سیاست و اقدامات دیگر کشورها در حوزه دیاسپورا

جوامع دور از وطن یا «دیاسپورا»، به پراکندگی، مهاجرت یا آوارگی گروهی از مردم گفته می شود که دور از وطن خویش زندگی می کنند و در دنیا پراکنده شده اند. امروزه دیاسپورا چه به صورت داوطلبانه چه به صورت اجباری فرصت های بسیاری را برای کشورها ایجاد کرده است. کشورهایی مانند هند و چین از انبوه جمعیت دیاسپورا بهره می برند و توانسته اند با بهره گیری از این فرصت موجبات رشد و توسعه اقتصادی خود را فراهم آورند. با توجه به جمعیت مهاجرین ایرانی در دنیا، مطالعه تجربیات کشورهای موفق در این حوزه می تواند فرصت بهره مندی از ظرفیت دیاسپورا را برای ایران نیز فراهم آورد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در چند دهه اخیر مسئله دیاسپورا یا جوامع دور از وطن بسترساز اهمیت و اثرگذاری فزاینده بسیاری از کشورها شده است. اگرچه تاریخچه بستر و ماهیت دیاسپورا در رابطه با کشورهای مختلف متاثر از ویژگی های تاریخی، جمعیتی و سیاسی آن ها متفاوت و متنوع است، اما بررسی اقدامات و سیاست های دیگر کشورها و همچنین شناخت چالش ها و راهکارهایی که آن ها برای جذب و اثرگذاری بر جوامع دیاسپورای خود دارند، می تواند تجربیات ارزشمندی را در اختیار سایر کشورها قرار دهد. ایران نیز مانند بسیاری از کشورها امروزه یک جمعیت مهم و اثرگذار دیاسپورا دارد؛ اگرچه تصور و رویکرد غالب این است که دیاسپورای ایرانی یک نگرش منفی و مخالف به جمهوری اسلامی ایران دارد و درنتیجه بیش از آنکه یک فرصت بالقوه باشد، یک چالش عینی است. اما واقعیت این است که بخش اعظم ایرانیان خارج کشور در این مقوله قرار نمی گیرند و چه بسا با اعمال سیاست های دقیق و هدفمند بتوان آن ها را تبدیل به یک منبع قدرت و مشروعیت برای ایران کرد. لذا به منظور شناخت بهتر مسئله و سیاستگذاری مناسب و موثر در این زمینه، بهره گیری از تجربیات دیگر کشورها می تواند سودمند باشد. از همین رو در پژوهش حاضر برخی از کشورهایی که هم جوامع دیاسپورای قوی و گسترده ای دارند و هم تجربیات ارزشمند و مفیدی در این رابطه دارند مورد بررسی قرار گرفته اند.

دیاسپورا در هند

امروزه کشورهای متعددی را با جمعیت های بزرگ دیاسپورایی می توان برشمرد، با این حال در میان این کشورها هند همواره جایگاه ویژه ای دارد و مورد توجه خاص پژوهشگران مطالعات دیاسپورا بوده است. علت اولیه و واضح این مسئله جمعیت بزرگ دیاسپورای هندی است که آن را از بسیاری از کشورها متمایز می کند. در حال حاضر حدود ۱۸ میلیون نفر از شهروندان هندی در خارج از محل تولد خود زندگی می کنند. علاوه بر اندازه جمعیت دیاسپورای هند از نظر میزان وجوه ارسالی (Remittance) نیز جایگاه ویژه ای دارد و از این منظر نیز رتبه نخست را در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده است؛ اما آنچه اهمیت دیاسپورای هندی را دوچندان کرده است نقش ویژه این جمعیت در توسعه ملی این کشور از یک سو و ماهیت سیاست هایی است که دولت هند در چند دهه گذشته با اتخاذ آن توانسته است از ظرفیت دیاسپورای هندی بهره ببرد، از سوی دیگر است.

ابتکارات سیاستی دولت هند

تلاش های هند در راستای سیاست های دیاسپورایی را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

• تاسیس شبکه های دانش دیاسپورایی فناوری اطلاعات و ارتباطات محور برای جذب منابع دانش دیاسپورای هندی به منظور تقویت پروژه های مشارکت عمومی خصوصی؛
• تاسیس پنجره واحد خاص به منظور تسهیل روند و تشویق هندی های خارج از کشور برای سرمایه گذاری در داخل؛
• عملیاتی کردن طرح پرداخت های انتقالی الکترونیکی برای هندی های خارج از کشور به منظور تسریع انتقال پول و کمک به اقتصاد؛
• طرح برنامه های بورسیه تحصیلی برای فرزندان هندی های خارج از کشور جهت تحصیل در هند؛
• گسترش برنامه هند را بشناس به منظور تقویت پیوندهای جوانان نسل دوم و سوم با هند و شناخت بیشتر آن ها از وطن خود؛
• عملیاتی کردن طرح شهروندی خارج از کشور هندوستان.

