انگیزه ها و پیامدهای انتشار پول دیجیتال بانک مرکزی
بررسی تاثیر پول دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) بر سیاست پولی و ثبات مالی و پیامدهای رفاهی ناشی از آن و ضرورت ایجاد آن توسط بانک مرکزی
پیشرفت های فناوری در سال های اخیر منجر به ایجاد تعداد فزاینده ای از ابزارهای پرداخت سریع و الکترونیکی شده است که برای تراکنش های روزمره در دسترس افراد قرار می گیرد. سیستم های پرداخت و اساسا پول، به سرعت در حال تکامل است؛ به طوری که با گذشت زمان نیاز به کاهش استفاده از پول نقد در برخی کشورها مطرح شده و تعدادی از بانک های مرکزی به ایده انتشار پول دیجیتال بانک مرکزی علاقه نشان داده اند. پول دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)یک ابزار پرداخت الکترونیکی است که می تواند جایگزین پول نقد در تراکنش های روزانه شود و عملکرد بهتری را برای تقویت کارآمدی و رشد اقتصادی ارائه دهد.
ضرورت و اهداف پژوهش
طی چند سال گذشته، مقامات دولتی و بانک های مرکزی در سرتاسر جهان تحولات پول های دیجیتال را رصد کردند و پیامدهای آن را مورد مطالعه قرار دادند. سیستم های پرداخت الکترونیکی به طور پیوسته با پیشرفت فناوری ارتباطات رشد کردند و به طور اجتناب ناپذیری جایگزین چک های ارزی و کاغذی در اقتصادهای پیشرفته شدند. در سال های اخیر، ابزارهای پرداخت مجازی متعدد در بخش خصوصی (کارت های بدهی و اعتباری، پی پال و غیره) و نوآوری هایی از جمله امکان انتشار پول های دیجیتال توسط بانک های مرکزی به عنوان پول دیجیتال مبتنی بر سیستم بلاک چین به وجود آمده است. پیشرفت های مداوم در فناوری های پرداخت، نیاز مبرمی را برای بانک های مرکزی ایجاد کرده است که پیامدهای سیاست پولی، کارایی پرداخت ها و ثبات مالی معرفی پول دیجیتال بانک مرکزی را درک کنند. CBDC به عنوان یک وسیله مبادله و عملا بدون هزینه، کارایی سیستم پرداخت را به میزان قابل توجهی افزایش می دهد. سوالی که به طور مکرر مطرح می شود آن است که آیا خود بانک مرکزی باید پول دیجیتالی را منتشر کند که برای عموم مردم قابل استفاده باشد؟ در این نوشتار سعی بر آن است که به ابعاد مختلف این موضوع پرداخته شود.
فناوری پول های دیجیتال بانک مرکزی
بررسی ادبیات اقتصادی حاکی از آن است که امروزه بحثی جذاب در مورد یک فناوری پرداخت جدید به نام پول های دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) به وجود آمده است. معرفی این پول می تواند یک نوآوری مهم در تاریخ پول و بانکداری باشد. با گسترش اقتصاد دیجیتال، پول های دیجیتال به عنوان یک عامل اقتصادی جدید ظاهر شدند و توجه و بررسی جهانی را به سمت خود جلب کردند. ویژگی های متمایز پول های دیجیتال از استقلال آن ها از هر مقام سیاسی یا حامی تجاری و همچنین مدیریت غیرمتمرکز و ثبت سوابق آن ها ناشی می شود. معرفی CBDC می تواند مزایایی از جمله امکان شمول مالی بیشتر، کاهش تقلب مالیاتی، دستیابی به کنترل بیشتر بر پولشویی و مواردی نظیر آن داشته باشد.
انگیزه های ایجاد پول دیجیتال بانک مرکزی
پیشرفت های اخیر فناوری منجر به نوآوری شده است که یک بانک مرکزی می تواند از طریق حساب های متمرکز بر دفاتر خود، پول دیجیتال را برای مردم ارائه کند. از نظر مفهومی، این امر موجب گسترش ذخایری می شود که در حال حاضر فقط برای موسسات مالی خاص و عموم مردم قابل دسترس است. از طرف دیگر، بانک مرکزی می تواند یک پول دیجیتال را به شیوه ای غیرمتمرکز مشابه نحوه توزیع پول نقد فیزیکی منتشر کند؛ اما انگیزه های بانک مرکزی برای انتشار این پول در دسترس عموم مردم، متفاوت است. از دلایل احتمالی انتشار پول دیجیتال توسط بانک مرکزی می توان به مواردی همچون حصول اطمینان از پول کافی بانک مرکزی برای عموم و حفظ درآمد حق الزحمه بانک مرکزی، کاهش نرخ بهره و حمایت از سیاست پولی غیرمتعارف، کاهش ریسک کل و بهبود ثبات مالی، افزایش رقابت پذیری در پرداخت ها، ترویج شمول مالی و جلوگیری از فعالیت مجرمانه اشاره کرد. همچنین دلایلی که دولت ها در مورد ایجاد پول های دیجیتال بانک مرکزی مطالعه می کنند (امنیت، کنترل سیاست پولی، جایگزین های پول نقد و….) متفاوت است و به عوامل زیادی مانند دیجیتالی شدن اقتصاد، پراکندگی جغرافیایی، سطح توسعه یافتگی و کاهش استفاده از پول نقد بستگی دارد.
