چارچوب طراحی نظام عادلانه

عدالت در طول تاریخ همواره یکی از دغدغه های اساسی بشر در سنت ها و مکتب های مختلف بوده و نظریه پردازان و متفکران بی شماری را به کنکاش درباره مفهوم و معیارهای عدالت واداشته است. انگیزه فطری مردم، برقراری عدل است و این انگیزه درونی با ولایت (پیوند بین مردم و امام) به انگیزه و اراده جمعی (پیشرفت) تبدیل می شود. در نظریه عدالت ولایی، کنشگر (فرد عادل و جمع عادل)، کنش پذیر (جامعه) و کنش (طراحی نظام عادلانه)، تبیین شده و مبنای محکمی از مفهوم و ماهیت عدالت و چگونگی اقامه آن، ارائه شده که می تواند مبنای عمل مردم به ویژه برای طراحی نظام عادلانه در تمدن نوین اسلامی باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در اندیشه اسلامی، «عدل» اصیل ترین اصل تکوینی و تشریعی و گسترده ترین ارزش الهی و انسانی است. از دیدگاه قرآن کریم، «اکرام انسان ها»، «هدایت گری»، «عدالت گستری» و «دعوت به فضیلت و آبادگری»، سنت های اجتماعی تمدن ساز انبیاء عظام هستند. این سنت ها درنهایت بر سنت های طاغوتیان غلبه خواهد کرد و به تشکیل حکومت عدل الهی در سراسر جهان خواهد انجامید. برای اقامه عدل و عینیت بخشی به عدالت فردی و جمعی، لازم است مبنای محکمی از مفهوم و ماهیت عدالت و چگونگی اقامه آن ارائه کرد که بتواند مبنای عمل مردم به ویژه مسلمان و مومنان قرار گیرد؛ چراکه انگیزه فطری مردم، برقراری عدل است. نظریه عدالت ولایی مبتنی بر اساس دین که توحید و عدل است شکل گرفته و می تواند پایه تمدن نوین اسلامی باشد. این گزارش با تبیین نظریه عدالت ولایی شامل فرد عادل، جمع عادل و طراحی نظام عادلانه، گام های طراحی نظام عادلانه را به عنوان حلقه مفقوده حکمروایی عادلانه تعیین می کند.

روش شناسی پژوهش

برای این تحقیق از مرور ادبیات و پنل خبرگی استفاده شده است. پنل های خبرگی متشکل از جمعی خبرگان و متخصصین هستند که به منظور مباحثات عمیق تر میان خبرگان در حوزه های مورد بررسی، استفاده شده و پس از بررسی و بحث در مورد موضوعات مختلف، به تصمیمات نهایی می رسد. برای یافتن حوزه های نظام مسائل عدالت از پنج پنل خبرگی و برای گام های طراحی نظام عادلانه از یک پنل خبرگی استفاده شده است.

نظریه عدالت ولایی

برای تبیین هر کاری، سه بعد فاعل (کنش گر)، فعل (کنش)، مفعول (کنش پذیر) باید مشخص شود، بنابراین در یک نگاه جامع تر، می توان عدالت را به سه بعد فردی، جمعی و طراحی نظام عادلانه، تقسیم کرد:

عدالت فردی

عدالت فردی سه ساحت زیر را در بر می گیرد:

• اعتقادات/ایمان/بینش: شناخت وجود آن چنان که هست و باور به ارزش های الهی مانند توحید، نبوت، عدالت، امامت و معاد؛
• شخصیت/اخلاق/منش: این ساحت از عدل را می توان به بخش های انصاف (حق دیگران را دیدن و در عمل پذیرفتن)، اعتدال در سه قوه وهمیه (حکمت)، شهویه (عفت) و غضبیه (شجاعت) و توازن در تامین نیازها (نیازهای جسمی، روانی، اجتماعی و روحی) تقسیم کرد؛
• رفتار/حرکت عادلانه فردی/کنش: این ساحت از عدل را می توان به دو بخش رعایت حقوق (حق خدا، حق مردم، حق خود و حق طبیعت) و حرکت عادلانه فردی تقسیم کرد.

عدالت جمعی

عدالت جمعی نیز سه ساحت زیر را در بر می گیرد:

• روش عادلانه تعاملات اجتماعی: این ساحت از عدل را می توان به بخش های «اعتقاد به گفتمان عدالت، عقلانیت و معنویت»، «قواعد عادلانه»، «فرایندهای منصفانه (تعیین ذیحقان و رعایت حقوق آن ها در فرایند)، ساختار متوازن و متناسب و شایستگی و صلاحیت مدیران و کارشناسان» و «ابزار و سامانه کارآمد با اطلاعات صحیح و کامل» تقسیم کرد؛
• نظام های قوام یافته در اداره جامعه: این ساحت از عدل را می توان به حوزه های نظام عدالت سیاسی، نظام عدالت اقتصادی، نظام عدالت اجتماعی، نظام عدالت فرهنگی و بین نسلی و نظام عدالت قضایی و جبران حقوق تقسیم کرد؛
• پیشرفت عادلانه جامعه در نظام ولایی: بخش های این ساحت از عدل عبارتند از: «امام-ولی فقیه»، «امت-مردم» و «ولایت/ پیوند بین امام و امت».