دیاسپورا در چین

از منظر مطالعات دیاسپورا یکی از کشورهایی که مطالعه آن ضرورت بسیاری دارد، چین است. علت این مسئله در وهله اول به جمعیت گسترده دیاسپورای چینی باز می گردد. چین پس از هند دومین کشور از نظر جمعیت دیاسپورایی است. در حال حاضر، مطابق با گزارش IOM چین با 10.7 میلیون نفر شهروند چینی خارج از کشور در رتبه بعدی پس از هند قرار دارد. این کشور از دیرباز کشوری دیاسپورایی بوده و به علت جمعیت بالا و سابقه مهاجرت از این کشور هم اکنون تعداد قابل توجهی از چینی ها ساکن سایر کشورها هستند. همین ظرفیت عظیم باعث شد که همگام با اصلاحات گسترده اقتصادی چین در دهه ۱۹۹۰ و گشایش اقتصادی سرمایه عظیمی از سمت دیاسپورای چینی به سمت این کشور روانه شده و در خدمت سیاست های متمرکز و توسعه گرایانه دولت چین درآید. علاوه بر این دولت چین متناسب با ساختار دولت و مدل توسعه ای الگوی خاصی را در بهره گیری از ظرفیت دیاسپورا داشته است که می توان آن را الگوی متمرکز مداخله گر و برنامه ریزی شده دانست و از این منظر در مقابل الگوی هندی تسهیل گر قرار می گیرد.

اقدامات عملی دولت چین در قبال دیاسپورا

دولت چین طیف متنوعی از فعالیت ها را انجام داده و مشوق های مختلفی را بکار گرفته است تا بتواند شهروندانی را که خارج از کشور به سر می برند به داخل کشور بازگرداند این تلاش ها به طور کلی عبارت اند از:

• تلاش برای برقراری ارتباط با چینی های خارج از کشور و تشویق آن ها به بازگشت به کشور با استفاده از ظرفیت سفارت ها و کنسولگری های خود و ترتیب دادن برنامه های استخدام و کاریابی توسط این نهادها؛
• برگزاری همایش هایی همچون همایش کارآفرینان چینی جهان و کنفرانس دوستی چینی های خارج از کشور در راستای شبکه سازی با گروه های هدف دیاسپورایی؛
• تاسیس پارک های صنعتی ویژه دانشجویان بازگشته از خارج کشور. این پارک ها امکانات و تسهیلات ویژه ای را به چینی های ماهر بازگشته اختصاص می دهند.

موانع و چالش های چین در حوزه دیاسپورا

در ارتباط با موانع موفقیت طرح های دولت و حزب کمونیست چین در ارتباط با دیاسپورا، به نظر می رسد که مهم ترین مانع سوگیری های ایدئولوژیک باشد. از سویی چهره های برجسته دیاسپورایی چین در کشورهای غربی مشغول به کار بوده اند و از سوی دیگر دولت و حزب از این افراد می خواهد که در خدمت منافع جمهوری خلق چین و حزب کمونیست چین عمل کنند. از این منظر و با توجه به اختلافات موجود میان چین و کشورهای غربی در راس آن ایالات متحده این مسئله به مانعی برای جذب دیاسپورای نخبه تبدیل شده است.

دیاسپورا در رژیم صهیونیستی

دیاسپورای رژیم صهیونیستی اگرچه ویژگی های جهانی جوامع دیاسپور یک را نشان می دهد، اما یک مورد خاص را در این زمینه ارائه می دهد. دلیل ادعایی برای تاسیس این رژیم در سال ١٩۴٨، جمع آوری مجدد بیشتر یهودیان در سرزمین تاریخی ادعایی خود بود. در همین راستا، از زمان تاسیس رژیم صهیونیستی بیش از سه میلیون یهودی اعم از پناهنده و مهاجر را جذب کرده است. با این حال، در همان دوره زمانی بخش کوچکی از جمعیت آن به آمریکای شمالی اروپای غربی و استرالیا مهاجرت کردند و یک دیاسپورای قابل توجه را تشکیل دادند. رابطه رژیم صهیونیستی با دیاسپورا بسیار پیچیده است. یهودیان آمریکایی تقریبا سه چهارم یهودیان دیاسپورا را تشکیل می دهند که گاهی اوقات یهودیان در تبعید یا یهودیان «گلوت» نیز نامیده می شوند و روابط آن ها با رژیم صهیونیستی اهمیت و نقش تعیین کننده ای در سیاست های این رژیم در حوزه دیاسپورا داشته است.

