جهش تولید در کشاورزی از سیاستگذاری تا اقدام

امنیت غذایی به عنوان رکنی از ارکان «امنیت ملی» در هر کشور و یکی از نمادهای «حکمرانی خوب» شناخته می شود. کشورهایی که در تامین امنیت پایدار غذایی و نیازهای تغذیه ای مردم خود، به خوبی عمل نکنند از محدوده اقتدار خارج شده و بعضا به دلیلی نارضایتی عمومی در داخل کشور شرایط را برای دخالت کشورهای سلطه طلب فراهم می کنند. با توجه به تهدیدات مختلف کنونی علیه منافع کشور و نظر به اینکه کاهش امنیت غذایی و کاهش بهداشت و در نتیجه ایجاد خسارات اقتصادی و از بین بردن ثبات و پایداری در کشور از جمله اهداف دشمن در جنگ های هیبریدی جدیدهستند؛ برنامه ریزی، سناریونویسی و آمادگی برای حرکت به سمت تامین امنیت غذایی و افزایش تولید محصولات کشاورزی، متضمن امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران خواهد بود.

ضرورت و اهداف پژوهش

جهش تولید در بخش کشاورزی در میان سایر بخش های اقتصادی کشور از حساسیت و اهمیتی دو چندان برخوردار است. از یک طرف 15 درصد از کل شاغلین کشور در این بخش فعال اند و این بخش سهم 12.8 درصدی از تولید ناخالص داخلی کشور را ایفا می کند؛ از سمت دیگر این بخش، بار اصلی تامین امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران را به عنوان یکی از ارکان امنیت ملی بر عهده دارد. در «سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی» جهش 38 میلیون تنی در تولیدات کشاورزی را از 123 میلیون تن در سال 1398 به 160 میلیون تن در سال 1411 به عنوان وضعیت مطلوب برای کشور متصور شده است. از این رو در این پژوهش با بررسی تجارب سایر کشورهای دیگر در زمینه کشاورزی، به تحلیل سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی و ارائه توصیه های سیاستی به منظور جهش تولید در بخش کشاورزی پرداخته شده است.

معرفی سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی

با توجه به اهمیت و جایگاه امنیت غذایی و فقدان برنامه راهبردی، جامع و کارآمد برای ساماندهی این حوزه، نگارش سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی کشور منطبق با ارزش های بنیادین، رویکرد جامع نگر و دانش بنیان امری ضروری و گریز ناپذیر بود که این مهم از سال 1399 به همت وزارت جهاد کشاورزی و دبیر خانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، با مشارکت تمامی دستگاه های دخیل در امنیت غذایی کشور، تدوین و توسط ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران ابلاغ گردید.

سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی مشتمل بر چشم انداز، اهداف کلان کمی و راهبردها و اقدامات ملی در افقی ده ساله است که بیش از 3 هزار شاخص ارزیابی و 20 گزارش سیاستی نیز از آن پشتیبانی می کنند. این سند در 17 بند تدوین و چشم انداز ایران در سال 1411 را ترسیم کرده است. این سند حاوی 19 راهبرد ملی و 221 اقدام ملی در ابعاد چهارگانه امنیت غذایی بوده و یکی از اهداف تصویر شده در آن جهش 38 میلیون تنی تولیدات کشاورزی کشور از 123 میلیون تن تولید کشاورزی در سال 1398 به 160 میلیون تن تولید کشاورزی در سال 1411 است.

 الگوی مطلوب این سند «برخورداری از امنیت غذایی متکی بر ظرفیت ها و قابلیت های مردم محور، با تکیه حداکثری به تولید داخل از طریق افزایش ضریب نفوذ دانش، ارتقای بهره وری و اعتلای فرهنگ، کشاورزی، دسترسی فیزیکی و اقتصادی آحاد جامعه به غذای کافی، سالم، ایمن، با اصالت، حلال، طیب و باکیفیت بر مبنای الگوی مصرف بهینه مبتنی بر سند غذایی مطلوب، با حفظ پایداری منابع آب و خاک و حفظ تنوع زیستی» است.

راهبردهای سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی

از آنجا که تولید غذا یکی از اجزای بعد فراهمی یا موجودی غذا از ابعاد چهارگانه امنیت غذایی است، برخی از راهبردهای مرتبط با این بعد در ادامه آورده شده اند.

• توسعه ظرفیت های بومی و افزایش ضریب خودکفایی در حوزه نهاده های مورد نیاز؛
• بهبود مدیریت کلان بخش کشاورزی با مشارکت تشکل های صنفی و تخصصی قانونی و فراگیر، ارتقای نظام آمار و اطلاعات و اصلاح نظام بهره برداری؛
• رصد، شناسایی و توسعه فناوری های نوظهور، تحول آفرین و آینده ساز در حوزه امنیت غذایی؛
• آینده پژوهی تهدیدات و فناوری های تهدیدزا در بخش کشاورزی و غذا و توانمندسازی کشور به منظور مواجهه با تهدیدات غذایی و ابرروندها.