تاثیر پول دیجیتال بانک مرکزی بر سیاست پولی و ثبات مالی و پیامدهای رفاهی ناشی از آن
به عنوان شکل جدیدی از پول بانک مرکزی، CBDC این پتانسیل را دارد که بر اهداف سیاستگذاری گسترده تر بانک های مرکزی، چه از طریق عمل به عنوان یک ابزار جدید سیاست پولی و چه از طریق تاثیرات آن بر انتخاب سبد سرمایه گذاری عاملان اقتصادی و احتمال وقوع بحران بانک ها، تاثیر بگذارد. برای این سازوکارها، انعطاف پذیری ارائه شده توسط پول دیجیتال بانک مرکزی در پاسخ به شوک های اقتصاد کلان بسیار مهم است:
پول دیجیتال بانک مرکزی و اجرای سیاست های پولی
سیاست پولی عبارت از مجموعه تصمیم ها و اقدام های مقام های پولی کشور جهت تاثیرگذاری بر سطح فعالیت های اقتصادی است. در طول چند دهه گذشته، اقتصاددانان پولی به اجماع گسترده ای دست یافته اند که اجرای سیاست پولی باید نظام مند و شفاف باشد و درنتیجه چنین سازوکار کارآمدی انتقال پول، پاسخگویی بانک مرکزی به مقام های حاکمیتی و عموم مردم را تسهیل خواهد کرد. در همین راستا، راه اندازی CBDCفرصت برجسته ای را برای افزایش شفافیت چهارچوب سیاست پولی بانک مرکزی فراهم می کند. همچنین صدور CBDC و منسوخ شدن نظام سنتی مبتنی بر پول نقد، تضمین می کند که موقعیت اقتصادی سیاستگذاران پولی کاهش نیافته و بانک مرکزی این اختیار را خواهد داشت که اقتصاد را از طریق ابزارهای پولی موثرتر تعدیل نماید.
پول دیجیتال بانک مرکزی و ثبات مالی
پول دیجیتال بانک مرکزی به طور قابل توجهی ثبات مالی را از طریق راه های متعدد، از جمله تقویت زیرساخت های مالی، بهبود شفافیت بازار مالی، افزایش انعطاف پذیری و سازگاری سیستم مالی و تقویت نوآوری در فناوری های مالی افزایش می دهند. در مرحله اول، CBDC ها زیرساخت های مالی را با ارائه یک سیستم پرداخت و تسویه امن تر و کارآمدتر تقویت می کنند. در سیستم های مالی سنتی، پرداخت و تسویه می تواند تحت تاثیر عوامل مختلفی مانند نقص فنی و خطاهای عملیاتی باشد که می تواند ثبات مالی را تهدید کند. معرفی CBDC ها به طور قابل ملاحظه ای این خطرات بالقوه را کاهش می دهد. ماهیت غیرمتمرکز و الگوریتم های رمزگذاری پیشرفته آن ها امنیت و تغییرناپذیری تراکنش ها را تضمین می کند و درنتیجه استحکام سیستم مالی را افزایش می دهد. علاوه بر این، CBDC ها به افزایش شفافیت و کارایی بازارهای مالی از طریق ثبت و تجزیه و تحلیل داده های دقیق، متقارن نمودن اطلاعات و کاهش احتمالی دستکاری بازار و معاملات داخلی، کمک خواهد کرد. این شفافیت بهبودیافته نه تنها اعتماد سرمایه گذاران را افزایش می دهد، بلکه توسعه بازارهای مالی را نیز ارتقا خواهد بخشید.