سیاست ها و اقدامات رژیم صهیونیستی درباره دیاسپورا

رژیم صهیونیستی خود را یک «دولت یهودی» معرفی می کند. از این رو سیاست خارجی رژیم صهیونیستی صرفا به تامین منافع شهروندان خود نمی پردازد، بلکه شهروندان یهودی سایر کشورها را نیز تامین می کند. در سال ۱۹۵۰، قانون بازگشت، مهاجرت به کشور یهودی و کسب شهروندی رژیم صهیونیستی را برای هر یهودی خارج از قلمرو این رژیم یک حق دانست. از زمان تاسیس، دولت یهود پیوسته تلاش قابل توجهی را برای تشویق مهاجرت انجام داده و به سرعت به موفقیت دست یافته است. در سال ۲۰۱۸، کنست پیشنهاد قانون بنیادین «اسرائیل به عنوان دولت – ملت قوم یهود» را به تصویب رساند. این قانون شخصیت یهودی دولت را تقویت می کند، زیرا فقط به یهودیان حق تعیین سرنوشت در رژیم صهیونیستی اعطا می کند و برای اولین بار این رژیم را به عنوان خانه ملی قوم یهود ثبت می کند. این قانون بر پیوندهای بین رژیم صهیونیستی و یهودیان دیاسپورا در جهان تاکید و اذعان دارد دولت باید امنیت اعضای قوم یهود را در خطر یا اسارت به دلیل یهودی بودن یا تابعیتشان تضمین کند.

چالش های رژیم صهیونیستی در حوزه دیاسپورا

در سال های اخیر رژیم صهیونیستی به متحد بسیاری از رژیم های پوپولیست دست راستی در سراسر جهان تبدیل شده است. بسیاری از یهودیان دیاسپورا از اتحاد رژیم صهیونیستی با این رژیم های بیگانه هراس و ضد لیبرال که یهودی ستیزی را با اسلام هراسی جایگزین کرده اند، شوکه شده اند. این تحول منجر به وضعیتـی شـده است که ملت یهود بیشتر به یک عنصر تفرقه انگیز برای یهودیان تبدیل شده است تا یک نیروی متحدکننده و بسیاری از جماعت ها را وادار به اجتناب از هرگونه بحث در مورد رژیم صهیونیستی کرده است. چالش دیگر در رابطه با سیاست های رژیم صهیونیستی در حوزه دیاسپورا، کاهش همگرایی و اتفاق نظر در بین این جمعیت و تردید و اختلاف نظر درباره آینده این رژیم به عنوان یک دولت دموکراتیک است. موضوعی که به ویژه در بین یهودیان ساکن آمریکا برجسته است.

ملاحظاتی برای جمهوری اسلامی ایران

امروزه بسیاری از کشورها جمعیت دیاسپورای خود را باعث افتخار یا اهرم قدرت و اثرگذاری بین المللی خود می دانند. در چنین شرایطی جمهوری اسلامی ایران نیز باید سیاست دقیق و مدونی در این زمینه داشته و ضمن تلاش برای بهره گیری از ظرفیت های موجود در جامعه دیاسپورای خود با چالش های بالقوه در این حوزه مقابله کند. همچنین واقعیت موجود در رابطه با کشورهایی که سیاست دیاسپورایی قوی و موفق داشته اند این است که اکثر آن ها از جذابیت اقتصادی و ثبات سیاسی کافی بهره مند بوده اند و این مسئله به عنوان یک انگیزه و مشوق اصلی و اولیه برای جوامع دیاسپورای این کشورها مطرح بوده است. در چین جذابیت اقتصاد در حال رشد و ثبات سیاسی بسیاری از اعضای دیاسپورای این کشور را جهت سرمایه گذاری و در مواردی بازگشت به وطن ترغیب کرده است؛ بنابراین، طراحی، پیگیری و اثرگذاری سیاست های مرتبط با حوزه دیاسپورا نمی تواند و نباید بدون در نظر گرفتن واقعیت های سیاسی اجتماعی و اقتصادی جامعه مادر باشد.

جمع بندی

در چند دهه اخیر مسئله دیاسپورا یا جوامع دور از وطن بسترساز اهمیت و اثرگذاری فزاینده بسیاری از کشورها شده است. از همین رو در پژوهش حاضر برخی از کشورهایی که هم جوامع دیاسپورای قوی و گسترده ای دارند و هم تجربیات ارزشمند و مفیدی در این رابطه دارند مورد بررسی قرار گرفتند. بر اساس آمارها کشور هند بیشترین جمعیت دیاسپورایی جهان را دارد و با انجام ابتکارات و سیاست های هوشمندانه توانسته با بهره گیری از این جمعیت عظیم موجبات رشد و توسعه اقتصادی خود را فراهم آورد. چین دیگر کشوری است که جامعه دایاسپورای قوی و منسجمی دارد و تلاش کرده است تا از آن ها در روند توسعه و رقابت خود با غرب بهره ببرد و موفقیت های مهمی هم در این زمینه کسب کرده است. رژیم صهیونیستی که به نوعی یک نمونه منحصر به فرد در مطالعات دایاسپورا محسوب می شود، تقریبا موفق ترین عملکرد را در این زمینه داشته است. ایران نیز می تواند با بهره گیری از این تجربیات از فرصت دیاسپورای خود استفاده کند.

این مطالعه توسط اندیشکده ایرانیان و به سفارش سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در سال 1402 انجام شده است.