حکمروایی عادلانه

از امام صادق (ع) نقل شده: «سه چیز است که همه مردم به آن نیاز دارند: امنیت، عدالت، معیشت». هسته اصلی حکمروایی عادلانه سه مولفه امنیت، عدالت و معیشت است که با هم یکپارچه هستند. تامین امنیت بدون اقامه عدل و تامین معیشت امکان پذیر نیست. اقامه عدل در شرایطی که حداقل امنیتی نباشد یا معیشت مردم به سختی بگذارد کار دشواری است و معیشت عامه مردم نیز در جامعه ای که امنیت آن خدشه دار است و ظلم بیداد می کند امکان پذیر نیست. اهمیت عدالت نسبت به دو مولفه دیگر بیشتر است و فوریت امنیت و معیشت گاهی باعث می شود که اقامه عدل به عقب بیفتد.

اقتضائات تببین طراحی نظام عادلانه

هر چیزی اقتضائی دارد و باید در مسیر حرکتش به نقطه ای (اقتضای مطلوب) برسد و با توجه به تعریف عدالت که تنظیم مناسبات انسان از طریق استقرار حق با توجه به مقتضیات زمان است، می توان گفت حقیقت ثابت عدالت در مقام اثبات، ظهورهای مختلفی دارد. عدالت در برخی حوزه ها ممکن است تک معیاره و در برخی دیگر چند معیاره باشد. معیارها عبارتند از: شایستگی، استعداد، کرامت انسان، نیاز، حق، وضع بایسته، فرصت برابر در عین امکان استفاده از فرصت برابر، مساوات، تلاش، ارزش آفرینی و مانند آن. عقل به وسیله دستگاه محاسبات دینی، مصداق ها را شناسایی می کند. در نامه 53 نهج البلاغه، حضرت امیر سه معیار برای بهترین کارها تعیین می فرمایند:

1. نزدیک ترین به حق / متعادل ترین در حقوق؛
2. فراگیرترین در عدل؛
3. گسترده ترین در رضایت عامه مردم (رعیت).

بنابراین برای تعیین بهترین کار و بهترین شیوه تحقق عدالت، نیاز به طراحی ای وجود دارد که در آن طراحی، نزدیک ترین معیارها به حق، فراگیرترین راه حل ها در اقامه عدل و گسترده ترین نتایج در رضایت مردم حق پذیر، کشف شود. عقلانیت، نرم افزار طراحی حرکت عادلانه و ابزار مصداق یابی عدالت است.

گزاره محوری مورد تاکید، این است که عدالت در عمل، نیازمند طراحی و سپس اقامه است. پیش فرض طراحی فرایند، ساختار، قواعد و سامانه، نباید این باشد که حتما توسط انسان عادل اجرا می شود؛ بلکه طراحی باید به گونه ای باشد که امکان ظلم و بی عدالتی را به حداقل برساند. به تعبیر دیگر باید ساختار عادلانه باشد و هر فردی در این ساختار مسئول می شود، زمینه ای برای ظلم و بی عدالتی پیدا نکند.

گام های طراحی نظام عادلانه

گام های طراحی نظام عادلانه با بحث و بررسی در پنل خبرگی به شرح زیر تعیین شده است:

• تبیین مسئله، (ارکان، مواضع و مواطن یا گلوگاه ها)؛
• فهم عمیق دینی از قرآن و عترت (با در نظر گرفتن سنت های الهی، علل اربعه و مقتضیات زمان و مکان جامعه)؛
• تدوین حقوق و تکالیف ذی حقان (منشور حقوقی) و معیارهای رضایت عمومی؛
• بررسی راه حل ها و انتخاب راه حل مناسب (با استفاده از تجارب بشری)؛
• تدوین قواعد عادلانه: مبنا مساوات، متناسب (با تعیین معیار، میزان و ابزار سنجش) و مکمل؛
• طراحی فرآیندهای منصفانه، ساختار متوازن و متناسب و معیارهای شایستگی و صلاحیت؛
• طراحی ابزار یا سامانه کارآمد با اطلاعات صحیح و کامل؛
• مرور طراحی با خبرگان، نهایی سازی با ذی حقان، اجماع سازی با متولیان (متناسب با شرایط و مقتضیات اجرا)؛
• اقامه عدل (قسط)/اجرای طرح: تحقق عمل صالح، تامین حقوق ذی حقان و جلب رضایت عمومی حق پذیران در عمل؛
• ارزیابی و اصلاح.

جمع بندی

پژوهش حاضر به منظور یافتن گام های لازم برای طراحی نظام عادلانه در هر مسئله انجام شد. روش انجام تحقیق نیز استفاده از پنل خبرگی بود. پس از معرفی و بررسی نظریه عدالت ولایی این نتیجه حاصل شد که تحقق عدالت، نیاز به طراحی ای دارد که در آن، نزدیک ترین معیارها به حق، فراگیرترین راه حل ها در اقامه عدل و گسترده ترین نتایج در رضایت مردم حق پذیر، کشف شود. به این منظور طراحی باید به گونه ای باشد که امکان ظلم و بی عدالتی را به حداقل برساند. لذا برای اقامه عدل بایستی ده گام طی شود که به شرح زیر است: «تبیین مسئله»، «فهم عمیق دینی»، «تعیین حقوق و تکالیف ذی حقان و معیارهای رضایت عمومی»، «بررسی راه حل ها و انتخاب راه حل مناسب»، «تدوین قواعد عادلانه»، «طراحی فرایندهای منصفانه، طراحی ابزار یا سامانه کارآمد»، «مرور طراحی با خبرگان، نهایی سازی با ذی حقان، اجماع سازی با متولیان»، «اقامه عدل» و «ارزیابی و اصلاح».

این مطالعه در اندیشکده اقامه عدل با همکاری علیرضا توکلی، حسین ابراهیمی کوشالی و راضی صحرائیان در سال 1402 انجام شده است.