بررسی چالش ها و راهکارهای توسعه لندتک در ایران

در دنیای امروزی، تحولات فناوری و تغییرات در نیازهای مالی جوامع سبب تغییرات بنیادین در صنعت وام دهی شده است. این صنعت که به عنوان یکی از ارکان کلیدی اقتصاد شناخته می شود، با ورود فناوری های نوین و مدل های کسب و کار جدید، به سمت تحولاتی در حوزه فین تک و لندتک گام برداشته است. لندتک، با ارائه خدمات نوآورانه ای چون وام دهی همتا به همتا و پلتفرم های قرض دهی آنلاین، امکان دسترسی آسان تری به منابع مالی را فراهم می آورد. با این حال، موانع موجود در ایران نیازمند بررسی و رفع چالش ها برای ارتقای این صنعت و بهبود شرایط اقتصادی کشور است.

ضرورت و اهداف پژوهش

صنعت وام دهی با پیشرفت فناوری و تغییر نیازهای مالی جوامع دچار تحولات اساسی شده است. وام دهی، به عنوان یکی از بنیادین ترین روابط اقتصادی، ریشه در تاریخ دارد و امروزه با مفهوم فین تک و ظهور لندتک تحول یافته است. لندتک خدمات نوآورانه ای مانند وام دهی همتا به همتا، پلتفرم های قرض دهی آنلاین و گزینه های خرید اعتباری را ارائه می دهد. با وجود پتانسیل های موجود در ایران، موانع زیادی نظیر عدم وجود نهادهای تنظیم گر مشخص و ناآشنایی بخشی از جامعه با این مفهوم وجود دارد که باعث محدود شدن بسیاری از کسب و کارهای لندتکی به خرید اعتباری و فروش اقساطی شده است. لذا بررسی تجارب موفق کشورهای دیگر ضروری است تا زمینه رشد این صنعت در کشور فراهم شود. این گزارش به تحلیل ضرورت و منافع صنعت لندتک پرداخته و ضمن شناسایی چالش های موجود، پیشنهاداتی برای بهبود تعامل بین نهادهای دولتی و پلتفرم های لندتکی ارائه می دهد تا به بهبود شرایط اقتصادی جامعه کمک کند.

صنعت لندتک: ماهیت و مدل ها

فین تک به بهینه سازی فرایندهای مالی سنتی می پردازد و لندتک به عنوان زیرشاخه ای تخصصی در این حوزه، بر وام دهی متمرکز است. در ایران، با وجود تقاضای قابل توجه برای وام های خرد و عدم دسترسی خانوارها به منابع بانکی، فعالیت های لندتکی با چالش هایی نظیر حجم محدود تسهیلات و مدل های تامین مالی ناپایدار مواجه است. آمارها نشان می دهد که کمتر از 0.1 درصد تسهیلات خرد به لندتک اختصاص یافته است، در حالی که کشورهای دیگر در این حوزه رشد چشمگیری داشته اند. این شکاف بین تقاضا و عرضه، فرصت رشد برای لندتک ها فراهم می آورد.

مدل های کسب و کار در لندتک

برخی از مدل های کسب و کار در لندتک عبارتند از:

• مدل خرید اعتباری: مصرف کننده کالا را فورا دریافت کرده و پرداخت آن را در آینده انجام می دهد؛
• وام دهی همتا به همتا: پلتفرم ها سرمایه گذاران را به متقاضیان وام متصل می کنند و نیاز به بانک ها را از بین می برند؛
• وام روزپرداخت: نوعی وام کوتاه مدت با نرخ بهره بالا که معمولا برای مبالغ اندک و در موعد دریافت حقوق تسویه می شود و می تواند هزینه بر باشد.

تجربیات جهانی: از توسعه ایده های جدید تا تنظیم گری شرکت های لندتک

برای سیاست گذاری مؤثر در حوزه لندتک، ضروری است از تجربیات جهانی استفاده شود. این تحقیق به بررسی تجربیات کشورهای هند، لهستان و آمریکا می پردازد و نحوه شکل گیری صنعت لندتک، مدل های کسب و کار و تعامل سیاست گذاران را تحلیل می کند.

هند

صنعت فین تک هند تا سال 2016 چندان توسعه یافته نبود و وابستگی شدیدی به پول نقد داشت؛ اما از آن سال با آغاز روند پول زدایی، این صنعت رونق گرفت و خدماتی مانند وام دیجیتال، بیمه دیجیتال و بانک های آنلاین ظهور کردند، به طوری که ارزش صنعت فین تک به 50 میلیارد دلار در سال 2021 رسید. تعداد استارتاپ های فین تک در سال 2022 از 6000 فراتر رفته و نرخ پذیرش آن به 87 درصد رسیده است. وام های همتا به همتا از نوآوری های مهم این صنعت هستند و در سال 2023، 8 میلیارد دلار وام صادر شده است. فین تک های هند به دلیل مدل های تجاری غیرخطی خود تحت قوانینی غیرجامع قرار دارند و نظارت بر آن ها بر پایه فعالیت ها است.

