگیری از تولید این مدل بخاری ها ندارد. این مشکل در سایر وسایل گرمایشی از جمله پکیج ها، اجاق گازها و… نیز وجود دارد. تولیدات داخلی با استانداردهای بین المللی فاصله دارند و عمده این فاصله به خاطر عدم استفاده تکنولوژی روز در ساخت این وسایل است.

مصرف صنعتی

بخش دوم مصرف گاز در کشور، مصارف صنعتی است. صنایع فولاد، سیمان و به طور کلی اکثر صنایع متکی به استفاده از گاز هستند. تولید برق نیز در برخی از نیروگاه های کشور از طریق مصرف گاز صورت می گیرد. صنایع کشور با مشکل استهلاک مواجه هستند و این موضوع باعث شده است تا کشور با هزینه بیشتر و مصرف گاز بیشتر به تولید بپردازد. عدم ورود تکنولوژی های روز نیز باعث شده میزان مصرف صنعت در کشور، بیشتر از بازده آن باشد.

ال ان جی رقیب تازه نفس بازار گاز

ال ان جی یا گاز طبیعی مایع شده (Liquefied natural gas) که به اختصار LNG نیز نامیده می شود، همان گاز طبیعی است که برای سهولت در جابجایی و ذخیره کردن به شکل مایع تبدیل می شود. ویژگی ال ان جی این است که تولیدکنندگان خاص خود را دارد، مصرف کننده خاص دارد و سیستم حمل و نقل خاص خود را دارد. معاملات در بازار ال ان جی الان مانند بازار نفت نیست، اما در آینده نزدیک شبیه بازار نفت خواهد شد.

تولید ال ان جی نیازمند فناوری های پیشرفته ای است که در ایران وجود ندارد و ایران تولید ال ان جی را ندارد. قطر، استرالیا و آمریکا بزرگترین صادرکنندگان ال ان جی جهان هستند و چین یکی از اصلی ترین واردکنندگان ال ان جی در جهان است. در شرایط فعلی ال ان جی نسبت به خط لوله از مزیت کمتری برخوردار است، اما این نسبت در آینده تغییر خواهد کرد؛ زیرا زیرساخت های صادرات و واردات آن در حال ایجاد است و همین باعث کاهش هزینه خرید آن می شود. ایران نیز باید در بازار ال ان جی برای خود سهمی ایجاد کند، در غیر این صورت بازار بدون حضور ایران نظم خود را خواهد یافت.

راهکارهای عملیاتی به منظور رفع موانع حضور در بازار منطقه ای گاز

به منظور رفع موانع حضور ایران در بازار منطقه ای گاز می توان راهکارهای زیر را عملی کرد:

• همزمان با تولیدکننده بودن گاز، می توان خریدار گاز نیز بود و گاز خریداری شده را به قیمتی بالاتر به سایر مشتری ها فروخت. به عنوان مثال قرارداد گازی ایران و عراق 70 میلیون مترمکعب در روز است، در حالی که صادرات فعلی کشور به عراق روزانه 20 میلیون مترمکعب است. اگر ایران از ترکمنستان گاز ارزان خریداری کند، می تواند به عراق گاز بیشتر و با قیمت بالاتری بفروشد؛
• به بیان کارشناسان، تکنولوژی پالایشگاهی ایران با فناوری روز جهانی فاصله دارد. تکنولوژی گاز دنیا در سال های اخیر تغییر کرده است. لذا ایران باید با افزایش درآمدهای گازی، مسیر را برای بازسازی و نوسازی صنعت گاز ایجاد نماید؛
• بایدکریدورهای انتقال انرژی به سمت ایران هدایت شوند. لذا با رایزنی با کشورهای دیگر از جمله ترکمنستان و آذربایجان می توان سعی در تشویق آن ها به همکاری ترانزیتی گاز داشت. این موضوع همانند کریدورهای حمل و نقل موضوعی است که باید در سطح ملی مورد بررسی و توجه قرار گیرد.

جمع بندی

گاز یک موضوع شبکه ای است که از سطوح کلان اقتصادی و ژئوپلیتیک کشور تا بخش های صنعتی و حتی منازل تک تک شهروندان با آن درگیر هستند. جمهوری اسلامی ایران دومین منابع عظیم گاز در جهان را داراست، اما در عین حال چهارمین مصرف کننده گاز در جهان است. در این منطقه ترکمنستان، آذربایجان و قطر نیز از تولیدکنندگان گاز به شمار می روند و بازار منطقه برای ایران بازاری بدون رقیب نیست. از همین رو گزارش حاضر به دنبال تبیین چرایی اهمیت توجه به تجارت گاز و مدیریت تراز تولید- مصرف در کشور بود. از مهم ترین موانع حضور ایران در بازار جهانی گاز مصرف بیش از اندازه آن است که به دلیل مواردی چون ارزان بودن آن و تکنولوژی پایین صنعت ایران برای استفاده بهینه از گاز صورت می گیرد. برای رفع این موانع می توان از راهکارهایی همچون بازسازی و نوسازی صنایع گازی بهره برد.

این مطالعه در موسسه اندیشه و عمل پویا توسط رضا انصاری در سال 1401 انجام شده است.