پول دیجیتال بانک مرکزی و بانک های تجاری
پول دیجیتال بانک مرکزی می تواند به عنوان یک جایگزین سودآور برای سپرده های بانک های تجاری عمل کند. در مواجهه با چنین جایگزینی، بانک های تجاری ممکن است با تغییر نرخ سپرده ای که به پس اندازکنندگان ارائه می کنند و به دلیل تاثیر ناشی از آن بر هزینه تامین مالی بانک ها، شرایط وام هایی را که به وام گیرندگان ارائه می کنند، اثر بگذارد. درنتیجه، هم مقدار سپرده های بانکی و هم حجم وام دهی با واسطه بانک ممکن است با معرفی پول دیجیتال بانک مرکزی تغییر کند. از این نظر، این رشته از ادبیات می تواند نگرانی برخی از سیاستگذاران را بیان کند که معرفی CBDC ممکن است جایگزین منبع اصلی تامین مالی بانک ها شود و باعث بی واسطه گری بانک های تجاری شود که به نوبه خود ممکن است منجر به کاهش وام دهی آن ها شود.
آیا بانک های مرکزی باید پول دیجیتال منتشر کنند؟
مقامات دولتی و بانک های مرکزی در سرتاسر جهان به دقت تحولات پول های دیجیتال را زیر نظر دارند و پیامدهای آن را برای اقتصاد، سیستم مالی و بانک های مرکزی مطالعه می کنند. یکی از سوالات کلیدی برای مقامات دولتی آن است که آیا بانک های مرکزی پول دیجیتال خود را منتشر کنند یا نه؟ در ابتدا باید اشاره کرد در صورت انتشار، این ارز می تواند توسط عموم مردم برای انجام پرداخت ها استفاده شود. چندین استدلال برای پول دیجیتال صادر شده توسط بانک مرکزی وجود دارد. سه استدلال سیاست عمومی مبنی بر انتشار پول دیجیتال بانک مرکزی عبارتند از:
- بانک مرکزی ممکن است بررسی کند که آیا انتشار CBDC باعث بهبود کارایی عملکرد ارز آن کشور می شود یا خیر. در انجام این وظیفه، طراحی، تولید، توزیع و امحای اسکناس بر عهده بانک است. به این ترتیب، بانک به طور مداوم در حال بررسی راه هایی برای بهبود کارآیی عملیات ارز و کاهش هزینه های رسیدگی به وجه نقد است. در آینده، برای یک بانک مرکزی مهم است که بررسی کند که آیا با انتشار نسل های آینده اسکناس به شکل دیجیتال و با بهره گیری از آخرین پیشرفت های فناوری، کارایی و امنیت را افزایش می دهد یا خیر؛
- پول دیجیتال بانک مرکزی می تواند کارایی و ایمنی سیستم های پرداخت خرده فروشی و با ارزش بالا را بهبود بخشد. در بخش خرده فروشی، تمرکز بر این است که چگونه این پول می تواند کارایی پرداخت ها را بهبود بخشد؛
- پول دیجیتال بانک مرکزی می تواند یک پاسخ سیاستی مناسب به نوآوری های پرداخت مانند پول الکترونیکی صادر شده خصوصی و پول دیجیتال باشد که ممکن است توانایی بانک مرکزی را برای دستیابی به اهداف سیاست پولی خود و اجرای سیاست های ارتقای ثبات مالی را مختل کند.
لذا با توجه به مطالب مطرح شده در این گزارش، پیشنهاد می شود با در نظر گرفتن چالش ها، فرصت ها و وظایف بانک مرکزی و شرایط نظام بانکی و صنعت پرداخت هر کشور زمینه های ایجاد این پول برای استفاده عموم فراهم شود.
جمع بندی
پول دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) یک ابزار پرداخت الکترونیکی است که می تواند جایگزین پول نقد در تراکنش های روزانه شود و عملکرد بهتری را برای تقویت کارآمدی و رشد اقتصادی ارائه دهد. CBDC شکلی دیجیتالی از پول بانک مرکزی است که با ذخایر یا پول نقد رایج متفاوت است. در این پژوهش اشاره شد که انگیزه های کلیدی برای انتشار CBDC از گسترش شمول مالی تا افزایش کارایی و ثبات سیستم های پرداخت متغیر است. به طور کلی، از دلایل ایجاد پول دیجیتال بانک مرکزی می توان به مواردی همچون پراکندگی جغرافیایی، افزایش ضریب نفوذ بانک و دسترسی به خدمات مالی و حفظ ثبات مالی اشاره کرد. چندین استدلال برای پول دیجیتال صادر شده توسط بانک مرکزی وجود دارد. از جمله آن که پول دیجیتال بانک مرکزی می تواند کارایی و ایمنی سیستم های پرداخت خرده فروشی و با ارزش بالا را بهبود بخشد. لذا پیشنهاد شد با در نظر گرفتن چالش ها، فرصت ها و وظایف بانک مرکزی و شرایط نظام بانکی و صنعت پرداخت هر کشور زمینه های ایجاد پول دیجیتال بانک مرکزی برای استفاده عموم ایجاد شود.
این مطالعه در اندیشکده پول و ارز توسط فاطمه آریانفر در سال 1403 انجام شده است.