لهستان

لهستان با صنعت فین تک به ارزش 856 میلیون یورو یکی از بزرگ ترین اقتصادهای مرکز اروپا محسوب می شود. صنعت فین تک این کشور عمدتا بر روش های پرداخت تمرکز دارد و وام دهی در رده دوم قرار دارد. در سال 2020، ارزش وام های آنلاین به بیش از 266 میلیون یورو رسید و لهستان را به هشتمین کشور برتر در حوزه لندتک در اروپا تبدیل کرد. وام دهی همتا به همتا مهم ترین خدمت این صنعت است. با این حال، لهستان قانون واحدی برای تنظیم فین تک ندارد و فعالان این حوزه باید به قوانین مختلف پایبند باشند. تنظیم گری مالی در لهستان برای تضمین امنیت مشتریان و ثبات مالی، عمدتا تحت قوانین اتحادیه اروپا صورت می گیرد که انطباق را برای فعالان لهستانی تسهیل می کند.

آمریکا

ایالات متحده آمریکا به عنوان زادگاه فین تک شناخته می شود و دارای رتبه بالایی در سهولت کسب و کار است. این کشور با داشتن دانشگاه های معتبر، به توسعه صنعت فین تک کمک کرده است. بحران مالی 2008 و همه گیری کووید-19 به افزایش پذیرش فین تک در آمریکا منجر شد و در سال 2022، ارزش بازار فین تک به 4 تریلیون دلار رسید. قانون گذاری در این صنعت ابتدا ضعیف بود، اما پس از آن تقویت شد و شرکت های فین تک تحت نظارت قرار گرفتند. آمریکا از ابزارهای نظارتی موجود برای هماهنگی با نهادهای جدید استفاده می کند و رویکرد «چارترینگ» به گسترش اختیارات تنظیم کنندگان در این حوزه کمک می کند.

بررسی چالش های فعالیت لندتک در ایران

چالش های موجود بر سر راه رشد و مقیاس پذیری لندتک ها به موانع قانونی، اقتصادی، اجتماعی و نظارتی اشاره دارد. این چالش ها در چند دسته قرار می گیرند که عبارتند از:

چالش های کلان کسب و کارهای لندتک

بخشی از چالش های لندتک ها به نبود طراحی کلان مربوط می شود. برای آینده این کسب و کارها باید افق مشخصی ترسیم شود و سیاست گذاران باید با تعامل دو سویه، نهادهایی برای پایش و تنظیم گری این فعالیت ها ایجاد کنند. شرایط اقتصاد کلان، از جمله تورم بالا و ناترازی های بانکی، تاثیر زیادی بر فعالیت لندتک ها دارد و منجر به دشواری در تامین مالی می شود. هرچند این شرایط ممکن است باعث افزایش تقاضا برای لندتک ها نیز شود، اما چالش های تامین مالی همچنان مهم ترین موانع پیش روی این صنعت هستند.

چالش تامین مالی کسب و کارهای لندتک

مهم ترین مانع در رشد و مقیاس فعالیت لندتک ها، تامین مالی است. نیاز مالی بالا موجب دشواری در تامین منابع از طریق شخصی یا سود کسب و کار می شود. همچنین، تامین مالی از طریق فروش سهام برای لندتک ها مناسب نیست زیرا نمی توانند منابع را اهرم کنند. وام دهی همتا به همتا به عنوان یک روش معمول تامین مالی در ایران مجاز نیست و تنها بانک ها می توانند این کار را انجام دهند. در نتیجه، تامین مالی از طریق بازار پول به عنوان مهم ترین روش باقی مانده، با موانع قابل توجهی مواجه است، از جمله سقف رشد ترازنامه بانک ها و احتمال کاهش مشتریان آن ها به سمت لندتک ها. بعضی بانک ها برای دور زدن محدودیت ها، سهام لندتک ها را خریداری کرده و منابع مالی ارائه می دهند، اما این روش نیز محدودیت های خاص خود را دارد.

چالش های موجود در سیاست گذاری و تنظیم گری حوزه لندتک

چالش اصلی لندتک ها، عدم جایابی مناسب در نظام تامین مالی کشور و نبود نهاد متولی است. این کسب و کارها به دلیل نزدیکی به بانکداری باید از عملیات بانکی پرهیز کنند و برای وام دهی، به گونه ای عمل کنند که به عنوان بانک شناخته نشوند. آن ها با وجود محدودیت های قانونی، راه هایی برای توسعه یافته اند، از جمله فروش وام های بانکی و تشکیل پرونده مشتریان در سیستم بانکی. فضای قانونی چالش هایی دارد، اما مانع اصلی رشد لندتک ها نیست و با تامین مالی مناسب و اصلاحات قانونی می توان به رشد آن ها کمک کرد.