بررسی وضعیت کشاورزی در بخش بین الملل

به منظور بهره گیری از تجارب کشورهای پیشرو در زمینه کشاورزی، سیاست های اتخاذ شده کشورهای آرژانتین، برزیل، چین و ایالات متحده آمریکا در زمینه افزایش تولید کشاورزی در ادامه مورد بررسی قرار گرفته است:

آرژانتین

بخش مواد غذایی کشاورزی آرژانتین در سه دهه گذشته رشد و نوآوری چشمگیری داشته است، که ناشی از تغییرات فناوری و افزایش قیمت جهانی مواد غذایی است. در چند دهه گذشته، کشاورزی آرژانتین به طور قابل توجهی ساماندهی شده است. این تغییرات شامل رشد چشمگیر تولید صادرات، افزایش سطح سرمایه گذاری و ادغام فناوری در مزارع و تغییر ساختار مداخلات عمومی است. در نتیجه، ساختار اجتماعی و اقتصادی کشاورزی به طور اساسی در این کشور اصلاح شده است. از جمله این اصلاحات می توان به کاهش تعداد مزارع، افزایش متوسط اندازه مزارع و الگوهای جدید مالکیت اشاره کرد.

برزیل

کشاورزی در دهه های گذشته نسبت به سایر بخش های اقتصاد برزیل و در مقایسه با بخش کشاورزی سایر کشورها از نظر رشد بهره وری بسیار موفق بوده است. رشد بهره وری کشاورزی در دهه های اخیر در برزیل عمدتا توسط سرمایه گذاری در نوآوری کشاورزی، تسهیل تامین مالی بخش و آزادسازی تجارت صورت گرفته است. این کشور یکی از کشورهای عمده صادرکننده محصولات کشاورزی است و توانسته سطح محصولات زراعی خود را به صورت قابل توجهی افزایش دهد. از جمله عواملی که برزیل به این موفقیت دست یافته است می توان به تشدید استفاده از زمین های کشاورزی موجود، تبدیل مراتع به زمین های زراعی و توسعه سیستم های شرکت و صنعت اشاره کرد.

چین

از سال 1949 تا 2011، میزان کل تولید بذر چین از 13 به 571 میلیون تن، افزایش یافته است. در حالی که تولید سرانه بذر از 209 به 424 کیلوگرم در سال رسیده است. این دستاورد مشخص تا حد زیادی به گسترش تولید غلات (برنج، گندم و ذرت) با معرفی انواع جدید، تشدید محصول (کشت مضاعف و گاه سه برابر) و افزایش بسیار زیاد نهاده ها در آبیاری، کود و سایر مواد شیمیایی کشاورزی نسبت داده شده است. همچنین دولت این کشور حمایت ویژه ای را نسبت به تولیدکنندگان محصولات زراعی در نظر داشته است؛ به گونه ای که قیمت های دریافت شده توسط کشاورزان به طور متوسط 11 درصد بیشتر از قیمت های جهانی در فاصله 2017 تا 2019 بوده است.

ایالات متحده آمریکا

ایالات متحده آمریکا در سطح جهانی به عنوان تولید کننده و صادر کننده کالاهای کشاورزی دارای اهمیت است. کشاورزی ایالات متحده در طول قرن بیستم توسط موج های نوآوری با فناوری های مکانیکی، بیولوژیکی، شیمیایی و اطلاعاتی تغییر شکل داده است. در مقایسه با چند دهه پیش، کشاورزی امروز در مزارع بسیار بزرگتر و تخصصی تر انجام شده و بازاری کاملا تکامل یافته، محصولات کشاورزی را تامین می کند.

توصیه های سیاستی

با توجه به این که بیش از یک سال از تصویب «سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی» در 12 اردیبهشت ماه سال 1402 سپری شده و در این مدت سازوکار اجرابی کردن آن شکل نگرفته، پیشنهاد می شود با عنایت به بند هفتم سند هر چه سریعتر این سازوکار تعریف گردد. همچنین با عنایت به نقش فناوری های نوین و مکانیزاسیون کشاورزی در جهش تولید این بخش و تجارب کشورهای پیشرو در این زمینه، پیشنهاد می شود مرکز توسعه مکانیزاسیون کشاورزی و صنایع غذایی وزارت جهاد کشاورزی، دفتر امور توسعه پایدار و فناوری های نوین وزارت جهاد کشاورزی و سایر دفاتر مرتبط با فناوری های نوین در این وزارتخانه، جهت افزایش هم افزایی و جلوگیری از رویکرد جزیره ای با هدف پذیرش مداوم و گسترده نفوذ فناوری و نوآوری در کشاورزی با یکدیگر ادغام و تبدیل به معاونت «مکانیزاسیون و فناوری های نوین کشاورزی» گردند.

جمع بندی

جهش تولید در بخش کشاورزی در میان سایر بخش های اقتصادی کشور از اهمیتی دو چندان برخوردار است. با توجه به اهمیت و جایگاه امنیت غذایی و فقدان برنامه راهبردی، برای ساماندهی این حوزه، سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی کشور در سال 1399 تدوین شده است. به منظور بهره گیری از تجارب کشورهای پیشرو در زمینه کشاورزی، سیاست های اتخاذ شده کشورهای آرژانتین، برزیل، چین و ایالات متحده آمریکا در زمینه افزایش تولید کشاورزی مورد بررسی قرار گرفته است. این بررسی ها نقش فناوری های نوین و مکانیزاسیون کشاورزی در جهش تولید این بخش را نمایان کرد. از این رو پیشنهاد می شود مرکز توسعه مکانیزاسیون کشاورزی و صنایع غذایی وزارت جهاد کشاورزی، دفتر امور توسعه پایدار و فناوری های نوین وزارت جهاد کشاورزی و سایر دفاتر مرتبط با فناوری های نوین در این وزارتخانه، یکدیگر ادغام و تبدیل به معاونت «مکانیزاسیون و فناوری های نوین کشاورزی» گردند.

این مطالعه در اندیشکده سیاستگذاری غذایی کشتبان توسط محمد امامی در سال 1403 انجام شده است.