پیشنهادهایی برای چالش های مسیر رشد و توسعه صنعت لندتک در ایران

بر اساس چالش های شناسایی شده در ایران، تجربیات جهانی و نظرات فعالان ایران در صنعت لندتک، می توان پیشنهادهایی برای رفع موانع رشد و جهش اندازه فعالیت این کسب و کارها ارائه نمود:

تعیین جایگاه صنعت لندتک در نظام تامین مالی کشور

پیشنهاد اول برای بهبود وضعیت لندتک ها، تعیین جایگاه آن ها در نظام تامین مالی کشور است که به تعریف اهداف و ابزارهای فعالیت شان کمک می کند. بهترین جایابی، تعریف آن ها به عنوان ارائه دهندگان منابع مالی برای تسهیلات خرد است که به بلوغ این کسب و کارها و امکان تامین مالی های بزرگ تر در آینده کمک می کند. بر این اساس، می توان قانونی تصویب کرد که شامل تنظیم گر، مجوزهای لازم و روش های تامین مالی مجاز باشد. تا زمان تصویب قانون جامع، می توان با دستورالعمل های موردی به برخی مشکلات، به ویژه در زمینه دسترسی به سامانه ها، رسیدگی کرد.

پیشنهادهایی برای بهبود دستیابی لندتک ها به منابع مالی

برای بهبود دسترسی لندتک ها به منابع مالی، چندین مسیر پیشنهاد شده است:

• تامین مالی همتا به همتا: پیشنهاد می شود که لندتک ها به تامین مالی خرد بپردازند، زیرا این نوع تامین مالی ریسک کمتری دارد و می تواند با تسهیل مجوزها شروع شود و به تدریج سقف آن افزایش یابد؛
• نقش لندتک ها در تامین مالی خرد: لندتک ها که در تامین مالی خرد تخصص دارند، می توانند بخشی از تسهیلات خرد را بر عهده بگیرند و بانک مرکزی می تواند اعتبارات مشخصی را از طریق آن ها توزیع کند؛
• تسهیل استفاده از خط اعتباری: باید شرایط بهتری برای لندتک ها در دریافت خط اعتباری از بانک ها فراهم شود. بانک ها باید تفاوتی بین شرکت هایی که به دنبال تامین منابع برای خود هستند و لندتک هایی که قصد اعطای وام به مشتریان دارند، قائل شوند.

این پیشنهادات می تواند به رشد و توسعه لندتک ها کمک کند و شرایط تامین مالی آن ها را بهبود بخشد.

پیشنهادهایی برای ارتقای اعتبار سنجی مورد نیاز لندتک ها

بانک ها به رغم رضایت مشتریان، از به اشتراک گذاری اطلاعات برای ارزیابی اعتباری با لندتک ها خودداری می کنند و مسئله حقوق مالکیت اطلاعات چالش برانگیز است. اگر لندتک ها بتوانند به این اطلاعات دسترسی پیدا کنند، چالش اعتبارسنجی کاهش می یابد. همچنین، اطلاعات لندتک ها در مورد رفتار اعتباری مشتریان به رسمیت شناخته نمی شود. رسمیت دادن به این اطلاعات می تواند به بهبود رفتار اعتباری مشتریان کمک کند.

جمع بندی

این پژوهش به بررسی تحولات صنعت وام دهی در راستای ظهور لندتک و چالش های آن در ایران می پردازد. با وجود پتانسیل های موجود، موانعی چون عدم وجود نهادهای تنظیم گر و ناآشنایی جامعه با مدل های نوین وام دهی وجود دارد. فعالیت های لندتکی در ایران با مشکلات تامین مالی، قانونی و سیاست گذاری مواجه است. به منظور رشد این صنعت در کشور می بایست اقداماتی نظیر تعیین جایگاه لندتک ها در نظام تامین مالی، تسهیل تامین مالی همتا به همتا و بهبود دسترسی به اطلاعات اعتبارسنجی انجام پذیرد. اجرای این راهکارها می تواند به تسهیل روند فعالیت لندتک ها و بهبود شرایط اقتصادی جامعه کمک کند.

این مطالعه در در اندیشکده فاینوتکِ پژوهشکده مطالعات فناوری با همکاری محمد صادق صارمی، حسن خاتمی، محمد مختاری، سید امیرحسین عراقچی و روح الله ابوجعفری در سال 1404 انجام شده است.